Chào các bạn,

Ngành y sinh ra là để bảo vệ mạng sống và chăm sóc sức khỏe cho con người. Thế nhưng, ngành ghép tạng ngày nay đang đặt các y bác sĩ trước những thử thách đạo đức vô cùng phức tạp khi phải đối mặt với sức ép từ đồng tiền, bệnh thành tích và quyền lực tuyệt đối trong phòng cấp cứu kín.

Tại Việt Nam, hiện tại có đến 94% nguồn tạng hiến đến từ người cho sống, và chỉ có 6% từ người hiến chết não [1]. Thực tế này đòi hỏi giới y khoa phải giữ được ranh giới đạo đức nghiêm ngặt trước những cám dỗ kinh tế và áp lực chỉ tiêu. Nếu không có y đức, ngành y sẽ không còn là ngành y nữa, mà biến thành một nơi trục lợi trên thân xác con người.

Dưới đây là 3 sức ép lớn làm che mờ y đức:

1. Cám dỗ từ đồng tiền và xu hướng biến y tế thành nơi mua bán

Y đức không tồn tại một mình mà chịu ảnh hưởng lớn từ nền tảng đạo đức chung của xã hội. Thực tế, tham nhũng, hối lộ gần như ở khắp nơi đã tác động tiêu cực đến môi trường y tế. Những vụ án nâng khống giá thiết bị y tế hay ăn chia hoa hồng thuốc men, điển hình như đại án Việt Á nâng khống giá kit xét nghiệm Covid-19[2], là minh chứng rõ ràng.

Theo quy luật “thượng bất chính, hạ tất loạn”, khi những quan chức cấp cao trong chính phủ và đứng đầu ngành như cựu Bộ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thanh Long hay cựu Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ (sau đó là Chủ tịch UBND TP Hà Nội) Chu Ngọc Anh bị đồng tiền thao túng và tha hóa, sự tha hóa này sẽ tạo ra làn sóng sai phạm mang tính hệ thống xuống các cấp bên dưới, dù các quan chức cấp cao này đã đi tù. Khi tư tưởng trục lợi này len lỏi vào bệnh viện, nội tạng con người – vốn là một thứ vô giá – dễ bị nhìn nhận như một loại hàng hóa mang lại lợi nhuận khổng lồ.

Thêm vào đó, tầng lớp trung lưu và thượng lưu tại Việt Nam hiện nay đang tăng trưởng thuộc hàng nhanh nhất khu vực Đông Nam Á [3], kéo theo nhu cầu rất lớn về các dịch vụ y tế kỹ thuật cao, đặc biệt là ghép tạng. Với khả năng chi trả mạnh mẽ, nhóm này sẵn sàng tìm kiếm các giải pháp điều trị hiện đại nhất để kéo dài sự sống. Việc thực hiện các ca phẫu thuật cho người giàu mang lại nguồn thu lớn cho bệnh viện, cùng danh tiếng cho bác sĩ. Tuy nhiên, khi nguồn lợi nhuận đổ vào quá lớn, áp lực thu lợi nhuận sẽ tạo ra sức ép ngầm buộc hệ thống y tế phải có đủ nguồn tạng cung ứng bằng mọi giá.

Từ đây nảy sinh lối suy nghĩ thiên vị: ưu tiên bảo vệ mạng sống của người cần ghép tạng, đặc biệt là người giàu, người có quyền; đồng thời xem nhẹ sức khỏe của người khỏe mạnh hiến sống, và quyền được cứu chữa đến cùng của người sắp chết. Tư duy này hoàn toàn sai lệch vì cơ thể của người cần ghép tạng, người khỏe mạnh, hay người có nguy cơ sắp chết đều có giá trị ngang nhau. Không có mạng sống nào cao quý hơn mạng sống nào để có thể đem ra cân đo và đánh đổi.

2. Sức ép từ bệnh thành tích của hệ thống quản lý và truyền thông

Môi trường y tế hiện nay phải chịu sức ép rất lớn từ bệnh thành tích phổ biến khắp nơi. Các bệnh viện luôn muốn công bố những ca ghép tạng xuyên Việt, những ca mổ “kỷ lục” để lấy số liệu thi đua, và đưa Việt Nam lên bản đồ y khoa thế giới [4, 5]. Để phục vụ mục tiêu này, hệ thống quản lý và báo chí nhà nước thường chỉ đưa tin một chiều, liên tục ca ngợi các ca ghép tạng như những “phép màu” và người hiến tạng như những “anh hùng”[6]. Đồng thời, truyền thông hoàn toàn giấu đi những góc khuất, nỗi đau và suy giảm sức khỏe dài hạn của những người hiến sống.

Cách đưa tin này vô tình tạo ra sức ép đạo đức giả lên xã hội. Lối truyền thông trên thậm chí còn mượn danh nghĩa tôn giáo, triết lý từ bi bác ái để vận động hiến tạng, từ đó ngầm gắn mác lạc hậu, ích kỷ cho những ai chọn không hiến, hoặc những gia đình muốn bảo vệ sự toàn vẹn thân xác của người thân khi qua đời.[7]

Khi hiến tạng từ một sự tự nguyện cao đẹp bị biến thành nghĩa vụ bắt buộc, đội ngũ bác sĩ cũng bị đẩy vào cuộc đua số lượng. Khi đó, mục tiêu của người thầy thuốc không còn là chăm sóc cho từng bệnh nhân, mà là làm sao để đạt được chỉ tiêu báo cáo vinh quang cho bệnh viện và cho Việt Nam.

3. Sức ép từ quyền lực tuyệt đối trong phòng kín và khoảng mờ ám quanh “người sắp chết”

Trong ngành ghép tạng, sức ép đè nặng lên y đức diễn ra ngay tại căn phòng cách ly của khoa cấp cứu – nơi dễ xảy ra những việc làm mờ ám, sai trái.

Để lấy được tạng sử dụng được, người ta không thể lấy từ một thi thể đã nguội lạnh. Tạng bắt buộc phải lấy từ một “người sắp chết” – những bệnh nhân tổn thương não cực nặng do tai nạn hoặc bệnh lý khiến não ngừng hoạt động nhưng tim vẫn đập nhờ máy thở (chết não). Hoặc đó là những người mà tim vừa mới ngừng đập hoàn toàn (chết tuần hoàn), nhưng lập tức được bác sĩ dùng máy móc can thiệp để giữ dòng máu nuôi các cơ quan, đồng thời dùng kỹ thuật kẹp chặn mạch máu nuôi não để bộ não không thể phục hồi. Vì đối tượng lấy tạng là những người chưa chết hẳn về mặt sinh học, nên ranh giới giữa cứu chữa và thu hoạch tạng trở nên vô cùng mong manh.[8]

Phòng cấp cứu kín là nơi có sự chênh lệch thông tin tuyệt đối giữa bác sĩ và người nhà. Bác sĩ hiểu rõ y khoa, còn người nhà hoàn toàn mù mờ, lại đang bối rối, lo âu nên phụ thuộc hoàn toàn vào lời giải thích của bác sĩ. Nếu có sức ép tiền bạc, danh tiếng, địa vị hoặc chỉ tiêu chi phối, bác sĩ nắm giữ quyền lực lớn để đưa ra một cái lắc đầu, khẳng định bệnh nhân “vô phương cứu chữa” nhằm định hướng người nhà buông tay sớm để lấy tạng.

Vụ án đường dây bác sĩ lừa cướp nội tạng người chết não tại tỉnh An Huy (Trung Quốc) năm 2020 là ví dụ điển hình. Các bác sĩ hồi sức đầu ngành tại đó đã lợi dụng quyền lực phòng kín để lừa người nhà ký giấy hiến tạng giả, đưa nạn nhân lên xe tải ngụy trang thành xe cấp cứu để mổ lấy tạng đem bán. Vụ án cho thấy khi y đức bị che mờ, mọi quy trình kiểm soát của luật pháp đều bị người có chuyên môn tìm ra khe hở để lách qua.[9]

Lời kết 

Nhìn lại toàn bộ bức tranh, có thể thấy y đức trong ngành ghép tạng đang phải chịu thử thách khắc nghiệt trước ba sức ép lớn: lòng tham khi biến nội tạng thành món hàng kiếm tiền, bệnh thành tích và quyền lực tuyệt đối của bác sĩ trong phòng bệnh kín. Khi các giá trị này bị lung lay, luật pháp hay các quy trình giám sát dù hoàn thiện đến đâu cũng chỉ quản lý được hành vi bề ngoài. Cái gốc duy nhất để giữ y học trong sạch phải nằm ở y đức trong lòng mỗi vị thầy thuốc.

Để y đức thực sự được tinh khiết và không bị nhuốm bẩn bởi các sức ép trần tục, giải pháp cốt lõi là cần trả các cơ sở y khoa về với những không gian trân trọng con người. Lịch sử và thực tế thế giới đã chứng minh, việc để cho các tôn giáo – như Công giáo, Tin Lành, Chính thống giáo, Hồi giáo, Phật giáo, Cao Đài, Hòa Hảo… – thực hiện sứ mệnh tự nhiên của họ trong việc mở các trường đại học y khoa và vận hành các bệnh viện chữa bệnh là một giải pháp thiết thực.

Khi việc đào tạo và chữa bệnh được dẫn dắt bởi đức tin tôn giáo, người thầy thuốc sẽ được che chở trước các chỉ tiêu áp đặt từ hệ thống quản lý và các cám dỗ tài chính. Chỉ khi y đức được nhìn nhận là đức hạnh đầu tiên khi bước vào nghề và là chốt chặn cuối cùng khi đối diện với người bệnh, ngành y mới giữ được niềm tin trọn vẹn của người dân và trân trọng tuyệt đối giá trị sinh mạng của từng con người.[10]

Phạm Thu Hương

Tài liệu tham khảo:

[1] Mỗi năm Việt Nam ghép tạng hơn 1.000 ca nhưng chỉ có 6% người chết não hiến tặng mô, tạng, Sở Y tế Quảng Ninh, 19/06/2024.
[2] Vụ án Việt Á: Nâng khống giá kit test, gây thiệt hại hơn 400 tỷ đồng của Nhà nước, Nhân Dân, 03/01/2024.
[3] Sau cột mốc thu nhập trung bình cao của Việt Nam, Vietnamnet, 06/07/2026.
[4] Bệnh viện Trung ương Huế lập kỷ lục bảo quản thận ghép xuyên Việt trong 18 giờ, Thông tấn xã Việt Nam, 26/10/2026.
[5] Kỳ tích ghép tạng Việt Nam: Hai người ra đi, 12 cuộc đời được cứu sống và những cuộc đại phẫu xuyên đêm của y học Việt Nam, Cafef, 19/05/2026.
[6] Khi sự ra đi hóa thành những nhịp đập hồi sinh, Lao Động, 01/01/2026.
[7] Thượng tọa Thích Nhật Từ: Phật giáo khuyến khích việc hiến mô, tạng, Sức Khỏe Đời Sống, 20-12-2016.
[8] Quyền hiến tạng, quyền không hiến tạng, và áp lực từ phòng mổ: Các câu hỏi pháp lý và đạo đức cho ngành ghép tạng, Phạm Thu Hương, Đọt Chuối Non, 25/10/2026.
[9] Đường dây bác sĩ “mổ cướp” nội tạng của bệnh nhân tử vong tại Trung Quốc, Tuổi Trẻ, 27/11/2020.
[10] Nhà thờ, nhà trường, nhà thương – Temple, school, hospital, Trần Đình Hoành, Đọt Chuối Non, 14/05/2026.

o0o

© copyright 2026
Phạm Thu Hương
Permitted for non-commercial use
http://www.dotchuoinon.com