Nghệ thuật dịch: Biết Thánh kinh

Chào các bạn,

Tiếng Việt, không chỉ là từ ngữ tiếng Việt, mà còn là văn hóa Việt. Đọc tiếng Việt, không chỉ đọc từ ngữ tiếng Việt, mà còn là đọc văn hóa Việt.

Tiếng Anh, không chỉ là từ ngữ tiếng Anh, mà còn là văn hóa phương Tây (vì tiếng Anh là ngôn ngữ chính ở phương Tây). Đọc tiếng Anh, không chỉ là đọc từ ngữ tiếng Anh, mà còn là đọc văn hóa phương Tây. Thế nên, dịch tiếng Anh, không chỉ là dịch từ ngữ tiếng Anh, mà còn là dịch văn hóa phương Tây.

Dịch tốt hay không – dịch từ tiếng Anh sang tiếng Việt có tốt hay không, không hẳn vì tiếng Anh tốt hay không. Tiếng Anh tốt là một lợi thế. Tuy nhiên, dù tiếng Anh tốt, bạn vẫn có thể dịch không tốt (có lẽ nhiều bạn đã có trải nghiệm này). Ngược lại, dù tiếng Anh ở mức trung bình, bạn vẫn có thể dịch tốt nếu (1) biết viết văn và (2) biết Thánh kinh.

Bài này mình nói về biết Thánh kinh.

1. Thánh kinh là gốc rễ của văn hóa phương Tây. Văn hóa phương Tây, từ nhạc rock yêu đương ì đùng đến bài viết kinh tế hàn lâm, đều ngập tràn các từ ngữ, biểu tượng, câu chuyện… trong Thánh kinh. Do đó, hiểu Thánh kinh là hiểu một phần trái tim phương Tây.

Ví dụ: Tiếng Anh có từ chửi thề khá nặng “God damn it!”, và người ta không cho con nít nói, người lớn cũng không dùng nơi lịch sự được. Dịch sang chữ Việt là “Chúa phạt!” Nhưng “Chúa phạt” thì có gì mà gọi là chửi thề nặng. Dịch thành “Chúa phạt” thì hỏng. Tiếng Việt có từ chửi thề gần giống: “Đồ trời đánh”, nhưng đây cũng rất nhẹ so với “God damn it” trong tiếng Anh. Tiếng Việt không có từ tương tự, khi dịch đến đâu thì tùy theo bài dịch mà tìm chữ thôi.

Nhưng từ rất nhẹ là “Chúa phạt” mà được xem là chửi thề cấm kỵ, bởi vì trong Thánh kinh, 10 Điều Răn mà Chúa cho Moses để dạy dân Do Thái, thì có một điều “Không được gọi tên God vô cớ.” God, viết hoa, là tên của God. Không được mang ra dùng khơi khơi (ngoại trừ khi dùng để cầu nguyện và hành lễ). Đây giống như là kỵ húy trong văn hóa Việt, không được nói tên vua.

2. Ngôn ngữ của Thánh kinh là ngôn ngữ của trái tim.

Ví dụ: bài Thánh vịnh 23 nổi tiếng:

The Lord is my shepherd, I shall not be in want
He makes me lie down in green pastures
He leads me beside quiet waters

Chúa là đấng chăn dắt tôi, tôi chẳng thiếu thốn chi
Người cho tôi nằm nghỉ trong đồng cỏ xanh tươi
Người đưa tôi đi bên dòng nước an lành

Tiếng Việt ta dịch “đấng chăn dắt tôi”, vì đó là thói quen người Việt phải trịnh trọng, phải có Đấng hay Đức khi nói đến Chúa. Nhưng shepherd là người chăn cừu. Từ “người chăn cừu” và “đàn cừu” có ý nghĩa rất mạnh đối với dân Do thái (và người Châu Âu). Có liên hệ rất mật thiết giữa người chăn (mục đồng) và đàn cừu. Người chăn dẫn đường và bảo vệ cừu khỏi các thú dữ tấn công (cho nên thường mang theo gậy và trượng bên mình). Đàn cừu tin vào người chăn, và chỉ nghe theo lời của người chăn. Nếu hai đàn cừu cùng ăn trong một đồng cỏ, khi đi về thì đàn nào nghe theo tiếng gọi và đi theo người chăn của đàn nấy. Không đi sai bầy.

Người cho tôi nằm nghỉ trong đồng cỏ xanh tươi. Nằm nghỉ trên đồng cỏ xanh là hạnh phúc lớn trong sa mạc khô cằn đổ lửa.

Người đưa tôi đi bên dòng nước an lành. Nước là nguồn sống, rất hiếm trong sa mạc. Cạnh dòng nước cũng thường có nhiều cây ăn trái, như cây chà là. Đi bên cạnh dòng nước là rất hạnh phúc và an ninh cho đời sống.

Đây là các hình ảnh đẹp và, quan trọng hơn, đây là các từ ngữ và hình ảnh nói về cảm xúc và tình yêu con người. Ngày nay khi nghe bài hát như Greenfield người ta có thể nhớ ngay đến Psalm 23 hay hình ảnh đẹp đã có trong tiềm thức về đồng xanh, như người Việt nghe từ “cánh đồng” là nghĩ ngay đến đồng lúa.

3. Ngôn ngữ thánh kinh giản dị, thuần tiếng Anh, thường là chỉ một hai syllables, nên luôn tạo được cảm xúc rất mạnh trong truyền thông. Thơ văn dùng ngôn ngữ thuần Anh thường tạo được ấn tượng mạnh hơn các chữ có nguồn từ La tinh hay Hy lạp (cũng như tiếng thuần Việt thì tạo cảm xúc mạnh hơn là từ Hán Việt).

Ví dụ: Bài diễn văn Gettysburg nổi tiếng của tổng thống Mỹ Abraham Lincohn trong nội chiến Nam Bắc Mỹ, viết phần lớn bằng ngôn ngữ thuần Anh rất giản dị:

But, in a larger sense, we can not dedicate — we can not consecrate — we can not hallow — this ground. The brave men, living and dead, who struggled here, have consecrated it, far above our poor power to add or detract. The world will little note, nor long remember what we say here, but it can never forget what they did here. It is for us the living, rather, to be dedicated here to the unfinished work which they who fought here have thus far so nobly advanced. It is rather for us to be here dedicated to the great task remaining before us — that from these honored dead we take increased devotion to that cause for which they gave the last full measure of devotion — that we here highly resolve that these dead shall not have died in vain — that this nation, under God, shall have a new birth of freedom — and that government of the people, by the people, for the people, shall not perish from the earth.

(Xem toàn văn bài diễn văn và bài dịch và lời giới thiệu của chị Quỳnh Linh ở đây).

Người ta nói Lincohn nói và viết rất hay và truyền tải nhiều cảm xúc vì hồi còn bé Lincohn được mẹ dùng Thánh kinh để dạy Lincohn đọc và viết.

Dịch không chỉ là dịch chữ như máy, mà là mang (1) ý nghĩa, (2) cảm xúc và (3) mọi tầng tư duy sâu sắc, có trong nguyên bản, mang sang bản dịch. Ngôn ngữ Thánh kinh thường giản dị, đẹp, nhiều tình cảm, và thường có ý nghĩa sâu sắc. Cho nên dùng Thánh kinh để học tiếng Anh thì dịch sẽ rất tốt.

Khi người dịch tương đối hiểu Thánh kinh, người dịch sẽ tương đối hiểu trái tim phương Tây. Khi đó, họ không chỉ dịch từ ngữ tiếng Anh, mà còn dịch cả trái tim phương Tây. Mà dịch cả trái tim phương Tây để làm gì? Với mình, đó là con đường để đạt Thiền. Mình đã chia sẻ chi tiết trong bài Thiền của người kể chuyện.

Rốt cuộc, chẳng phải học ngôn ngữ là để gần gũi với trái tim người khác ngôn ngữ mình sao? Chẳng phải học tiếng Anh là để gần gũi với trái tim người phương Tây sao? Gần gũi và yêu? Chẳng phải yêu người là ý nghĩa cuộc đời sao?

Chúc các bạn một ngày tình yêu.

Phạm Thu Hương

 

Một suy nghĩ 2 thoughts on “Nghệ thuật dịch: Biết Thánh kinh”

  1. Em cảm ơn chị Hương.
    Bài này có ý nghĩa nhiều với em.
    Học tiếng anh với em không chỉ là về mặt ngôn ngữ mà còn là văn hóa của người phương Tây. Và nhờ học thêm một ngôn ngữ, em lại càng chú ý nhiều hơn về ngôn ngữ, văn hóa của nước mình.
    Những bài thánh kinh anh chị dịch, em đọc hoài không chán. Em thấy, tâm mình vừa tĩnh lặng, bình an mà còn rèn được thêm vốn tiếng anh nữa :).
    Em hi vọng, một ngày không xa, em cũng có thể dịch được bài hay như anh chị đã dịch ạ.

    Chúc chị ngày mới nhiều niềm vui ạ.
    Em Linh.

    Số lượt thích

  2. “Học tiếng anh với em không chỉ là về mặt ngôn ngữ mà còn là văn hóa của người phương Tây. Và nhờ học thêm một ngôn ngữ, em lại càng chú ý nhiều hơn về ngôn ngữ, văn hóa của nước mình.”

    Chị cũng thế, Linh ạ. Học tiếng Anh với chị là vừa học ngôn ngữ, vừa học văn hóa; vừa học văn hóa người, vừa học văn hóa mình.

    “Những bài thánh kinh anh chị dịch, em đọc hoài không chán. Em thấy, tâm mình vừa tĩnh lặng, bình an mà còn rèn được thêm vốn tiếng anh nữa :).
    Em hi vọng, một ngày không xa, em cũng có thể dịch được bài hay như anh chị đã dịch ạ.”

    Cảm ơn em chia sẻ. 🙂

    Em biết không, đa số từ dịch trong bài của chị là các từ trong bài dịch của anh Hoành và của các anh chị em khác trong ĐCN – các bài thiền thi, thánh thi, thánh kinh, 101 truyện thiền… Các bài dịch trong ĐCN luôn làm chị ngưỡng mộ, trước hết vì nội dung, sau đó vì cách chọn từ vừa đúng vừa đẹp lại vừa sâu sắc. Thế nên mỗi lần dịch, dù biết từ đó hay không, chị vẫn luôn google từ đó trong ĐCN để xem từ đó được dịch như thế nào, và thường thì chị sẽ dùng chính những từ đó cho bài dịch của mình.

    Cũng nhờ việc dịch như vậy mà việc viết của chị được tốt hơn. Thi thoảng được comment “bài viết đẹp và/hoặc sâu sắc”, chị hiểu, đó là nhờ các từ dịch đẹp và sâu sắc của các bài thiền thi, thánh thi, thánh kinh… trong ĐCN. Bài viết đẹp và sâu sắc là nhờ các từ đẹp và sâu sắc. Có lẽ chẳng có bài nào đẹp và sâu sắc, mà chỉ có tập hợp các từ đẹp và sâu sắc đứng cạnh nhau.

    Chúc em năm mới nhiều niềm vui nhé.

    C Hương

    Số lượt thích

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s