Danh mục lưu trữ: Kỹ năng viết

Viết khiêm tốn, thành thật hay phóng đại

Chào các bạn,

Trong bài Bến bờ hạnh phúc, viết về bạn mình, trước khi gửi đăng, mình đã có hỏi ý kiến bạn trước, đồng ý rồi mới đăng.

Trong email trước đó mình và bạn có trao đổi một chút, mình thấy thú vị và hỏi ý kiến bạn để đăng lại chia sẻ với các bạn. Có lẽ là bạn nên đọc lại bài Bến bờ hạnh phúc để hiểu thêm bối cảnh trước khi đọc bài này.

Thực ra mình vẫn xưng hô mày tao với bạn, ở đây mình tạm chuyển gọi là bạn tên Lan đọc cho đỡ mệt. Continue reading Viết khiêm tốn, thành thật hay phóng đại

Làm thế nào để viết?

Chào các bạn,

Các bạn đã làm quen với Quang Minh trong 2 bài viết Người thầy thời hiện đạiBắt đầu ngay từ hôm nay.

Quang Minh hiện đang là kỹ sư phần mềm ở Đà Nẵng. Quang Minh có chia sẻ: “Em đã đọc những bài viết ở ĐCN cũng khá lâu rồi, em cảm thấy rất biết ơn và đồng cảm với những điều được chia sẻ trong những bài viết mà em đã đọc. Em rất mong có thể viết một cái gì đó, cái mà em nghĩ sẽ mang lại những giá trị tốt đẹp khi mọi người đọc được.”

Chào mừng Quang Minh tới ĐCN nhé. :)

Cám ơn Thu Hằng đã mang Quang Minh tới ĐCN. :) Continue reading Làm thế nào để viết?

Mỗi ngày là một món quà

Chào các bạn,

Hôm nay mình giới thiệu với các bạn một tác giả mới của ĐCN nhé – đó là Nhữ Hoa Quỳnh Nga.

Quỳnh Nga hiện đang học Master in Finance ở University of Porto, Bồ Đào Nha theo học bổng Erasmus Mundus.

Quỳnh Nga biết đến Đọt Chuối Non qua Thu Hằng. Cám ơn Hằng đã mang Quỳnh Nga tới ĐCN. :) Continue reading Mỗi ngày là một món quà

Kỹ năng viết: Tập trung vào một điểm

Chào các bạn,

Dưới đây là một loạt email trao đổi giữa mình và bạn, tạm gọi là, Đông. Trong đó mình chỉ bạn Đông cách viết tập trung vào một điềm, để người đọc nắm được điều mình muốn chuyển tải sau khi đọc xong bài.

Câu chuyện bắt đầu với một bài bạn Đông viết, bình giải câu “Tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ” của Khổng tử, với đề bài “Chú tâm tự sửa mình để làm gương”.

  Continue reading Kỹ năng viết: Tập trung vào một điểm

Nói chuyện chính xác

Chào các bạn,

Nếu bạn có thói quen nói chính xác thì có lẽ là bạn cũng có thói quen nghe chính xác. Người nói không chính xác thì cũng thường nghe không chính xác.

Đương nhiên nói và nghe là hai kỹ năng chính của truyền thông (communication). Nếu bạn không truyền thông tốt thì rất khó làm việc, vì người khác nói bạn hiểu sai ý, và khi bạn nói, bạn nói không đúng ý bạn muốn nên người khác không thể hiểu đúng ý bạn.

Continue reading Nói chuyện chính xác

Viết Email

 

Chào các bạn,

Ngày nay chúng ta dùng email hầu như cho tất cả mọi sự, kể cả những việc quan trọng như gửi thư tìm việc, thư từ với khách hàng, thân chủ… Vấn đề là, vì email rất giản tiện và không nhiều hình thức, nhiều người không quan tâm đến việc viết một email cho tử tế, và do đó có thể làm cho người nhận hiểu lầm và bực mình vì lá thư, hoặc định giá thấp về kỹ năng truyền thông của người gửi. Nói chung là hỏng việc. Vì thế, chúng ta cần quan tâm đến kỹ năng sử dụng email của mình.

• Lỗi thường xuyên và nguy hiểm nhất là gửi kèm một “attachment file” (file đính kèm) mà không nói gì cả.

Thường là người nhận không mở, chỉ delete ngay vì sợ virus.

Continue reading Viết Email

BCC

Chào các bạn,

Giấy các-bon (carbon paper)

Khi viết email chúng ta có CC và BCC. Vậy chúng là gì? Và tại sao ta không nên dùng BCC cho email cá nhân?

CC là carbon copy. Trước thời personal computer và printer làm cho việc viết và in thành dễ dàng, muốn viết hay đánh máy một lần mà lại ra thành nhiều bản thì người ta dùng carbon paper. Carbon paper là một tờ giấy rất mỏng, trát than (carbon) một mặt, đặt giữa hai tờ giấy viết (xem hình), mặt than úp xuống tờ dưới. Khi ta viêt trên tờ trên, sức ấn của nét chữ sẽ đè xuống tờ carbon và do đó in than xuống tờ dưới, cho ta thêm một bản copy, mà không cần máy móc gì cả.

Continue reading BCC

Chánh ngữ và bốn giới hạnh về ngôn ngữ

Chào các bạn,

Trong thời đại thông tin bùng nổ của chúng ta, với đủ mọi thứ báo chí, TV, radio, email, websites, blogs… chúng ta nói/viết rất nhiều và nghe/đọc cũng rất nhiều. Ngôn ngữ tràn ngập đường phố, tràn ngập không gian thật, và tràn ngập không gian ảo. Vì vậy, trong mọi loại tội lỗi gây ra ngày nay, có lẽ là tội lỗi từ lời nói và chữ viết là nhiều nhất.

Phật pháp có bốn giới hạnh về ngôn ngữ, tức là bốn điều cấm kị về lời nói: vọng ngôn, ỷ ngữ, lưỡng thiệt, và ác khẩu.

1. Vọng ngôn là nói dối. Có nói thành không, không nói thành có.

Continue reading Chánh ngữ và bốn giới hạnh về ngôn ngữ

Understatement

Chào các bạn,

“Sơn Bạch Tuyết tuyệt hảo! Màu sắc đẹp nhất trong thiên hạ! Nhà của bạn sẽ hấp dẫn nhất thành phố!” Hay, “Giới thiệu đến quý‎ vị người nữ ca sĩ duyên dáng nhất nước”. Các loại quảng cáo kiểu này gọi là overstatement, nói quá đáng, nói phóng đại. Understatement là ngược lại, là nói nhẹ hơn sự thật. Ví dụ: Chàng vừa bị đụng xe vào nằm bệnh viện một tháng, và chàng nói: “Tai nạn này cũng hơi bất tiện cho mình.” Hay vị bác sĩ mới phát minh ra thuốc chống ung thư phổi nói: “Cám ơn các bạn quan tâm đến đóng góp nhỏ của tôi.”

Continue reading Understatement

Nói và viết giản dị

Chào các bạn,

Trong các kỹ năng nói và viết chuyện, có lẽ kỹ năng khó nhất cho mọi người là giản dị hóa. Trong cuộc họp CSIS về Biển Đông vừa rồi ở Washington, có một anh rất giỏi, nhưng anh ấy nói chuyện luật thì chỉ vài người hiểu được con đường loanh quanh của anh ấy, đa số mọi người không hiểu được. Tương tự như thế, trong rất nhiều cuộc đối thoại hoặc khẩu chiến hay bút chiến ta thường gặp, một người nói/viết một hơi dài, xong rồi những người khác hỏi, “Anh nói/viết cái gì vậy?”

Nói mà người nghe không hiểu thì thà đừng nói, vì không hiểu thì rất có thể là hiểu lầm. Mình nói gà, người ta hiểu vịt thì hỏng.

Continue reading Nói và viết giản dị

Nói tiếng La-tinh

Chào các bạn,

Hầu như môn học nào cũng có rất nhiều chữ La-tinh — như status quo trong chính trị học là “giữ nguyên tình trạng, không thay đổi”, hay atherosclerosis trong y khoa là bệnh cholesterol làm dày cứng mạch máu… Các khoa không dùng La-tinh thì lại có Hán Việt như là ‘sắc bất dị không không bất dị sắc” trong Phật học. Và ngày nay, khoa học mới nhất là khoa tin học thì không có La-tinh nhưng lại có các từ tin học nghe chẳng thua La-tinh tí nào, như là CPU (central processing unit), hay WAN (wide area network). Nói chung, trong bất kì môn học nào thì từ chuyên môn, hay nói đúng ra là ngoại ngữ, của môn học đó là phần rất chính yếu. (Ngay cả dùng tiếng bản xứ, như là tiếng Anh, thì các từ CPU, WAN… vẫn là “ngoại ngữ” đối với người Mỹ hay Anh).

Và cũng chính vì vậy mà khi các vị khoa bảng nói chuyện với nhau, các vị dùng toàn là từ La-tinh, Hán Việt, hay kỹ thuật mà các phó thường dân chẳng hiểu một tí nào. Không sao, miễn là các vị hiểu nhau là được rồi.

Continue reading Nói tiếng La-tinh

Suy tư và viết hai chiều

Chào các bạn,

Rất thường khi ta thấy các bài viết rất một chiều—như là, “văn hóa Việt đẹp, phong phú, văn minh, sáng chói, blah blah”—và ta tự hỏi vị tác giả này đang giảng bài cho con nít hay không biết gì hết vậy? Suy nghĩ và viết một chiều luôn luôn là bằng chứng của thiếu trí tuệ, và thiếu công bình. Chẳng thuyết phục ai được cả.

Muốn thuyết phục người khác, chúng ta phải chứng tỏ được sự thông minh của ta—có thể nhìn vấn đề từ hai hướng, chính biện và phản biện—và tính khách quan và công bình của ta. Muốn làm được như thế ta phải (1) biết cách tư duy hai chiều, và (2) trình bày bằng cách viết hai chiều.

Continue reading Suy tư và viết hai chiều

Nghệ thuật tư duy: Zoom in

Chào các bạn,

Rất thường khi, đọc một bài viết của ai đó ta có thể thấy tác giả viết lung tung, loạn cào cào, trước sau không đồng nhất, đọc xong người đọc chẳng nhớ được tác giả viết gì và muốn gì. Lý do không chỉ là tác giả không biết viết, mà là không biết kỹ luật suy nghĩ. Bài này đặc biệt dành riêng có các bạn tư duy kiểu cào cào—nhảy từ điều này sang điều kia liên tục, không ngừng, như con cào cào.

“Zoomi in” là từ của máy ảnh—kéo ảnh gần lại để tập trung vào một điểm cho rõ, để thấy rõ các nét trong ảnh. Muốn suy nghĩ tốt về một việc nào đó, chúng ta cần biết zoom in vấn đề đó trong đầu mình. Danh từ truyền thống gọi là tập trung tư tưởng vào điểm đó.

Continue reading Nghệ thuật tư duy: Zoom in

Gửi tôi một email

Chào các bạn,

Email cho chúng ta một phương tiện truyền thông tuyệt vời, không chỉ vì email tiện nghi mà còn vì email làm cho truyền thông thành chính xác hơn.

Ngày xưa, đặt bút viết một điều là rất phiền toái, vì muốn truyền thông bằng viết thì ta phải viết xuống hay đọc cho cô thư k‎ý ghi bằng tốc ký, cô ấy đánh máy, bỏ vào phong bì, gửi đi qua đường bưu điện Kim Quy (tức là đường rùa đấy các bạn), mấy ngày sau mới đến phía bên kia, rồi bên kia lại hồi âm bằng thơ rùa như thế.

Người ta thường rút ngắn thời gian bằng điện thoại, rồi sau đó lại tóm tắt các điểm chính đã đồng ‎ý trong điện thoại và gửi cho nhau bằng thơ rùa. Đến thời có fax thì fax cho nhau. Nếu phải đính chính tóm tắt thì phải dùng thơ rùa hay fax để đính chính.

Continue reading Gửi tôi một email

Viết hay nói trước đám đông – suy nghĩ hai chiều

Chào các bạn,

Khi ta viết trên báo chí hay diễn đàn hay nói trước đám đông, tức là ta đang giao lưu với cả thế giới, ai ở đâu cũng có thể đọc được, nghe được. Có nghĩa là đọc giả và thính giả của ta rất rộng rãi. Vấn đề là làm thế nào để thuyết phục được những người có thể bất đồng ý kiến với ta mà ta chẳng bao giờ có dịp giao lưu với họ.

Điều này có nghĩa là bạn chỉ có “một phát” (one-shot deal). Bắn một phát là phải trúng mục tiêu, hụt là coi như hụt luôn, không có cơ hội thứ hai.

Sau đây là một vài điểm các bạn nên lưu ý‎ trong các trường hợp đó:

Continue reading Viết hay nói trước đám đông – suy nghĩ hai chiều

Bài phát biểu trong buổi lễ Tập Đoàn Dầu Khí đón nhận Huân chương Sao Vàng

    Em đã đọc đi đọc lài bài viết này với tất cả niềm tự hào của một người làm trong ngành dầu khí Việt Nam và càng sáng tỏ một điều rằng để có một bài phát biểu như vậy thì vị lãnh đạo phải thực sự là người hiểu sâu sắc thế nào về người nghe… từ đó giúp em càng cần cố gắng hơn để các viết của mình đạt đến giản dị mà sâu sắc.

    Hoa Linh

Bài phát biểu của đồng chí Đinh La Thăng, Uỷ viên Trung ương Đảng, Bí thư Đảng uỷ – Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Việt Nam, trong buổi lễ đón nhận Huân chương Sao Vàng của Đảng, Nhà nước trao tặng cho Tập đoàn

Kính thưa đồng chí Nguyễn Tấn Dũng – Ủy viên Bộ Chính trị – Thủ tướng Chính phủ nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam
Kính thưa các vị khách quý
Thưa các đồng chí và các bạn!

Ngày hôm nay chắc chắn sẽ là một ngày xúc động và đáng nhớ nhất của các thế hệ Cán bộ, Đảng viên, Công nhân viên và toàn thể những người tham gia kiến tạo nên ngành Dầu khí nước nhà. Xúc động vì Huân chương Sao Vàng phần thưởng cao quý nhất mà Đảng và Nhà nước trao tặng cho Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Việt Nam là vinh dự quá lớn lao. Chúng ta sẽ mãi mãi ghi nhớ về khoảnh khắc hạnh phúc này. Chúng tôi xin hứa sẽ biến niềm hạnh phúc lớn hôm nay thành động lực mạnh mẽ trong việc hoàn thành những nhiệm vụ được giao, coi đó là nghĩa vụ lương tâm của mình trước Tổ quốc và nhân dân.

Continue reading Bài phát biểu trong buổi lễ Tập Đoàn Dầu Khí đón nhận Huân chương Sao Vàng

Ai cũng độc đáo

“Ai cũng tài năng, độc đáo và có điều gì đó quan trọng để nói”

Chị Brenda Ueland, tác giả của cuốn sách nổi tiếng về nghệ thuật viết lách “If you want to write” rút ra được điều này qua nhiều lớp học viết chị dạy.

Bạn là ai? Thương gia hay ăn mày? Giáo sư đại học hay chị bồi bàn? Ca sĩ điện ảnh hay phụ nữ nội trợ?
unique1
Không ngoại trừ, “Ai cũng tài năng, độc đáo và có điều gì đó quan trọng để nói”.

Để bạn yên tâm, có lẽ những người bạn nghi ngờ là “không có tài năng” lại viết rất dễ dàng, nhanh, xì tin và thoải mái, hay đọc cuốn sách 500 trang vèo 1 tuần là xong :-)

Có lẽ, nếu cho họ vào một lớp học nghiêm chỉnh, họ sẽ bỏ cuộc vì khó? Có lẽ, nếu hỏi ý kiến của họ về chủ đề gì, ta sẽ nhận được thật nhiều @#&:-) $ -P :-)

Nhưng họ, cũng có đầy tài năng chôn vùi ở dưới. Cũng như họ không phá vỡ được lớp vỏ xì tin và hời hợt, hầu hết mọi người không đập vụn được lớp vỏ nghiêm xì trọng và căng thắng :-)

Ai cũng tài năng, tại sao vậy?

Mọi người đều tài năng bởi ai là con người cũng có điều gì để bày tỏ ra ngoài. Thử không bày tỏ gì trong vòng 24 tiếng đồng hồ xem, bạn chắc sẽ vỡ tung. Bạn sẽ muốn viết thư, nói chuyện, vẽ tranh, hát hay làm vườn. Những người mộ đạo thường đi vào rừng tu ẩn trong yên lặng, nhưng để họ có thể nói chuyện với Thượng Đế.

Nhưng tất cả đều bày tỏ điều gì đó. Ai cũng có những suy tư  cuộn dâng lên trong lòng và những ý nghĩ đó sẽ đi ra ngoài, vào tĩnh lặng hay tới một ai đó.

Ai cũng độc đáo!!

Bạn độc đáo, nếu bạn nói sự thật, nếu bạn nói từ chính bạn. Nhưng sự thật đó phải từ cái tôi thật của bạn, chứ không phải cái “tôi” bạn nghĩ bạn sẽ là. Chẳng ai trên đời này có thể giống nhau được, do đó, nếu bạn viết hay nói từ chính bạn, bạn sẽ không thể nào mà không độc đáo cho được. :-)

Vậy ở đây chúng ta có hai điều: bạn tài năng và độc đáo. Chắc chắn như vậy nhé. Bởi vì tin cậy nơi bản thân là một trong những điều quan trọng nhất trong viết và sáng tạo.

Ở “ cái tôi thật” đó, mỗi người có năng lực sáng tạo và trí tưởng tượng tuyệt vời muốn bộc lộ ra ngoài để chia sẻ với những người khác.

Nhưng “ Cái tôi thật” dịu dàng và nhạy cảm này, “cái tôi thật” nhìn thấy được vẻ đẹp tuyệt vời của bông hoa và sự mơn trớn dịu dàng của ngọn gió nhẹ bị tiêu đi khá sớm trong cuộc đời con người bởi những lời chỉ trích (hay còn gọi là những lời chỉ trích có ích).

Những lời trêu nghẹo, chế giễu, giáo viên khắt khe, nhà phê bình và những người không dịu dàng quên rằng là, con chữ đem đến chết chóc nhưng tinh thần của bức tranh đem đến sự sống.

Các bạn biết đấy, bọn trẻ chơi đùa ngoài phố với năng lượng khủng khiếp, chúng la hét ầm ĩ, hát thật to, tạo ra những bộ đồ hóa trang sặc sỡ, nhảy múa và nghĩ ra đủ trò. Chúng in vé ra để bán và tự chúng làm quảng cáo. Chúng làm tất cả.
unique-2
Với một năng lượng khủng khiếp trong niềm vui sướng vô tận. Chúng không biết mệt là gì.

Nhưng tưởng tượng xem nhé? Nếu chúng cũng tốn từng đấy năng lượng cho bài vở ở trường, chắc chúng chết mất. Nếu chúng ta cũng tốn khối năng lượng như vậy cho việc ở sở, chắc ta cũng tiêu tùng luôn :-)

Nhưng thực tế là, thứ năng lượng vui sướng đầy trí tưởng tượng và sáng tạo này chết đi trong chúng ta từ rất sớm.

Tại sao vậy?

Bởi ta không thấy thứ năng lượng sáng tạo đó vĩ đại và quan trọng. Bời vì chúng ta để cho những quy luật khô không khốc ép buộc ta. Bởi ta không kính trọng thứ năng lượng đó trong chúng ta và để nó sống động bằng cách dùng nó. Và bởi ta không giữ thứ năng lượng đó sống động trong những người khác bằng cách lắng nghe họ.

Nghĩ về điều đó mà xem, cách duy nhất để yêu một người không phải là, như chăm sóc người bạn nhiều quá, nâng niu, cho nhiều lời khuyên, đem súp gà cho bạn ăn khi bạn bị ốm. Mà bởi lắng nghe, lắng nghe, nhìn thấy và tin vào vẻ đẹp của Thượng Đế và Nhà thơ trong người bạn. Làm được điều này, bạn giúp cho Thượng Đế và Nhà thơ sống động và lớn lên trong con cái của bạn, học trò của bạn, bạn bè của bạn.

Và năng lượng sáng tạo đó chết đi trong chúng ta như thế nào?

Những nhà bình luận giết nó, gia đình của bạn. Gia đình chính là người làm hại năng lượng sáng tạo đó, đặc biệt là những ông chồng, những người anh lớn hơn. Những người thấy thấm nhuần những quy luật của Shakespears sẵn sàng vạch ra lỗi sai của học trò, nhiều quản lý viên trên các diễn đàn Việt Nam.

Cách uốn vào các quy luật cũng được thôi, nhưng đây là kết quả. Tất cả những người muốn viết và cố gắng viết trở nên sợ hãi, nhút nhát, co hẹp, thành người theo thuyết hoàn hảo, e sợ bởi những gì họ viết ra có thể không tốt như của Shakespears.

Do đó họ không viết và sáng tạo. Họ trì hoãn lại tháng này qua tháng khác, thập kỷ này qua thập kỷ khác, có thể hết đời họ.

Để bạn viết được, bạn phải thấy tự do nhẹ nhõm, dù bài viết có tốt đến đâu. Và những người thầy tốt duy nhất đối với bạn là những người bạn yêu quý bạn, cảm mến bạn và nghĩ rằng bạn thú vị, quan trọng và buồn cười lắm đấy :-)

“Nói với tớ đi. Nói với tớ tất cả những gì có thể. Tớ muốn hiểu hơn về tất cả những thứ bạn cảm thấy và hiểu biết, và tất cả những thay đổi nội tâm và bên ngoài của bạn. Kể với tớ nhiều nữa đi”.

Và nếu bạn không có một người bạn tuyệt như thế, và bạn muốn viết, hãy tưởng tượng ra một người bạn như vậy.
unique3
Vâng, mình ghét mấy sự chỉ trích kiều truyền thống, không, ý mình không phải những chỉ trích tốt như Matthew Arnolds và những người khác, mà những kiểu chọc ngoáy vớ vẩn nhỏ mọn. Chúng nghĩ chúng có thể làm người ta tốt lên bằng cách nói cho người ta biết người ta sai ở đâu, và kết quả là đặt người khác vào chiếc áo giáp cứng và thẳng của sự ngần ngại và ý thức về chính họ, làm yếu đi sự can đảm và trí tưởng tượng.

Mình ghét mấy bọn đó không phải vì mình, vì mình đã học được, biết về chúng và không để chúng chặn mình lại. Mình ghét bọn đó bởi vì những con người đầy tiềm năng tỏa sáng, dịu dàng, đầy năng khiếu ở mọi lứa tuổi, mà bọn chúng hại. Đó là giết chết tài năng. Bởi vì những người khiêm tốn nhất và nhạy cảm nhất là những người tài năng nhất, có trí tưởng tượng cao nhất và sự đồng cảm lớn nhất, họ là những người đầu tiên bị loại trừ. Chỉ bọn có cái tôi tàn bạo mới sống sót.

Tất nhiên để công bằng, mình nhắn lại với các bạn là chúng ta, những người viết là những đóa lưu ly mảnh mai nhất của những người trạm trổ. Chúng ta kỳ vọng nhiều hơn, cho những cố gắng bé nhất, hơn những người khác.

Một phụ nữ trẻ đầy tài năng viết một bài thơ. Bài thơ bị từ chối. Có lẽ 1, 2 năm sau cô không viết thơ nữa. Nghĩ tới sự kiên trì và tình yêu của những người vũ ballet đi. Nghĩ tới sự kiên trì của những người thợ đan tay chiếc áo len nhiều mầu sắc đi. Nếu bạn có thể làm như họ, bạn sẽ đạt giải Nobel trong 10 năm tới.

Lời khuyên của mình cho các bạn nhà văn là, các bạn không được thực hành hời hợt mà phải với tất cả trí thông minh và tình yêu. Một người nhạc sĩ bảo mình là một người không nên chơi một nốt nhạc nếu không nghe nó, cảm thấy nó đúng, và nghĩ là nó đẹp.

Và bây giờ các bạn bắt đầu làm việc với viết lách rồi đó. Nhớ những điều này: Làm việc với tất cả trí thông minh và tình yêu. Làm việc một cách tự đo và vui vẻ như đang nói chuyện với một người bạn yêu quý bạn. Về tinh thần, (ít nhất 3-4 lần một ngày), bĩu mũi vào bọn biết-tất, chễ giễu, chỉ trích. :-)

(Nguyễn Minh Hiển sưu tầm)

Viết giản dị và sâu sắc

Chào các bạn,

Bài này là để trả lời câu hỏi, Làm thế nào để viết giản dị và sâu sắc?

Giản dị và sâu sắc liên hệ rất mật thiết với nhau. Những gì sâu sắc thường rất giản dị. Ví dụ: Chàng nói với nàng, “Anh yêu em”—tất cả những bó hồng nhung của thế giới, tất cả thi ca của thế giới, tất cả âm nhạc của thế giới vẫn không làm đầy được ba chữ “Anh yêu em.”

Nhưng, sâu sắc và giản dị là hai kỹ năng khác nhau. Sâu sắc là suy tư. Giản dị là giải bày, hoặc bằng lời nói hoặc bằng lời viết. Trong phần sau đây, chúng ta sẽ nói đến sâu sắc trước, rồi sẽ nói đến viết giản dị sau.

I. Làm thế nào để suy tư sâu sắc?

Thực ra từ “sâu sắc” rất tương đối—sâu sắc với người này, vẫn có thể là nông cạn với người kia. Nhưng tại đây ta không cần quan tâm đến chuyện đó; chỉ cần biết là hôm nay ta sâu sắc hơn ta hôm qua là đủ rổi.

Muốn suy tư sâu sắc ta chỉ cần nắm vững 3 điều thôi:

Suy tư
Suy tư

1. Càng suy nghĩ và kinh nghiệm về một việc gì, ta càng sâu sắc về việc ấy. Sâu sắc đến từ suy tư và kinh nghiệm. Nhưng, kinh nghiệm không phải là một cái gì nằm ngoài tiến trình suy tư, kinh nghiệm là 50% của suy tư, vận dụng não bộ để suy tư là 50% còn lại. Có những điều mình đọc năm 18 tuổi, đến 40 tuổi mới “ngộ” được nó, không phải là vì IQ của mình cao hơn ở 40, nhưng vì kinh nghiệm sống cao hơn.

Nhưng nói đến kinh nghiệm thì các bạn trẻ cảm thấy hơi thiệt thòi rồi. :-( Nhưng không sao. Người lớn tuổi hơn thì đã phải “trả nợ đời” (pay their dues) nhiều lắm rồi, biết hơn một tí cũng là công bình thôi. Hơn nữa, mình trẻ hơn thì mình lại có sức mạnh khai phá của người tiền phong cầm rìu rựa phá rừng thành rẫy. Nếu mình làm việc với người lớn tuổi hơn, lấy kiến thức của họ về con đường cũ làm kiến thức tạm của mình, và mình dấn thân vào khai phá con đường mới, thì mình có thể nắm được cả quá khứ đến tương lai.

Dù sao đi nữa thì suy tư là suy tư và sống. Cho nên đọc sách, nghiên cứu, thảo luận là một chuyện; nhưng cũng cần phải “đi ra ngoài và làm gì đó” (Go out and do something!).
flighttofreedom
2. Phải vượt thoát các “công thức suy tư”

Chúng ta không tự nhiên mà biết suy tư. Từ bé ta đã được học hàng nghìn công thức suy tư cho hàng nghìn vấn đề. Ví dụ: Đi thưa về trình—không làm như thế là vô lễ. Con gái thì phải thùy mị, không chơi trò bắn súng đánh nhau. Chửi thề là quyền ưu tiên cho đám con trai. :-( Đó là tiến trình “văn minh hóa” của một con người. Nếu không học được những công thức suy tư như thế thì chúng ta có lẽ là không khác gì chú khỉ trên rừng.

Nhưng những công thức suy tư cần thiết cho sự phát triển nhân cách, cũng có tiềm năng biến chúng ta thành những người máy robot khi lớn lên nếu chúng ta không biết cách “vượt lên tầng cao hơn” để suy tư thực sự tự do. “Vượt lên tầng cao hơn” không có nghĩa là phá bỏ mọi công thức, mà là biết khi nào dùng công thức, khi nào không, khi nào chính mình tạo ta công thức mới cho mình. Đó là mức sáng tạo của tất cả mọi loại nghệ thuật.

Ví dụ: Hoc vẽ thì lúc đầu là phải theo công thức màu gì trộn với màu gì ra màu gì, màu gì dùng để diễn tả tình cảm gì, cách nhìn và đo lường phối cảnh, luật quân bằng… Học viết thì văn phạm, chấm câu, bố cục… Học đàn thì ngồi thế nào, tay bấm thế nào, lúc nào mạnh yếu nhanh chậm ra sao… Học võ thì bước nào trước bước nào sau, một hai ba bốn thế nào… Một lúc nào đó người học trò đã thành thuộc các công thức và đã bắt đầu lên hàng thầy, thì hầu như là quên mất công thức, vì công thức đã vào máu mình rồi. Và bậc thầy thực sự là nguời có thể bỏ công thức và sáng tạo công thức mới khi thấy cần. Đây là mức sâu sắc của nghệ thuật.

Suy tư cũng thế thôi. Một lúc nào đó, ta cần có cái nhìn của một trẻ thơ để hỏi “tại sao?” trước những công thức suy tư đã giúp ta trưởng thành, để ta không bị ngục tù tư tuởng và có thể biến hóa sáng tạo. Ví dụ: Đi thưa về trình. Lúc còn nhỏ đó là công thức văn hóa. Nhưng bây giờ lớn một tí rồi thì “tại sao?” Lớn rồi có còn cần nó như hồi còn con nit hay không? À, có lẽ nó không còn mấy cần thiết như là một vấn đề lễ nghĩa, nhưng vẫn có thể cần đối với người trong nhà như là vấn đề an ninh. Thời đại này, đủ thứ bất an xảy ra ngoài đường, đi đâu nên nói cho ai đó trong nhà biết mình đang đi đâu và khi nào sẽ về, lỡ có chuyện gì người nhà còn biết đường mà mò. Về trễ thì gọi điện về báo tin để người nhà khỏi lo. Đó là suy tư sáng tạo. Hỏi “tại sao?” để thay đổi cái cũ thành cái mới, hoặc đôi khi xóa cái cũ nếu thấy nó thực sự chẳng cần thiết. (Các cô thư ký của mình luôn luôn biết mình ở đâu và khi nào về, kể cả khi mình đi restroom. Để nếu có thân chủ gọi đến, cô không phải trả lời: “Ông ấy ở đâu tôi cũng không biết và chẳng biết khi nào ông ấy về.” Thân chủ sẽ có cảm tưởng là văn phòng này chỉ lo du hí và chẳng ai biết “what is going on” hết).

Đừng bị đóng khung vào các công thức suy tư và ứng xử. Như vậy mới thực sự tự do sáng tạo. “Muốn vào nước thiên đàng thì hãy như trẻ thơ.” Muốn đến đỉnh cao thì hãy vượt khỏi khung công thức người lớn. Nhưng… nhưng… nhưng… một bậc thầy đã nhuần nhuyễn công thức nói là phải vuợt thoát công thức thì khác với một người học trò nhập môn chưa rành công thức nào. Chúng ta chỉ có thể vượt thoát công thức để sáng tạo khi đã nhuần nhuyễn công thức. Không học công thức nào và không rành công thức nào, mà đòi gạt bỏ công thức, thì chưa làm học trò được, đừng nói là sẽ thành thầy sáng tạo.

cherry-heart
3. Chú tâm vào quả tim con người

Tất cả mọi vấn đề lớn nhỏ trên đời, ngoại trừ toán học và khoa học thiên nhiên, đều qui vào qủa tim con người và liên hệ giữa các con người—xã hội học, chính trị học, kinh tế học, thương mãi, nhân chủng học, khảo cổ học, đạo đức học, luận l‎ý học, tôn giáo học, triết học v.v… Tất cả những sinh hoạt gì liên hệ đến con người đều có gốc rễ trong quả tim con người. Ví dụ: Chính trị cho người Việt. Nếu cứ lấy các thống kê và các công thức chính trị của Mỹ rồi giải thích chính trị Việt nam thì hỏng bét. Các thống kê đó phải được hiểu với hiểu biết tâm lý người Việt. Tượng tự như thế, các công thức mô hình chính trị các nước có thể là chẳng mấy liên hệ với khung cảnh và tâm lý người Việt. Kinh tế cũng thế, có thể có một tin chiến tranh ở đâu đó và giá vàng ở vài nơi trên thế giới xuống, nhưng giá vàng ở Việt Nam có thể lại lên, vì dân Việt có máu thích trữ vàng làm an ninh—cứ rục rịch là mua vàng.

Chú tâm vào quả tim con người là chú ‎ý quan sát quả tim của chính mình thường xuyên. Nếu biết quả tim mình thì mình biết được 90% quả tim của mọi người trên thế giới, vì sự khác biệt thực sự giữa mọi người rất ít. Mà quan sát thì cần một tí tĩnh lặng và nhìn.

Ví dụ: Nhìn trời mưa và đang muốn làm thơ, tự động là một công thức suy tư nhảy ra: “Mưa rơi mang mang buồn.” Nếu viết công thức này xuống, thì bài thơ có thể nghe chán phèo vì mấy triệu người đã víết công thức này cả trăm năm rồi. Thay vì thế, quan sát tâm mình một tí, có thể là mình đang nhớ đến ngày mưa năm đó hẹn nàng ở quán Hoài, nhìn mưa đợi nàng, như thường lệ, trễ hẹn :-( Vậy thì bắt đầu bằng, “Nước bay trước mặt quán Hoài, hàng xe lầm lũi bên ngoài phố mưa…” Hay hay dở thì chưa biết, nhưng chắc chắn là sáng tạo hơn công thức đã bị lạm dụng “Mưa rơi mang mang buồn.” Mà sáng tạo thì có tiềm năng sâu sắc. Ít ra là sâu sắc hơn công thức có sẵn.

Tất cả các vấn đề triết l‎y’ xã hội chính trị kinh tế cũng thế thôi. Dùng cái tâm mình làm thước đo trước, sau đó mang ra cho mọi người, không chính xác 100% vì người và ta khác nhau, nhưng ít ra cũng được 90%.

Tóm lại, muốn suy tư sâu sắc, ta nên chú trọng vào 3 điều: 1. Suy tư và sống. 2. Vượt thoát các công thức. và 3. Quán sát tâm mình.

II. Làm thế nào để viết giản dị

Trong các dịp huấn luyện các luật sư mới ra trường viết lách, mình luôn luôn nhắc đến 3 qui luật viết: 1. Giản dị. 2. Giản dị. Và 3. Giản dị.

Giản dị, vì viết là để chia sẻ với người khác, nếu không giản dị người đọc sẽ không hiểu mình viết gì, và như thế là mình đã thất bại trong việc chia sẻ. (Nếu viết chỉ để cho mình đọc, như là làm thơ chẳng hạn, thì không cần ai hiểu. Nhưng nếu đã đăng ra ngoài mà còn nói là tôi viết để chỉ cho tôi đọc, thì đó là không thành thật. Chỉ cho tôi đọc sao lại đăng ra ngoài?)

Nguyên tắc viết giản dị đòi hỏi ta chú tâm đến các điểm sau:
khán giả
1. Biết người đọc mình nhắm đến là ai: Giản dị với các vị cử nhân thì khác với giản dị với các vị mới chỉ học xong lớp năm. Cho nên, nghĩ đến đọc giả mình nhắm đến, trong khi viết.

Nếu đọc giả có thể có đủ mọi trình độ, ví dụ từ lớp 10 đến tiến sĩ (như ĐCN chẳng hạn), thì ta phải viết đủ giản dị để người học lớp 10 cảm thấy mình hiểu hết bài viết, và người tiến sĩ cũng hiểu hết bài viết nhưng sâu hơn vài tầng. Điều này cũng không khó mấy, chỉ cần thêm vào bài cho người lớp 10 vài từ có vẻ vô thưởng vô phạt cho lớp 10, nhưng mang l‎y’ lẽ sâu xa cho người cấp tiến sĩ. Ví dụ: “Yêu người thì thường được người yêu lại.” Câu này thì lớp 10 hiểu được ngay, nhưng người mức tiến sĩ thì thấy sự quan trọng của chữ “thường”—À chị này nói thế có y’ là lâu lâu cũng có ngoại lệ, yêu người thì được nguời đâm sau lưng. :-(

Ngay cả khi viết cho người có trình độ cao, ta vẫn phải tưởng tượng là họ chẳng biết gì mấy, viết như viết cho người có trình độ thấp hơn một tí vì: (a) Người bận việc đọc rất nhanh và không muốn đọc lại. Viết càng giản dị càng giúp họ trong việc đọc. (b) Trong các việc ta đã suy nghĩ và nghiên cứu nhiều, người đọc không rành việc ấy bằng ta, cứ xem như là ta đang giải thích cho học trò là chắc ăn nhất. Ví dụ: Viết một về vụ án gửi lên thẩm phán, bạn đã tốn mấy tháng liền, mỗi ngày 12 tiếng, nghiên cứu vụ này. Trong vụ này bạn là thầy ông thẩm phán, ông ta chẳng biết ất giáp gì hết, vậy thì khi viết cho thẩm phán cứ viết thật giản dị như viết cho học trò của bạn.

simplicity
2. “Nếu tôi viết, bạn đọc mà không hiểu, thì đó là do tôi viết tồi, chứ không phải vì bạn đọc tồi.” Luật này là luật viết quan trọng số 1.

3. Chỉ viết về một điểm chính cho một bài. Hai điểm chính, như bài này–suy tư sâu sắc và viết giản dị–là đã hơi quá nhiều. Ba điểm là giới hạn tối đa. Bốn điểm là no-no.

4. Dùng từ giản dị. Đừng dùng từ phức tạp, trừu tượng và chuyên môn.

Từ giản dị là từ dùng thường ngày. Ví dụ: “Đừng xả rác ngoài đường” thì dễ hiểu và mạnh mẽ hơn là “Phải đề cao ‎y’ thức y tế cộng đồng.” (Nói gì vậy??). “Anh yêu em” thì rõ ràng hơn là “Anh xúc cảm tràn dâng trong tâm tưởng với ảnh hình dấu ái tuyệt vời của em.” (What is that?? Muốn gì thì nói thẳng ra đi cha nội :-))

Từ cụ thể thì dễ hiểu và mạnh mẽ hơn từ trừu tượng. Ví dụ: “Hãy vun trồng nước non sông núi này; hãy tưới nước cho hoa nở trên mọi cánh đồng” thì mạnh mẽ và dễ hiểu hơn là “hãy nâng cao lòng ái quốc và tình yêu xứ sở.”

Từ chuyên môn chỉ nên dùng với người cùng ngành chuyên môn. Ví dụ, thay vì “Độc quyền kinh tế làm tăng giá, giảm cầu và giảm hiệu năng kinh tế quốc gia” thì nên viết “nhà độc quyền có quyền bán ít hàng để có thể tăng giá đến mức cắt cổ, làm người tiêu thụ rất bị thiệt thòi.”

5. Viết câu ngắn. Ví dụ:

    “Ai cũng bảo xòe bàn tay ra, trong ấy có cả quá khứ vị lai. Tôi thì không tin rằng chỉ cần ngồi lẩm nhẩm với mình mà đọc được cái gì chưa đến. Còn quá khứ thì đâu chỉ nằm trong lòng bàn tay. Tôi vay ngân hàng ba mươi triệu, quá khứ của tôi nằm ở ngân hàng. Tôi vay của người hàng xóm đôi lời chì chiết. Quá khứ giờ đang nằm ở nhà hàng xóm. Tôi vay em một thời yêu thương. Chuyện này thì cầu mong quá khứ còn náu mình đâu đó nơi em.” Kể Chuyện Tôi, Tấn Ái.

6. Dùng các dấu chấm câu để giảm vận tốc đọc của người đọc. Ví dụ:

    “Nếu bạn hỏi tôi thích làm gì nhất, câu trả lời chắc chắn sẽ là: ‘Tôi thích chăn bò!’. Có thể bạn không tin, nhưng thật tình, tôi thích chăn bò lắm! Tôi rất thích nhìn vào đôi mắt to trong veo của con bò nhà tôi, đen láy và ướt át, chúng luôn khẽ khàng nấp dưới hàng mi dài cụp xuống. Trong đời, tôi chưa bao giờ nhìn thấy một đôi mắt nào buồn đến thế. Nó toát lên vẻ ẩn nhẫn, cam chịu, và hiền lành khiến cho tâm hồn trẻ thơ ngập tràn thương cảm. Một tình bạn thầm lặng bắt đầu từ đó!” Hãy đến tìm tôi giữa một cánh đồng, Đông Vy.

link

7. Dùng các từ nối kết—nhưng, và, vì thế, do đó, vậy thì, thế thì…– để nối kết những chuỗi lý luận với nhau. Ví dụ:

“Tư duy là bên trong và hành động là bên ngoài. Tư duy chi phối hành động. NHƯNG cuộc đời đưa ta đến bao tình huống khác nhau mỗi ngày, đòi hỏi những hành động khác nhau cho từng tình huống. Hành động thì khi nhanh khi chậm, khi như sâu lắng suy tư, khi như ánh chớp như thể không kịp suy tư, khi thì dịu dàng, khi thì dũng mãnh… VẬY THÌ tâm tư ta thế nào trong những tình huống như vậy? Tâm tư ta cũng biến chuyển vô thường như hành động theo từng tình huống hay sao?” Liên hệ giữa tư duy và hành động.

8. Đặt mỗi “đơn vị ý tưởng” (thought unit) trong một đoạn (paragraph) riêng. Nhưng nếu đoạn này quá dài thì cắt ra thành hai ba đoạn cho đỡ rậm mắt và nhức đầu người đọc.

Hoặc, nếu một câu nào đó mà ta muốn nhấn mạnh, thì tách câu đó ra thành một đoạn. Ví dụ:

    “Tâm tính của mỗi người là một bộ máy tâm sinh lý đặc biệt, cứ như thế mà vui buồn yêu ghét. Không phải muốn đổi tâm tính là có thể làm xong trong một ngày, một tuần. Nếu cơ thể cần được tập luyện mỗi ngày, khá lên mỗi ngày một tí, vài ba năm mới được như vận động viên, thì tâm tính cũng thế, cũng phải được rèn luyện mỗi ngày, không, mỗi phút giây ta sống. Và phải kiên nhẫn một thời gian thì mới có được kết quả ‘trông thấy’.

    Nhưng tại sao ta phải suy tư tích cực? Trời sinh sao để vậy không được sao?

    Trước hết, tâm tính của ta không phải do trời sinh. Các yếu tố di truyền có dự phần một tí, như là sinh ra thì có hai tay hai chân, nhưng có đai đen Judo hay một cơ thể èo ọt bệnh hoạn là do ta. Trí lực và tâm lực cũng thế, trời sinh ra có tâm trí, tích cực hay tiêu cực là do ta.” Tư duy tích cực là gì?

9. Nếu được thì nên đánh số 1,2,3, a,b,c như dàn bài cho các đơn vị ý tưởng (như bài này đây).

10. Bất kỳ bài nào, dù là viết kiểu gì, đều có 3 phần: Mờ đầu, thân bài và kết luận. Có khác nhau là chỉ về hình thức một tí thôi. Mở đầu là để giới thiệu mình muốn nói về việc gì. Thân bài là phân tích, l‎ý luận, giải bày. Kết luận là để mình muốn đọc giả nghĩ gì, cảm xúc gì, làm gì, chia sẻ gì. Ví dụ:

    Mở đầu: “Nếu bạn hỏi tôi thích làm gì nhất, câu trả lời chắc chắn sẽ là: “Tôi thích chăn bò!”. Có thể bạn không tin, nhưng thật tình, tôi thích chăn bò lắm! …”

    Kết luận: “Để bây giờ, rất nhiều khi thấy chán chường những con đường chen chúc người xe và khói bụi, mệt mỏi với cuộc sống vội vã đua tranh, tôi lại thèm quá những ngày huy hoàng cũ, khi tôi còn là một cô bé chăn bò. Bởi thế, nếu một ngày nào đó không tìm thấy tôi trong chốn đô thị bon chen, bạn hãy đến tìm tôi giữa một cánh đồng …” Hãy đến tìm tôi giữa một cánh đồng, Đông Vy.

proofreading

11. Duyệt lại. Nếu bạn là chuyên gia về kinh tế viết một bài về kinh tế cho đọc giả không phải là dân kinh tế, thì sau khi viết xong, đưa bài cho một người bạn chưa biết đánh vần chữ “tiền” đọc lại. Nếu bạn này nói chỗ nào không hiểu thì viết lại chỗ đó, cho đến khi bạn đó nói là thực sự hiểu toàn bài.

Viết là một nghệ thuật. Càng viết nhiều thì nghệ thuật càng nâng cao và càng có nhiều kỹ năng để nghiên cứu thêm. Nhưng hy vọng các qui luật căn bản trên đây cũng có thể giúp các bạn đi được một đoạn khá dài.

Điều cuối cùng mình muốn nhấn mạnh trong liên hệ giữa suy tư sâu sắc và viết giản dị là: Chỉ khi bạn hiểu được một vấn đề rất sâu sắc bạn mới đủ khả năng để trình bày vấn đề đó rẩt giản dị. Nếu bị lúng túng quá trong việc giản dị hóa một vấn đề, có thể là bạn phải nghiên cứu và suy nghĩ thêm về vấn đề đó, cho đến lúc nắm vững đủ để trình bày đựợc cho cả các em bé tiểu học, nếu cần.

Chúc các bạn một ngày vui.

Mến.

Hoành

© copyright TDH, 2009
www.dotchuoinnon.com
Permission for non-commercial use

Về nghề báo–Từ những điều bé nhỏ và chân thật

journalist
Tôi vừa nhận được điện thoại của em, báo tin em đã đăng ký thi vào Khoa báo chí năm nay. Nhưng em vẫn đang băn khoăn không biết mình có đủ bản lĩnh để theo nghề báo hay không, một nghề mà em nói rằng “rất cao quý”. Em muốn “thỉnh giáo” tôi thêm vài thông tin về nghề báo để giúp em đi đến quyết định. Tôi nghe giọng nói sôi nổi của em, và mỉm cười một mình. Vì em đã yêu cầu, bạn nhỏ, tôi sẽ nói em nghe về nghề báo. Có thể nó không giống điều em thấy, hoặc những điều em sẽ được học ở trường, nhưng đó là những gì tôi nghĩ, sau bấy nhiêu năm làm công việc này.

1. Nghề báo trước hết là một nghề. Tôi không ưa dùng từ “cao quý” cho một nghề nào đó, nếu như em cũng đồng ý với tôi rằng mọi nghề nghiệp lương thiện đều cao quý như nhau. Như mọi nghề nghiệp khác mà em biết, ta kiếm sống bằng công việc đó. Nghề báo nuôi sống ta bằng lương và nhuận bút. Và cũng như mọi nghề nghiệp khác, ta phải làm công việc của mình với hết năng lực và trách nhiệm để không hổ thẹn với đồng lương nhận được.

Vì sao tôi nhắc đến nhuận bút trước hết. Bởi vì việc chúng ta được trả tiền cho những gì chúng ta viết sẽ khiến ta tỉnh táo, và không cho rằng mình đang làm một công việc cao quý hơn nhiều nghề khác trong xã hội. Và vì niềm vui mỗi khi lãnh nhuận bút cho một bài báo là niềm vui không bao giờ cũ. Từ một cái tin nhỏ đầu tiên cho đến bài báo cuối đời, khi niềm vui đó còn tồn tại nghĩa là em còn tự hào vì mình nhận được thành quả xứng đáng từ công sức của chính mình. Một người làm báo chính trực luôn trân trọng từng đồng nhuận bút, bởi đó sẽ là nguồn thu nhập duy nhất nếu anh ta quyết dành cả đời mình chỉ để làm báo.

2. Khi ta đặt nghề báo trong tương quan bình đẳng với nghề khác, ta sẽ đặt bản thân người viết báo bình đẳng với nhân vật của mình. Quan tòa có thể đứng cao hơn để tra hỏi hay phán xét bị cáo, nhưng chúng ta đứng trước quan tòa và bị cáo để phỏng vấn họ với một tư thế như nhau, sự tôn trọng như nhau. Đó cũng sẽ là tư thế trước chính trị gia, nghệ sỹ cho đến người công nhân quét đường. Người giàu, người nghèo, người thành công hay người thất bại. Em không yêu hay ghét hết thảy các nhân vật như nhau, nhưng em phải đối xử với họ như nhau: tôn trọng và không mặc cảm. Khiếp hãi hay khinh thường không nên là tác phong của một nhà báo.
journalistmemorial
3. Trong nghề báo, tuổi trẻ không phải là thế mạnh tối thượng. Sự thông minh và xông xáo là những ưu điểm đáng kể, nhưng kinh nghiệm và kiến thức học được mới là giá trị quyết định. Nghề báo là nghề “gừng càng già càng cay”…Chúng ta xuất thân không phải là những người thông thái, nhưng lại phải biết về nhiều lĩnh vực, đó là lý do ta phải học liên tục. Và cách học tuyệt vời nhất quyết định sự hấp dẫn của nhà báo, là ta có cơ hội học trực tiếp từ những người am hiểu nhất về vấn đề đó, bên cạnh sách báo. Ta học cái nhìn kinh tế vĩ mô từ một nhà kinh tế học, ta học về cách điều hành một công ty từ số 0 qua một giám đốc thành công, học về nhạc lý và thị hiếu ấm nhạc từ một nhạc sĩ, học biết về công nghệ lăng xê qua một ông bầu… Không hiểu về điều mình viết không chỉ là một sai lầm, mà còn là sự thiếu trách nhiệm. Chúng ta học để biết, và biết thì mới viết. Càng làm nghề lâu thì ta càng học được nhiều. Khi quay nhìn lại, tôi nhận ra rằng mỗi đối tượng tôi gặp trong nghề báo đều đã dạy cho tôi điều gì đó hữu ích, và như vậy, chúng ta là người có nhiều thầy hơn bất cứ ai.

4. Tôi ưa thích nghề báo bắt đầu từ những tin vắn quốc tế, ký tên AP, AFP, Reuter… Và cho đến giờ tôi vẫn yêu thích chúng. Những tin vắn, không có tên phóng viên nào được ký, thay vào đó là tên hãng tin. Đối với tôi, nó thể hiện toàn bộ nghề báo: Cả một bộ máy khổng lồ để đưa đến cho ta dòng tin 50 từ đó. Khi em nói mình muốn làm báo, thông thường điều đó có nghĩa là em sẽ làm người viết, một phóng viên ký tên dưới bài được đăng. Hãy nghĩ đến bộ máy sau đó: người dịch, người biên tập, thư ký tòa soạn là người tổ chức bài, người trình bày, tổng biên tập là người chịu trách nhiệm, người đọc morasse, người thủ quỹ phát nhuận bút, người phát hành và bán báo, và…người đọc. Một bộ máy khổng lồ rất nhiều khi bị lãng quên.

5. Nghề báo trong tim tôi gói trọn trong một chữ TIN. TIN – là thông tin – thứ chúng ta phải cung cấp. TIN- là lòng tin – thứ chúng ta phải đạt được. Nếu không có thông tin, không thể đòi hỏi lòng tin. Nếu không có lòng tin, thông tin chỉ là trò hề vô nghĩa. Để có được hai thứ đó, phải bắt đầu từ sự thật, và vì sự thật.

Nghề báo xét cho cùng không mang đến cho chúng ta thứ quyền lực nào ngoài quyền được đòi hỏi tìm đến tận cùng sự thật. Cũng như đối với nhiều người làm báo khác, sự thật có sức quyến rũ ghê gớm đối với tôi. Sự thật, để có được nó, người ta có thể phải trải qua rất nhiều thứ. Có thể là những chuyến đi dài, những cuộc phỏng vấn đeo đuổi hàng tuần. Có thể là khổ ải, nhục nhằn, mất mát. Có thể là trung thành, hay phản bội. Là sức lực, trí tuệ, lòng dũng cảm. Là mồ hôi, máu. Là cận kề chiến tranh, thảm họa, tù đày. Là cái chết…Có thể, là tất cả những cái đó gộp lại.

Sự thật, chính là lý do khiến những nhà báo mất mạng ở chiến trường. Sự thật, là nguyên nhân sâu xa khiến nghề báo luôn được xếp vào những nghề nguy hiểm.

Để CÓ được sự thật, người làm báo phải chính trực và biết hoài nghi. Để NÓI được sự thật, tờ báo phải chính trực và có dũng khí.

Nhưng, em sẽ hỏi, rằng sự thật là gì? Sự thật, đôi khi là điều không dễ nắm bắt. Sự thật, đôi khi nằm giữa hai chiều thông tin. Sự thật, đôi khi nằm giữa hai bản báo cáo của hai phe thắng bại. Sự thật, đôi khi là ranh giới mờ ảo mong manh. Và sự thật rất nhiều lúc là thứ vẫn đang được tìm kiếm chứ không phải đã được khẳng định. Người tìm kiếm nó không phải bao giờ cũng gặp được nó.

Nhưng dù thế nào, thì nghề báo cũng phải khởi đầu từ niềm khao khát đạt đến sự thật. Từ niềm tin sâu sắc vào điều đúng đắn. Ngày mà ta thấy thanh thản trước một điều không tốt, đó cũng là ngày ta bôi vết đen đầu tiên lên nhân cách của chính mình.

6. Dù sao tôi vẫn nghĩ nghề báo không phải là một nghề khó. Không có gì bảo đảm là ta sẽ viết được những điều lớn lao, nhưng chắc chắn ta luôn có thể làm được điều tối thiểu là viết một cách chân thật. Viết thì dễ hơn là nói, nói thì dễ hơn là tin, và tất nhiên, tin thì dễ hơn là sống vì những điều tốt đẹp.

Bởi thế, nếu ta chưa thể viết được những điều vĩ đại và chân thật, thì ít nhất, ta cũng phải viết được những điều bé nhỏ và chân thật.

Hãy bắt đầu từ đó.

Phạm Lữ Ân
(Bút hiệu chung cho Đặng Nguyễn Đông Vy và Phạm Công Luận)

Nói và viết như thế nào?

powerofwords

Chào các bạn,

Hôm nay kỷ niệm 84 năm Ngày Báo Chí Cách Mạng Việt Nam (21.6.1925-21.6.2009), chúc các bạn nhà báo nói riêng, và tất cả các bạn sử dụng ngôn từ thường xuyên trong công việc nói chung, sức nóng không bao giờ nguội của con tim. Nhân ngày kỷ niệm viết lách, mình xin chia sẻ với các bạn một vài suy tư về viết lách và ngôn từ.

Mấy muơi năm nay mình sống với viết lách. Ra tòa vào tòa cũng viết, viết báo, viết trên các diễn đàn, liên tục, hằng ngày, ròng rã 20 năm về các vấn đề Việt Nam. Khoảng thời gian này giúp mình rút ra một số những qui tắc căn bản mà mình nghĩ là những người viết lách, hay nói chung là người sử dụng ngôn từ cần có, dù là nghiệp dư hay nghiệp dĩ.

1. Tình yêu

Viết là để chia sẻ với người đọc. Nói là để chia sẻ với người nghe. Và đã là chia sẻ thì ta chỉ nên chia sẻ tình yêu. Thế giới này đã có đủ chiến tranh và thù hận. Thế giới không cần và không nên có thêm một giảng sư thuyết giảng thù hận và ghen ghét.

Và tình yêu đây không có nghĩa là tình yêu với cách mạng, với chính trị, với triết l‎y’, với đạo giáo, và với đủ mọi thứ vớ vẩn khác. Cho đến mức cùng tận, tình yêu chỉ có một nghĩa đúng mà thôi; đó là tình yêu cho con người—những người chung quanh ta, gia đình, trường học, sở làm, làng xã, thành phố, quốc gia, thế giới.

Tình yêu ở đây là tình yêu cho những người đang đi lại gồng gánh ngoài đường, còng lưng ngoài ruộng, hì hục với máy móc trong công xưởng, dán mắt vào màn ảnh computer trong văn phòng, dãi nắng dầm mưa trên những chiếc xe ôm ngoài phố. Con người đây không phải là khái niệm trừu tượng “con người là một con vật suy tư” hay là “con người là một con vật kinh tế” của các triết gia.

Tình yêu cho con người ở đây cụ thể như mẹ thưong con, vợ thương chồng, anh thương em. Nếu không có loại tình yêu như thế làm căn bản, thà rằng đừng viết, vì viết mà không có tình yêu thật sự thì thường là hại hơn là lợi cho thế giới này.

2. Cẩn trọng với lời nói

Một bài viết có thể có hàng nghìn người đọc. Một lời nói trước đám đông có ít nhất là vài chục người nghe. Ảnh hưởng của một lời nói, một bài viết, có thể đi rất xa, cho nên ta phải có trách nhiệm đủ để cẩn thận lời nói. Đừng để lời nói thiếu suy xét, thiếu bình tĩnh, thiếu yêu ái, thiếu xây dựng của mình đi ra. Nói chuyện với bạn trong quán cà phê là khác. Viết cho hàng nghìn người đọc hay nói trước một nhóm cử tọa hay một lớp học trò đòi hỏi ta phải cẩn trọng.
powerofwords1
Con người ta chỉ có ba loại hoạt động chính: từ suy tư của ta, từ thân ta, và từ lời nói của ta. Suy tư là loại hành vi tri thức quan trọng nhất. Nhưng rốt cuộc suy tư cũng đi ra ngoài bằng ngôn từ và hành động. Và trong thời đại này, hành động bằng thân thể thì ít mà bằng ngôn từ thì nhiều. Vì vậy, ngôn từ là hành động quan trọng và thường xuyên nhất trong kỷ nguyên này. Ta phải rất cẩn trọng với ngôn từ, và phải luôn luôn nghĩ đến hậu quả của ngôn từ của mình lên thế giới của mình.

Có những chuyện nên nói cách này mà không nên nói cách kia. Có những chuyện chưa nên nói lúc này, mà chỉ nên đợi lúc khác. Ngôn từ phải được sử dụng tùy nơi, tùy lúc tùy trường hợp, không thể bừa bãi được.

3. Thành thật

Mỗi người chúng ta có thể bị chi phối từ cả chục hướng khác nhau khi nói hay viết một bài: quyền lợi riêng của mình, mấy chủ nghĩa lăng nhăng trong đầu mình, quyền lợi của công ty của mình, quyền lợi của đảng mình, quyền lợi của hội thánh mình, nói theo đám đông để được khen thưởng và tránh đụng chạm, nói ngược đám đông để nổ, nói điều mình không tin chỉ để chỉ nghe tán thưởng, không biết cũng nói như biết, biết một thì nói như biết mười, chỉ biết lơ mơ l‎y’ thuyết cũng nói như chính kinh nghiệm của mình, nói ngược lại sự thật của mình vì sợ, v.v… Nói chung là l‎y’ do để chúng ta không thành thật có rất nhiều và luôn luôn nằm đó mỗi khi ta viết, ta nói. Bạn có đủ thành thật để không bị chúng chi phối và chỉ viết và nói đúng những điều gì mình tin tưởng tận đáy lòng không?

4. Can đảm

Nếu ta không có can đảm thì ta không thể có được 3 điều trên. Tình yêu, lời nói cẩn trọng và thành thật cũng vô ích, và không thể phát tiết ra ngoài được.

5. Khiêm tốn

Nếu bạn không thực sự khiêm tốn trong lòng thì bốn điều trên—tình yêu, ngôn từ cẩn trọng, thành thật và can đảm– đều sẽ bị phá vỡ không sớm thì muộn.

* Dĩ nhiên là ta có thể kể thêm nhiều đức tính khác cần thiết cho người sử dụng ngôn từ, nhưng đây là 5 điều căn bản nhất để ngôn từ của bạn có thể làm đẹp, thay vì là rác rến, cho thế giới.

Và “người sử dụng ngôn từ” ở đây bao gồm báo giới, người viết trên mạng Internet, người nói với học trò trong lớp, và các quí vị chính chị chính em đọc diễn văn.

Trong kỷ nguyên thông tin của chúng ta, thông tin, tức là ngôn từ, là cốt lõi chính của kỷ nguyên này. Muốn cho cái lõi của ta chắc chắn, ngôn từ của ta phải chắn chắn, vững chải, đáng làm nền. Nếu ta chỉ nói ra rác rến, cái lõi của nền văn minh hiện tại của chúng ta sẽ dần dần biến thành rác rến.

Chúc các bạn một ngày vui.

Mến,

Hoành

© copyright TDH, 2009
www.dotchuoinnon.com
Permission for non-commercial use