Chào các bạn,
Khi nhắc đến chuyện hiến xác cho y học, phản ứng tự nhiên của nhiều người là tâm lý e ngại và băn khoăn: “Có nên làm vậy không?”. Mong muốn giữ cho thân xác lành lặn để chôn cất hay hỏa táng sau khi nhắm mắt xuôi tay là một nguyện vọng hoàn toàn chính đáng thuộc về quyền làm người, chứ không phải điều gì đáng bị phán xét.
Thế nhưng trên mặt báo và truyền thông chính thống, quyền tự quyết và nỗi phân vân đó gần như bị xóa nhòa. Truyền thông nhà nước luôn định khung câu chuyện này bằng những thông điệp một chiều đầy hào nhoáng: “Quà tặng cho sự sống”[1], “Những người thầy thầm lặng”[2], hay kêu gọi người dân “phá bỏ định kiến lạc hậu về quan niệm chết toàn thây”[3] để thực hiện nghĩa cử cao đẹp. Bằng cách đánh vào lòng trắc ẩn và gán cho việc hiến xác danh hiệu của lối sống tiến bộ, báo chí tạo ra một chuẩn mực đạo đức buộc người dân phải gạt bỏ nỗi sợ hãi cá nhân lẫn nguyện vọng vẹn toàn thân xác để cống hiến.
Vấn đề nằm ở chỗ, những bài báo ca ngợi đó chỉ dừng lại ở các mỹ từ trừu tượng mà tuyệt nhiên không bao giờ đề cập đến thực tế vật lý đang diễn ra sau cánh cửa phòng giải phẫu. Một cơ thể người sau khi qua đời sẽ được mở động mạch để bơm dung dịch formol tẩm ướp[4], lấy hết nội tạng. Ban đầu là các bác sĩ nghiên cứu, mổ xẻ không sót một chi tiết nào. Sau đó, thi thể ấy tiếp tục được đưa qua tay hết nhóm sinh viên này đến nhóm sinh viên khác để tập cắt, tập khâu, mổ đi mổ lại nhiều năm trời cho đến khi nát bấy rồi mới được đem đi hỏa táng. Dưới góc nhìn của một con người bình thường, đó thực sự là màn hành hạ kéo dài trên thân xác người đã khuất.
Trên thế giới, nhiều trường y hiện đại đã nhìn ra mặt trái nghiệt ngã của cách học này và chủ động tìm đường thoát khỏi việc phụ thuộc vào xác người. Thậm chí, nhiều cơ sở đào tạo tiên tiến tại Mỹ và châu Âu đã đóng cửa hẳn phòng phẫu tích truyền thống trong đào tạo đại trà, điển hình như Trường Y thuộc Đại học Case Western Reserve (Mỹ)[5] hay Trường Y Warwick (Anh)[6].
Thay vì chỉ dựa vào xác người thật, các trường đang chuyển dịch sang bàn giải phẫu kỹ thuật số 3D Anatomage[7] (hình minh họa đầu bài, bên phải) và công nghệ thực tế ảo phản hồi xúc giác (Haptics)[8]—giúp người cầm thiết bị cảm nhận rõ lực cản vật lý như đang rạch qua từng lớp da, cơ, xương. Song song đó là hệ sinh thái mô hình giải phẫu nhân tạo đa dạng: từ các cơ thể và mô mềm tổng hợp (như SynDaver[9], Simulab[10], Limbs & Things[11]) làm từ vật liệu ẩm ướt có độ đàn hồi, nhịp đập và chảy máu như mô sống, cho đến robot bệnh nhân thông minh (CAE Healthcare, Gaumard)[12] và nội tạng in 3D đa vật liệu (Stratasys)[13].
Thế nhưng tại Việt Nam, những công nghệ này vẫn chỉ dừng lại ở mức điểm xuyết tại một vài cơ sở tư thục, còn đại đa số vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào xác người thật.
Để bảo vệ cách làm cũ, người ta thường viện đủ lý do: nào là ngân sách hạn hẹp, máy móc đắt đỏ, nào là mô hình nhân tạo không cho cảm giác thật bằng xác người nên sinh viên khó tay nghề vững. Nhưng lập luận đó đang cố tình lờ đi tốc độ phát triển vượt bậc của công nghệ thế giới, đồng thời che giấu rào cản lớn nhất – chính là đạo đức.
Y đức Việt Nam không phải là một ốc đảo tách biệt, nó nằm trọn trong nền tảng đạo đức chung của xã hội.
Khi đạo đức chung của xã hội đang xuống cấp (tham, sân, si, kiêu căng, dối trá, giành giật, đấu đá…) thì y đức Việt Nam cũng xuống cấp theo. Chẳng hạn như những sự việc gây phẫn nộ dư luận gần đây ngay tại các bệnh viện trong nước: từ chuyện sinh viên y khoa mặc áo blouse ngồi livestream chửi thề, đùa cợt phản cảm, buông lời đe dọa “lấy trật ven” hay “tiêm thuốc độc” vào người xem để câu lượt tương tác[14], cho đến trào lưu quay clip cợt nhả trong môi trường lâm sàng bất chấp sự tôn nghiêm dành cho người bệnh[15]. Khi ngay cả người bệnh đang sống còn bị xem nhẹ như vậy, thì mọi “quy trình trang trọng, nhân văn” hay những lời tung hô về “lòng tôn kính đối với người thầy thầm lặng”[2] đều trở nên sáo rỗng, mang nặng tính hình thức để xoa dịu dư luận.
Thật mỉa mai khi người ta miệng nói tôn kính người đã khuất, nhưng hành động thực tế lại chọn giải pháp rẻ tiền và tiện lợi nhất: tận dụng xác người hiến tặng miễn phí để mổ xẻ qua nhiều khóa học thay vì dốc lòng đầu tư công nghệ để giữ cho họ được yên nghỉ. Phải chăng việc dùng truyền thông để ca ngợi lòng “hy sinh” thực chất chỉ là cách che đậy cho tình trạng thiếu đầu tư thiết bị của ngành y, biến thân xác của người đã khuất thành một thứ “nguyên liệu giá rẻ” để khai thác cho xong quy trình đào tạo?
Nếu những người làm quản lý thực sự có lòng trắc ẩn và coi trọng hình hài vẹn toàn của con người, họ sẽ coi việc phải dùng dao kéo cắt xẻ thi thể đồng loại là điều bất đắc dĩ phải sớm chấm dứt bằng mọi giá. Có đạo đức thì việc khó đến mấy cũng sẽ tìm ra cách để làm, ngân sách dù eo hẹp đến đâu cũng sẽ biết cách chắt chiu để đầu tư công nghệ thay thế.
Tóm lại, vấn đề cốt lõi cần được đặt lại cho đúng đối tượng. Thay vì để người dân bị dẫn dắt bởi những lời kêu gọi hy sinh và phải tự hỏi nhau: “Có nên hiến xác hay không?”, chính những người có trách nhiệm trong ngành y mới phải tự hỏi bản thân: “Phải làm gì để nền y học Việt Nam không còn phải dựa trên việc tàn phá thân xác của người đã khuất nữa?”.
Chừng nào đạo đức chưa thực sự trở thành gốc rễ của mọi quyết sách, chừng đó thân xác những người nằm xuống vẫn còn bị tiếp tục đưa lên bàn mổ hết năm này qua năm khác.
Namo Amitabha Buddha. Deus Diligit.
Phạm Thu Hương
Chú thích và Tài liệu tham khảo:
[1] Hiến xác y học: Quà tặng cho sự sống, Báo Tuổi Trẻ, 26/02/2023.
[2] Hành trình của những người hiến xác tại ĐH Y Dược TP.HCM, Tạp chí Tri thức ZNews, 30/07/2026.
[3] Cả gia tộc nguyện hiến xác cho y học, Báo Nhân Dân, 03/03/2014.
[4] Hành trình của những người hiến xác tại ĐH Y Dược TP.HCM được thực hiện như thế nào?, Ngôisao.vn, 30/07/2026.
[5] Trường Y Đại học Case Western Reserve (Mỹ): Tiên phong ứng dụng nền tảng thực tế hỗn hợp (Mixed Reality) mang tên HoloAnatomy Software Suite để giảng dạy giải phẫu học cho sinh viên y khoa mà không cần sử dụng tử thi ướp xác truyền thống.
[6] Trường Y Warwick (Anh): Cơ sở đào tạo y khoa đầu tiên tại Vương quốc Anh loại bỏ việc phẫu tích xác ướt truyền thống trong chương trình đại học, thay thế bằng bộ sưu tập mẫu vật nhựa hóa của Gunther von Hagens và công nghệ mô phỏng lâm sàng tại Warwick Medical School.
[7] Anatomage Table, anatomage.com
[8] Công nghệ thực tế ảo phản hồi xúc giác (Haptic VR): Nền tảng phẫu thuật mô phỏng của FundamentalVR (Fundamental XR) tích hợp hệ thống phản hồi lực xúc giác (HAPTICVR™), giúp bác sĩ và sinh viên cảm nhận chính xác lực cản của da, cơ và xương dưới đầu dụng cụ mổ.
[9] SynDaver: Công nghệ mô phỏng mô sống SynTissue được phát triển từ Đại học Florida nhằm thay thế hoàn toàn tử thi người và động vật sống trong đào tạo y khoa, xem chi tiết tại trang chủ SynDaver.
[10] Simulab: Hệ thống mô phỏng phẫu thuật chấn thương cấp cứu TraumaMan với các lớp mô mềm nhân tạo có khả năng chảy máu và thay thế được, xem thông số kỹ thuật tại Simulab Corporation.
[11] Limbs & Things: Các dòng mô hình huấn luyện kỹ năng lâm sàng (khâu vết thương, khám sản khoa, tiêm truyền) tái tạo chân thực giải phẫu mô mềm tại Limbs & Things.
[12] Thị trường mô phỏng phẫu thuật & Robot y khoa: Báo cáo tổng hợp về các nhà phát triển thiết bị mô phỏng bệnh nhân thông minh và phẫu thuật hàng đầu (bao gồm CAE Inc. và Gaumard Scientific) trên UnivDatos Market Insights.
[13] Stratasys: Giải pháp in 3D giải phẫu kỹ thuật số (J850 Digital Anatomy) sử dụng các vật liệu chuyên biệt như TissueMatrix và GelMatrix để mô phỏng hành vi cơ sinh học của mô mềm và mạch máu, tham khảo tại Stratasys Medical.
[14] Sinh viên y khoa chửi thề, dọa lấy trật ven cho bệnh nhân: Biểu hiện của thế hệ cợt nhả?, Báo Tuổi Trẻ, 28/07/2026.
[15] Trào lưu “content độc hại” của một bộ phận trẻ trong môi trường Y khoa, Báo Khoa học và Đời sống, 28/07/2026.
o0o
© copyright 2026
Phạm Thu Hương
Permitted for non-commercial use
http://www.dotchuoinon.com