Cởi bỏ lối nhìn cũ để hướng về tương lai – Tư thế độc lập

Không thấy mà tin, là sức mạnh của mọi tôn giáo độc thần; nói mãi vào tai riết rồi sẽ tin, là phương sách của người làm chính trị; thấy rồi mới tin, là điều kiện tiên quyết đặt ra với các nhà khoa học; nhưng triết học thì khác: thấy vẫn không tin. Thấy, biết,… nhưng vẫn cứ đặt câu hỏi về cái thấy, cái biết của mình. Còn ai suy tư điều đã được suy tư? Heidegger đã hỏi thế! Một câu hỏi mang tính vận mệnh của tư tưởng.

Nhưng con người, lạ – vẫn cứ tin. Từ mê tín đến bạo động chỉ cách nhau một bước chân. Cho dù không có nửa dấu vết bạo động trong hành vi, suy nghĩ, ta vẫn cứ bạo động, bao động đủ hình thái, cấp độ. Ở đây, thử xét bạo động theo nghĩa áp chế hay triệt tiêu óc phán đoán độc lập.

Thời hiện đại, giữ tư thế độc lập để có thể suy tư và đưa ra nhận định độc lập, là điều cực kì khó. Con người bị tác động bởi đủ chuyện, từ mọi phía đến không thể cựa quậy được, nói chi tự do suy tư hay hành động. Tôn giáo buộc ta đi theo khi ta lỡ sinh ra trong cộng đồng đó và ta đành phải mang vác nó, chịu đựng nó; chế độ chính trị của đất nước nơi ta sống; nền giáo dục và uy tín gia đình ta buộc phải bảo vệ; chủ trương bè phái phe nhóm mà ta đã lỡ rơi vào; cả lí lịch của ta nữa. Đó là các gò bó dễ nhận biết. Còn bao nhiêu triền phược khác khó nhận ra hơn: Dư luận cộng đồng, truyền thống văn hóa, tập khí từ xã hội và thiên nhiên,… Làm sao cá nhân có thể suy tư độc lập trong môi trường đó, hoàn cảnh đó?
Con người luôn sống trong sợ hãi. Ta sợ suy nghĩ lệch pha bị người đời chê cười, sợ bị cô lập khỏi cộng đồng, tập thể, hoặc thậm chí – sợ bị biến mất!

Làm được như Krishnamurti, từ bỏ vai trò Đấng Cứu thế của Dòng tu Ngôi sao với hơn bốn vạn tín đồ cùng bao nhiêu bất động sản giá trị, là điều thiên nan vạn nan trong xã hội này. Tôi không muốn đề cập chuyện to tát ấy mà, chỉ muốn nhấn ở làm thế nào có thể giữ được tinh thần độc lập trong một xã hội nhiều bất trắc, rủi ro? Từ đó có thể học biết suy tư độc lập, trong môi trường bạn đang sống.

Họ hàng bà con, anh chị em hay bằng hữu thường nghe theo nhau; khi ta từ bỏ hay hạn chế tối đa sự nghe theo một chiều ấy, là ta đã học biết suy tư độc lập. Người của phe nhóm ta nói sai, tôn giáo ta phán định trật, ta không còn nhắm mắt tin nghe theo, là ta khởi đầu cho tư duy độc lập. Nhận ra truyền thống văn hóa ta cổ hủ, phản tiến bộ, ta thoát ra khỏi nó để làm cái hay hơn, tốt đẹp hơn, là ta đã biết hành động độc lập. Không sợ dư luận khi dư luận đó vô ý tác hại, xâm phạm đến cá nhân hay cộng đồng, ta bình tâm tìm cách phơi bày nó ra để cho mọi người hiểu, là ta đã có tinh thần suy tư độc lập.

Có ai hôm nay sẵn sàng cho suy tư như thế?

Có ba loại trí thức: Trí thức công chức, không thể không lệ thuộc vào cơ quan chủ quản, vào thủ trưởng, không nhiều thì ít; và nếu trí thức đó có theo đảng hay tôn giáo nào đó, thì sự giải thoát càng khó hơn. Loại thứ hai: Trí thức khoa bảng thì luôn phải khép mình vào nền nếp và khuôn phép để “nêu gương sáng” cho thế hệ trẻ. Như vậy chỉ còn trí thức độc lập mới có điều kiện và khả năng suy nghĩ và hành động mà không ngại phạm quy ước hay điều lệ của tổ chức nào, tập thể nào bất kì. Bạn chỉ nghe theo lương tâm và trí tuệ mình. Bạn hành động không định kiến và vô vụ lợi.

Trong xã hội Chăm hôm nay, hỏi ai và bao nhiêu người là trí thức độc lập?

Trí thức độc lập là kẻ biết suy tư độc lập, một suy tư thoát khỏi mọi căm thù cá nhân, mọi vướng mắc quyền lợi phe nhóm, mọi tư tưởng tôn giáo hay ý thức hệ chính trị, mọi cổ hủ của truyền thống hay sai lầm của nền giáo dục ta từng tiếp nhận,… để có thể nhận định trên nền tảng tư duy chín chắn, tâm hồn rộng mở và lương tâm trong sáng. Chỉ khi nào đạt được tầm như thế, chúng ta mới có thể nói đến phản biện xã hội; còn không thì chỉ là những phát biểu hàm hồ, tai hại. Nếu không thể làm trí thức, tốt hơn cả là ta cứ ăn theo đường ngay nói theo lẽ lành – Bbơng twei tapak, hwak twei haniim, là đủ tư cách làm người lương thiện rồi.

Inrasara

Một suy nghĩ 5 thoughts on “Cởi bỏ lối nhìn cũ để hướng về tương lai – Tư thế độc lập”

  1. Nhà thơ Nông Quốc Chấn nhận xét:

    “Đọc Inrasara, tôi thấy tác giả thể hiện tâm hồn thi sĩ hơn là tư duy của nhà lý luận”

    Nhưng Sara đã chứng tỏ rằng, khả năng lý luận của mình không hề …thua kém tài làm thơ.

    Số lượt thích

  2. Anh Hoành ơi, cái này gọi là “tư tưởng lớn gặp nhau”, anh Hoành và Sara có nhiều điểm tương đồng rất thú vị mà một người ngoài như em mới thấy hết…

    Số lượt thích

  3. Chào anh Sara,

    Thật tuyệt vời khi đọc bài này của anh. Trước Cho phép mình gởi vài câu nhé.
    Theo mình, con người không thể có ý thức độc lập tuyệt đối được. Tôi hiểu anh hiểu điều này. Tôi xin được viết ra để cảnh giác một số bạn.
    Ý thức của cá nhân luôn là sản phẩm của bối cảnh văn hóa xã hội, truyền thống… đã sinh ra nó. Vì vậy ta vẫn phải chấp nhận một sự tương đối nào đó trong cái nghĩa độc lập của ý thức.

    Sự ly khai khỏi truyền thống để tạo nét cá biệt cho ý thức cá nhân được nảy sinh từ ứng dụng các quy tắt, các phát hiện có trước vào chính đời sống của mình. Ví dụ nhé, chúng ta đã quen tai với câu: có chí thì nên. Nghe hết sức có lý. Chỉ có những ai dám đem áp dụng câu ấy vào đời họ thì họ mới thẩm định được tính chính xác của câu này trong đời họ. Lúc nào có chí thì nên, lúc nào có chí cũng chẳng nên, lúc nào không cần có chí vẫn nên? Ta có thể tưởng tượng một loạt câu hỏi liên quan đến chí và nên. và khi đưa công thức có sẵn: có chí thì nên vào đời sống, chính ta biết được nó là gì.
    Kinh nghiệm ứng dụng là bước đầu để bạn thẩm định các giá trị có sẵn. Kế đến chính nhu cầu sống, nhu cầu luôn được thăng tiến thôi thúc bạn tìm ra một giải pháp. Và giải pháp mới xuất hiện từ khả năng quan sát.
    Chỉ có kinh nghiệm thôi, vẫn chưa đủ. Bạn hãy tập quan sát và sau quan sát, bạn rút ra các quy tắt mới. Quy tắt mới có khả năng đánh đổ các giá trị cũ. Từ ấy, bạn đang ly khai khỏi truyền thống một cách chủ động, có ý thức và đáng hảnh diện.

    Mến

    Số lượt thích

  4. Phải công nhận Can huynh: lúc nào-bao giờ-ở đâu…cũng bày tỏ hết mình sự ngưỡng mộ với anh Sara.Hihihi…mà nói thiệt, em cũng muốn bày tỏ như huynh í(vì anh rất đáng được như thế)mà em…kém lời hạn ý quá.Đành im tiếng,nghe thôi…
    Thân chúc anh Sara sức khỏe để…mạnh viết.Nhé!

    Số lượt thích

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s