Công lý, ý chí, lý trí

Chào các bạn,

Mình nhớ hồi nhỏ đọc nhiều bài đọc và sách nói nhiều về công lý, ý chí, lý trí, và mình rất say mê và, cũng như mọi trẻ em cũng như thanh niên vào thời đó, cho đó là lý tưởng sống mà chúng ta phải noi theo.

Công lý cho đời sống của mình và của mọi người. Ý chí cực kỳ mạnh mẽ. Lý trí là quản gia cho hai thứ kia – công lý và ý chí. Lý trí xác định điều gì là công lý, điều gì là bất công. Lý trí bảo ý chí phải mạnh mẽ để quyết tâm làm điều này, quyết tâm làm điều kia.

Lý trí tức là mọi chuyện phải được quản lý bởi lý lẽ, suy xét, bởi cái đầu. Và cái đầu này đứng tách rời khỏi trái tim – không có “tình cảm như đàn bà” xía vô. Như là: Nếu tôi là quan tòa và bố tôi làm sai, tôi cũng xử như ai, kể cả xử tử nếu đó là tội chết. Hồi nhỏ đọc loại tư duy này mình cảm thấy cũng có một chút run sợ và cho rằng mình yếu đuối, chưa trưởng thành, phải cố mà mạnh mẽ để làm người lớn đúng nghĩa.

Và đó là The Age of Reason – Thời đại của Lý trí.

Nhưng nhiều năm sau đó, mình từ từ khám phá ra là cái làm chủ đạo cho tư duy của mỗi người và mọi người là trái tim, tức là tình cảm, không phải cái đầu. Cái đầu chỉ là nô lệ của trái tim. Ví dụ: Nếu bạn yêu một cô, bạn sẽ có đủ lý luận (lý trí) để chứng minh cho chính bạn rằng cô ấy là người đáng yêu nhất hành tinh. Và nhỡ mà bố mẹ bạn không đồng ý hay có nghi ngờ, bạn sẽ là luật sư hùng biện nhất thế giới, trình tòa phụ mẫu những lý luận sâu sắc đến tận đáy vực thẳm, để cố gắng chứng minh cho bố mẹ thấy đây chẳng chỉ là một người con gái như mọi cô khác, mà đây là thiên thần Trời đã định đoạt và gửi xuống cho bạn để thành duyên nợ, và chẳng người nào khác có thể thay thế được. Và bạn thắng, và hai người làm đám cưới. Thời gian qua nhanh, hai người bắt đầu có nhiều vấn đề, không tháo gỡ được, và bắt đầu kéo nhau ra tòa đấu đá. Chuyến này là tòa án thật. Và bạn cũng tư duy thấu đáo, đưa cho tòa thấy những lý lẽ sắc bén như dao cạo và bằng chứng chắc như đá núi để chứng minh là bà chằn này là phù thuỷ ác ôn và bất nhân nhất thế giới, tôi là nạn nhân của bả, tôi đành phải chạy, nhưng xin tòa cho tôi được giữ yên của cải (tức là không bỏ của chạy lấy người). Thế thì lý trí làm chủ, hay lý trí chỉ là nô lệ cho tình cảm? Khi trái tim yêu, thì lý trí lý luận yêu, yêu và yêu. Khi trái tim ghét, thì lý trí lý luận ghét, ghét, và ghét.

Ý chí cũng thế – cũng là nô lệ của tình cảm – vì yêu nên quyết chí, quyết tâm, lấy nàng, vì ghét nên quyết chí, quyết tâm ly dị.

Các bạn, lý trí và ý chí là nô lệ cho trái tim. Chính vì vậy mà mọi kinh sách lớn và thầy lớn đều chỉ nói “tâm, trái tim”, mà cực kì ít khi nhắc đến lý trí. Trường phái tâm linh có lẽ đặt lý luận vào mức mạnh nhất và thông minh nhất là Phật triết thực ra cũng lấy “từ bi” làm chủ đạo tối hậu đó là yêu thương và thương xót. Mọi thứ khác đều chỉ để phục vụ trái tim từ bi – đó là trái tim Bồ tát, trái tim Phật.

Trở lại ví dụ nếu bạn là quan tòa và bố bạn bị truy tố là tội phạm nặng, thì bạn làm gì? Mình cho rằng nếu bạn được cho phép ngồi đó xử bố bạn, và bạn lạnh lùng xử tử bố bạn nhân danh công lý, thì bạn cũng nên được xếp ngang hàng với Polpot và các đồ tể lớn khác của thế giới. Cách ứng xử có tình nghĩa nhất và hợp lý nhất là: (1) Xin không xét xử vụ án và để người khác xét xử (tiếng Anh là recuse yourself from the case). (2) Thuê một luật sư bào chữa cho bố bạn (người thân không nên bào chữa cho nhau trước tòa vì thường bị tình cảm làm xáo trộn tư duy) (nhưng không chạy án với phong bì, vì bạn phải bảo vệ công lý). (3) Đứng bên cạnh để nâng đỡ bố dù bố thắng kiện hay thua kiện.

Tình nghĩa kiểm soát tư duy và tình nghĩa cũng là cách tư duy thích hợp nhất cho đời sống, vì nó lấy tình yêu làm chủ đạo, và tình yêu kiểm soát mọi điều, kể cả lý trí. Cho nên chúng ta có phương thức luyện tâm, nhưng chẳng nghe nói đến luyện trí bao giờ. Và luyện tâm là luyện để trái tim yêu thương. Người ta nói đủ thứ trong luyện tâm – từ bỏ tham sân si, vô chấp, vô ngã, tĩnh lặng, không phân biệt, từ bi… Nhưng bạn chỉ cần có từ bi – yêu thương tất cả mọi chúng sinh vô điều kiện – bạn không cần có những thứ kia vì bạn có tâm từ bi thì tự nhiên có chúng. Và nếu bạn thực tập những thứ kia cũng chỉ là để đạt được tâm từ bi.

Cho nên các bạn hãy quan tâm đến tình yêu trong trái tim mình. Từ bi mang đến trí tuệ bát nhã (prajna), bất khả tư nghị, không thể nghĩ bàn. Hãy gọi ngày nay là The Age of Heart.

Và the Age of Reason đã chấm dứt lâu lắm rồi. Ngày nay ai cũng biết EQ quan trọng như, hay hơn, IQ.

Chúc các bạn biết nuôi dưỡng trái tim mình với tình yêu.

Mến,

Hoành

© copyright 2021
Trần Đình Hoành
Permitted for non-commercial use
www.dotchuoinon.com

Một bình luận về “Công lý, ý chí, lý trí”

Trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s