Nhạc cụ cổ truyền VN – Trống Đất

Đọc các bài cùng chuỗi, xin click vào đây.

Chào các bạn,

Hôm nay mình giới thiệu đến các bạn một nhạc cụ có một không hai trong bộ nhạc cụ họ dây của dân tộc Việt Nam chúng ta, Trống Đất.

Trống Đất là một nhạc cụ thời cổ đại và là thủy tổ của tất cả các loại trống cổ của người Việt/Kinh từ bao ngàn năm. Tương truyền rằng vua Hùng thứ 6 sau khi nghe được âm thanh của tiếng đào đất chôn cọc lập trại trong lúc nghĩ ngơi sau một chuyến thắng trận hồi quân nên nhà vua bèn nghĩ tới việc làm Trống Đất.

Về hình thức, Trống Đất là một trong những loại nhạc cụ giản dị theo phương thức cổ truyền. Nhưng để có được âm thanh hoàn hảo thì nhất định phải cần đến kỹ năng chuyên nghiệp của người nghệ nhân hiểu biết tường tận cách chế tác và cách diễn tấu được đặc truyền từ những thế hệ trước đó.

Bài “Trống đất, nhạc cụ độc nhất Việt Nam” và 2 clips về Trống Đất dưới đây sẽ hướng dẫn các bạn chi tiết nghệ thuật Trống Đất, thủy tổ của các loại trống cổ của Việt Nam để các bạn tiện việc tham khảo và thưởng thức.

Mời các bạn.

Túy Phượng

trongdat2

Trống đất, nhạc cụ độc nhất Việt Nam

Âm thanh của “Trống Đất” phụ thuộc vào độ kín của mặt trống, độ căng của sợi dây cũng như đường kính, độ dài của sợi dây và chiều rộng, chiều sâu của hố đất. Độ mịn, quánh, dẻo của đất cũng có tác động lên âm thanh của trống. Hai chiếc que buộc với sợi sắn rừng có chức năng của một cần âm thanh. Người diễn tấu trống dùng 2 đũa tre gõ lên sợi dây lạt truyền qua mặt trống xuống đất. Những âm thanh trầm bổng được vang lên nhờ bàn tay khéo léo, tài tình của người nghệ nhân.

Phú Thọ, miền đất tổ với 18 vị vua Hùng đã có công dựng nước, một địa danh gìn giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống, vật thể và phi vật thể, trong đó, có 1 loại nhạc cụ độc nhất vô nhị mà ít người được biết, đó là trống đất, 1 trong những nhạc cụ cổ nhất Việt Nam.

Tương truyền, Vua Hùng sau khi thắng giặc, về ngang qua làng Thể Cần, (tức làng Tân Lập, huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ bây giờ) thì cho quân sĩ dừng lại, hạ trại nghỉ ngơi và tổ chức ăn mừng chiến thắng. Trong quá trình đào đất, chôn cọc dựng trại, Đức Vua nằm nghỉ áp tai xuống mặt đất nghe được âm thanh của tiếng đào đất chôn cọc “thình thình” dội lại thật lạ tai nên nhà vua đã nghĩ tới việc làm Trống Đất.

trongdat_ĐB

Từ đó Trống Đất đã trở thành nhạc cụ cho ngày hội ăn mừng khao quân thắng trận. Và có thể nói, trống đất chính là thủy tổ của các loại trống có từ hàng ngàn năm nay. Thật tiếc, bởi những đặc điểm chế tác và biểu diễn đặc biệt của nó mà âm thanh của trống đất đã gần như ít được vang lên trong những ngày hội.

Nghệ nhân Đinh Văn Nhật chính là nghệ nhân duy nhất biết làm và biểu diễn trống đất tại xóm Nưa Thượng, xã Tân Lập, huyện Thanh Sơn. Những nghệ nhân thế hệ trước đó đã truyền dạy cho ông Nhật rất kỹ lưỡng về kỹ thuật làm trống đất và cách đánh trống. Và tất nhiên, ông Nhật cũng không thể quên 1 nghi thức không thể thiếu trước khi làm trống đất, đó là lễ cúng thần linh, thổ địa.

Sau khi đã được sự cho phép của các vị thần linh, thổ địa nơi bản làng, ông Nhật mới bắt tay vào việc tìm vật liệu làm trống. Ông Nhật phải đi vào rừng, chọn thật cẩn thận các loại cây và dây, sao cho đủ độ dai, dẻo, đủ kích thước cần có cho việc tạo ra những âm thanh hoàn hảo. Chỉ cần một sợi dây rừng dày chừng 6mm, dài hơn 2m, hai tay bương (cành bương) dài một mét, to cỡ ngón tay cái, hai mo nang khô, vài chiếc nẹp tre và vài sợi lạt tre tươi.

Nghệ nhân Đinh Văn Nhật  chế tác Trống Đất.
Nghệ nhân Đinh Văn Nhật chế tác Trống Đất.

Chọn nơi đất mịn, không có sỏi đá và bằng phẳng, dùng dao nhọn, sắc khoét một hố tròn đường kính 20cm, sâu 35cm, ở giữa phình ra kiểu hình chum, rộng khoảng 40cm, dưới đáy thắt lại bằng miệng hố. Hai chiếc mo nang khô úp tráo đầu chồng lên nhau che kín miệng hố. Lấy 4 que nhỏ ghim xung quanh, dùng nẹp tre ghim 4 bề để ép phẳng mo nang. Hai cọc bương cắm hai bên, cách tâm mặt trống mỗi bên 1m. Lấy sợi dây rừng nối hai đầu cọc, căng thật thẳng. Sợi lạt tre thắt nút một đầu, xuyên giữa mặt trống, luồn lên trên buộc vào giữa sợi dây rừng. Thế là có một chiếc trống đất.

Người “đánh trống” dùng hai chiếc đũa tre gõ lên sợi dây trên mặt trống, từng khoảng cách từ cọc trống vào giữa sẽ có những âm vực khác nhau, âm thanh từ sợi dây chuyền qua sợi lạt dọc, xuống mặt trống và được cộng hưởng bởi hố đất. Nếu dùng tay vít rung cọc trống, sẽ có âm thanh ngân dài như tiếng đàn bầu, hoặc chặn bàn tay lên đây, sẽ tạo âm thanh khô đanh như tiếng đàn T’rưng.

Với những vật liệu vô cùng đơn sơ như vậy nhưng khi phát ra âm thanh, nó có thể khiến bất cứ ai nghe đều trầm trồ đến ngỡ ngàng. Trống đất có âm thanh trầm bổng, khi thì như tiếng vó ngựa dồn dập bay về báo tin thắng trận, có lúc như tiếng quân hò reo náo động, khi lại như tiếng vũ khí va chạm vào nhau.

trongdat_Trống Đất

Nghe trống đất giữa 1 vùng không gian núi rừng, trí tưởng tượng của người nghe như được chắp cánh. Những làn sóng âm thanh trầm lắng, âm ỉ,dồn dập, oai hùng, thấm vào tâm can người nghe như tiếng giao hoà linh thiêng của trời đất, như “những buổi ngày xưa vọng nói về.”

Âm thanh của “Trống Đất” phụ thuộc vào độ kín của mặt trống, độ căng của sợi dây cũng như đường kính, độ dài của sợi dây và chiều rộng, chiều sâu của hố đất. Độ mịn, quánh, dẻo của đất cũng có tác động lên âm thanh của trống. Hai chiếc que buộc với sợi sắn rừng có chức năng của một cần âm thanh. Người diễn tấu trống dùng 2 đũa tre gõ lên sợi dây lạt truyền qua mặt trống xuống đất. Những âm thanh trầm bổng được vang lên nhờ bàn tay khéo léo, tài tình của người nghệ nhân.

trongdat_Trống Đất1

Trước đây, trong những ngày lễ hội “Trống Đất” được kết hợp với các loại nhạc cụ dân tộc khác để đệm cho hát giang, hát ví của dân tộc Mường. Nhưng đến nay gần như không còn nữa. Thay vào đó chỉ là những buổi diễn tấu nhỏ trong gia đình của số hiếm nghệ nhân xứ Thanh Sơn, với hi vọng truyền lại cho con cháu họ niềm say mê với loại nhạc cụ cổ xưa này. Nhiều người truyền tai nhau rằng, chỉ khi trống đất được làm trên đất tổ mới phát ra những âm thanh hoàn hảo nhất.

Chúng tôi chưa kịp chứng thực điều này nhưng có 1 điều mà chúng tôi tin chắc, mỗi loại nhạc cụ dân tộc đều gắn với cái nôi lịch sử văn hóa của nơi nhạc cụ đó ra đời và nó là 1 phần lịch sử của miền đất đó. So với các loại nhạc cụ cổ ở nước ta như đàn đá Khánh Sơn, khèn đá Ninh Thuận… thì trống đất của người Mường Phú Thọ có thể coi là loại nhạc cụ sớm nhất của người Việt cổ. Bởi thế, Trống đất không chỉ là 1 nhạc cụ, nó còn là sự hiện diện của tổ tiên, là tiếng nói, là tâm hồn của cha ông chúng ta thuở nào.

oOo

Trống đất, nhạc cụ độc nhất Việt Nam:

 

Lịch sử Trống Đất & Trống Quân:

 

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s