“Dân số Việt Nam đã vượt mốc 100 triệu người vào năm 2025, tuy vậy sự sụt giảm mức sinh đi kèm với tuổi thọ tăng đang đẩy nhanh quá trình già hóa” (Trích).

Trước lo ngại về vấn đề già hóa dân số và thiếu hụt lực lượng lao động trong tương lai, VN đang đề ra biện pháp hỗ trợ tài chính và tăng nghỉ thai sản nhằm khuyến khích người dân sinh con. Tuy nhiên, chính sách khuyến sinh sẽ khó đạt hiệu quả khi đang vô tình tạo thêm áp lực sinh con cho phụ nữ và làm tăng định kiến xã hội với những cặp vợ chồng hiếm muộn.

Sinh con nên là ý muốn của phụ nữ cũng như quyết định riêng của từng cặp vợ chồng. Thay vì cố gắng tăng tỷ lệ sinh, Nhà nước nên có chính sách nhân văn và thiết thực hơn nhằm hỗ trợ các gia đình trẻ về mặt y tế, giáo dục và việc làm. Đồng thời, cần thúc đẩy xã hội dân sự để người dân có cơ hội chăm lo cho trẻ em, người già cùng những mảnh đời khó khăn. Bởi một đất nước phát triển bền vững là khi người dân có ý thức lao động, biết sẻ chia và hỗ trợ lẫn nhau chứ không thể chỉ đánh giá dựa trên quy mô dân số.

An An

***

2 triệu đồng và bài toán khuyến sinh khi người trẻ còn nhiều áp lực

THANH THANH – 23/03/2026 17:10

(PLO)- Mức sinh tại Việt Nam đang giảm xuống khá thấp, kéo theo áp lực già hóa dân số. Do đó, đề xuất hỗ trợ tài chính, tăng nghỉ thai sản được kỳ vọng khuyến sinh nhưng vẫn còn nhiều băn khoăn từ người trẻ.

Bộ Y tế đang lấy ý kiến dự thảo Nghị định hướng dẫn thi hành Luật Dân số, đề xuất hỗ trợ 2 triệu đồng cho ba nhóm phụ nữ khi sinh con nhằm khuyến khích và duy trì mức sinh thay thế.

Mức sinh chạm đáy lịch sử và áp lực bủa vây người trẻ

Theo thống kê của Bộ Y tế, tổng tỉ suất sinh tại Việt Nam đang sụt giảm nghiêm trọng và đã xuống mức thấp nhất trong lịch sử nhân khẩu học. Kết quả điều tra biến động dân số cho thấy tổng tỉ suất sinh giảm từ 2,01 con/phụ nữ năm 2022 xuống 1,96 con/phụ nữ vào năm 2023 và chạm đáy ở mức 1,91 con/phụ nữ năm 2024.

Mặc dù ước tính năm 2025 đạt mức 1,93 con/phụ nữ nhưng mục tiêu duy trì mức sinh thay thế trên toàn quốc vào năm 2030 được đánh giá là khó đạt được. Dân số Việt Nam đã vượt mốc 100 triệu người vào năm 2025, tuy vậy sự sụt giảm mức sinh đi kèm với tuổi thọ tăng đang đẩy nhanh quá trình già hóa.

Dự báo đến năm 2032, số người cao tuổi sẽ cao hơn số trẻ em và đến năm 2036, Việt Nam sẽ chính thức kết thúc thời kỳ dân số vàng. Vào năm 2038, người trên 60 tuổi dự kiến chiếm tới 20% dân số và từ năm 2051, quy mô dân số sẽ bắt đầu tăng trưởng âm.

Tâm lý ngại lập gia đình và sợ sinh con đang trở thành xu hướng chung tại các đô thị lớn. Chị Trần Lan Anh (33 tuổi, Gia Lâm, Hà Nội) chia sẻ dù con lớn đã cứng cáp và gia đình hai bên liên tục hối thúc, vợ chồng chị vẫn chưa dám sinh bé thứ hai do áp lực từ chi phí sinh hoạt đắt đỏ.

“Yếu tố kinh tế và sự hỗ trợ chăm sóc từ người thân là hai rào cản lớn nhất khiến các gia đình trẻ như chúng tôi phải cân nhắc kỹ lưỡng” – chị Lan Anh nói.

Tương tự, chị Nguyễn Anh Thư, nhân viên văn phòng (27 tuổi, Phương Mai, Hà Nội), nhìn nhận nhiều người trẻ hiện nay muốn dành nhiều thời gian hơn cho sự nghiệp và phát triển bản thân. Việc cân bằng giữa phát triển kinh tế, chi trả tiền nhà ở, học tập và trách nhiệm nuôi dạy một đứa trẻ tạo ra áp lực rất lớn.

“Việc kết hôn và sinh con là vấn đề vô cùng quan trọng nhưng điều quan trọng nhất là bản thân mỗi người phải thấy mình thực sự có đủ năng lực và trách nhiệm để nuôi dạy một đứa trẻ” – chị Anh Thư nói thêm.

Không chỉ tại các đô thị lớn, áp lực sinh con cũng đang tác động mạnh đến các gia đình trẻ ở khu vực nông thôn và các khu công nghiệp, nơi chi phí sinh hoạt từng được xem là “dễ thở” hơn.

Chia sẻ về thực tế này, chị Phạm Thị Mai, công nhân may (32 tuổi, Nguyễn Trãi, Hưng Yên), cho biết dù không gian sống ở quê có phần rộng rãi, chi phí thực tế để nuôi dưỡng một đứa trẻ từ bỉm sữa, y tế đến giáo dục vẫn là một gánh nặng tài chính không nhỏ. “Với mức thu nhập chỉ vừa đủ chi tiêu hàng tháng, việc sinh thêm bé thứ hai với vợ chồng tôi đồng nghĩa với nỗi lo không thể chuẩn bị cho con có được cuộc sống đầy đủ bằng bạn bằng bè” – chị Mai chia sẻ.

Bên cạnh bài toán kinh tế, tính chất công việc cũng ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định sinh con của nhóm đối tượng này. Hiện nay, nhiều thanh niên nông thôn phải đi làm ca kíp tại các khu công nghiệp hoặc đi làm ăn xa, phải gửi con đầu lòng cho ông bà nội, ngoại chăm sóc để duy trì công việc.

Chị Mai nhìn nhận nếu sinh liền bé thứ hai, những người lớn tuổi vốn đã suy giảm sức khỏe sẽ khó lòng kham nổi việc trông nom. Ngược lại, trong trường hợp người vợ buộc phải nghỉ việc ở nhà trông con, gia đình sẽ mất đi một nguồn thu nhập chính, đẩy kinh tế vào cảnh chật vật.

Tại phiên họp tháng 11-2025 kỳ họp thứ 10 Quốc hội khoá XV, đại biểu Nguyễn Hoàng Uyên (đoàn Tây Ninh) nhận định vấn đề cốt lõi không hẳn là người dân không muốn sinh con mà do điều kiện sống, chăm sóc sức khỏe và khả năng tiếp cận dịch vụ cơ bản còn quá hạn chế.

Bà Uyên nhấn mạnh việc gia tăng dân số trong bối cảnh thiếu hụt điều kiện đảm bảo sẽ không cải thiện được chất lượng dân số, thậm chí có thể làm gia tăng tình trạng nghèo đói.

Nhìn nhận vấn đề ở tầm vĩ mô, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan đánh giá việc giải quyết bài toán duy trì mức sinh thay thế đòi hỏi nguồn lực đầu tư cực kỳ lớn. Nhìn vào bài học thực tiễn từ Nhật Bản, Hàn Quốc và các nước châu Âu, dù các nước này đã có những gói kinh tế khổng lồ để kích sinh, việc đạt được mục tiêu nhân khẩu học vẫn đang là một thách thức vô cùng nan giải.

Đề xuất hỗ trợ tài chính, nhà ở, tăng thời gian nghỉ thai sản

Để duy trì mức sinh thay thế, dự thảo Nghị định hướng dẫn thi hành Luật Dân số đưa ra các biện pháp can thiệp và hỗ trợ trực tiếp. Một trong những nội dung đột phá nhằm khuyến khích sinh đẻ là kéo dài thời gian nghỉ thai sản. Dự thảo quy định lao động nữ sinh con thứ hai (mà tại thời điểm sinh đã có một con đẻ) sẽ được nghỉ thai sản 7 tháng.

Không chỉ riêng người mẹ, lao động nam đang tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc có vợ sinh con thứ hai cũng sẽ được nghỉ 10 ngày làm việc.

Cùng với việc tăng thời gian nghỉ, dự thảo ấn định mức hỗ trợ tài chính khi sinh con là 2 triệu đồng/người/lần sinh. Căn cứ khả năng cân đối ngân sách nhà nước, trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình, chính quyền địa phương cấp tỉnh quy định mức hỗ trợ cao hơn.

Mức hỗ trợ này hướng tới các đối tượng là phụ nữ dân tộc thiểu số rất ít người, phụ nữ cư trú tại địa phương có mức sinh dưới mức sinh thay thế và phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi (kể cả sinh đôi ở lần thứ nhất, hoặc sinh lần thứ hai mà trước đó đã có một con đẻ).

Đáng chú ý, dự thảo quy định trường hợp một người đồng thời thuộc nhiều nhóm đối tượng thì sẽ được hưởng tất cả các chế độ hỗ trợ tương ứng. Ví dụ, một phụ nữ người dân tộc Si La, sinh đủ hai con trước 35 tuổi, đang sinh sống tại Hà Nội nơi có mức sinh thấp, sẽ thuộc cả ba nhóm đối tượng và được hưởng cộng dồn các mức hỗ trợ.

Tại cuộc họp góp ý dự thảo Nghị định do Bộ Y tế tổ chức hồi giữa tháng 3 vừa qua, bà Nguyễn Thị Thu, Phó trưởng phòng Quy mô Dân số và kế hoạch hóa gia đình – Cục Dân số (Bộ Y tế), cho biết việc chi trả chế độ cộng dồn cho một đối tượng đã được Bộ Y tế và Bộ Tài chính tính toán kỹ lưỡng, số lượng đối tượng hưởng lợi đồng thời không quá lớn.

Thống kê cho thấy trung bình mỗi năm có khoảng 550 phụ nữ dân tộc rất ít người trong độ tuổi sinh đẻ. Trong số này, người đáp ứng đủ ba tiêu chí là dân tộc rất ít người, sống ở vùng mức sinh thấp và sinh đủ hai con trước 35 tuổi chỉ chiếm khoảng 30%, tương đương 165 trường hợp.

Đối với nhóm phụ nữ ở các tỉnh thành có mức sinh thấp, số lượng ước tính là 575.000 người nhưng nhóm hưởng đồng thời hai chính sách chỉ rơi vào khoảng 172.500 trường hợp.

“Cơ quan soạn thảo đã dự kiến chi tiết mức chi và khả năng cân đối ngân sách để trình Chính phủ. Đây đều là những nhóm cần được bảo trợ và khuyến khích sinh nhằm bảo vệ sự phát triển dân số” – bà Thu nhấn mạnh.

Ngoài hỗ trợ tiền mặt, những gia đình có từ hai con đẻ trở lên sẽ được ưu tiên mua, thuê mua hoặc thuê nhà ở xã hội. Dự thảo nêu rõ trách nhiệm của Bộ Xây dựng là chủ trì, tổ chức thực hiện các biện pháp về quy hoạch, nhà ở, không gian công cộng trong việc lồng ghép các yếu tố dân số trong quy hoạch đô thị, nhà ở xã hội.

Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên yêu cầu ban soạn thảo tiếp tục rà soát, đảm bảo dự thảo Nghị định không trùng lặp với Luật, không quy định quá chung chung nhưng cũng không quá chi tiết gây khó khăn cho địa phương khi áp dụng linh hoạt.

Luật Dân số có hiệu lực thi hành từ 1-7-2026. Bộ Y tế dự kiến trình Chính phủ ban hành trước dự thảo Nghị định này trước ngày 30-4-2026.

THANH THANH

***

Vì sao được tặng tiền người dân thế giới cũng không muốn sinh con?

VNE – Thứ sáu, 9/8/2024, 05:00 (GMT+7)

Nhiều quốc gia đã chi hàng tỷ đô la để khuyến sinh, song cuộc sống hiện đại quá nhiều áp lực khiến lập gia đình và sinh con trở thành quyết định rủi ro.

Tại Mỹ, tỷ lệ sinh lao dốc từ sau cuộc Đại suy thoái, giảm gần 23% từ năm 2007 đến năm 2022. Hiện nay, tỷ lệ sinh trung bình nước này là 1,6 trẻ trên một phụ nữ, giảm từ 3 con vào năm 1950. Tỷ lệ sinh cần thiết để duy trì dân số ổn định là 2,1 con trên một phụ nữ.

Ở Italy, cứ 7 ca sinh thì có 12 ca tử. Ở Hàn Quốc, tỷ lệ sinh 0,81 con trên một phụ nữ. Mức giảm sinh nghiêm trọng toàn thế giới khiến các chuyên gia và nhà lập pháp lo ngại. Họ cảnh báo về một cuộc khủng hoảng nhân khẩu trong thời gian tới. Để ngăn chặn khủng hoảng, các nhà lãnh đạo thế giới thử mọi biện pháp, từ chương trình phúc lợi xã hội hào phóng đến chiến dịch nâng cao nhận thức cộng đồng.

Thực tế, tỷ lệ sinh giảm là câu chuyện về sự tiến bộ, cho thấy người trẻ, đặc biệt là phụ nữ có nhiều lựa chọn và quyền tự do hơn bao giờ hết. Nhiều khảo sát cho thấy phụ nữ kiểm soát khả năng sinh sản của họ tốt hơn trong những thập kỷ gần đây, tỷ lệ sinh con ở tuổi vị thành niên giảm, hiệu quả biện pháp tránh thai tăng lên.

Dù vậy, các nước đối mặt với viễn cảnh tăng trưởng chậm và dân số già, các chính phủ chi hàng tỷ đô la để tìm cách khuyến khích người dân sinh con. Nga tặng mỗi gia đình có nhiều hơn hai con 7.000 USD. Italy và Hy Lạp thử nghiệm chế độ “tiền thưởng em bé” cho các cặp vợ chồng. Năm 2019, Hungary cho những cặp đôi mới cưới vay khoảng 30.000 USD, nếu sinh ba con, họ sẽ không phải trả lại khoản vay này. Năm 2009 Đài Loan (Trung Quốc) mạnh tay chi hơn ba tỷ USD cho các chương trình khuyến sinh, mỗi gia đình được hoàn trả 80% mức tiền lương và giảm thuế nếu có con. Mức sinh ở Đài Loan là 0,87 con trên một phụ nữ tuổi sinh đẻ.

Các chiến dịch giáo dục công cộng cũng được áp dụng triệt để. Năm 2012, chính phủ Singapore hợp tác với Mentos phát hành một video rap kêu gọi các cặp vợ chồng “giúp tỷ lệ sinh tăng đột biến”. Áo kéo dài thời gian nghỉ thai sản lên 2,5 năm. Đức tăng cường đầu tư vào chăm sóc trẻ em và giáo dục sớm. Năm 2013, nước này khẳng định mọi trẻ em một tuổi đều có sẵn chỉ tiêu tại một nhà trẻ công cộng.

Dù vậy, tỷ lệ sinh vẫn ảm đạm vì nhiều lý do. Nhiều chuyên gia cho rằng tặng tiền mặt hoặc giảm thuế không đủ để tăng tỷ lệ sinh. Sự thất bại của những chương trình khuyến sinh khiến các nhà hoạch định chính sách đặt ra câu hỏi: “Tại sao việc thuyết phục mọi người sinh con khó đến vậy?”.

Các khoản vay, ưu đãi, bài phát biểu truyền cảm hứng về giá trị truyền thống, không tạo nhiều tác động đến quyết định của người dân. Theo các chuyên gia, lý do đầu tiên là ảnh hưởng của xã hội đến phụ nữ hiện đại. Khi điều kiện giáo dục và năng suất kinh tế tăng lên theo thời gian, nhiều phụ nữ không chấp nhận mất đi những cơ hội lớn trong sự nghiệp để nghỉ thai sản thời gian dài.

Mặt khác, các chiến dịch công cộng của nhiều quốc gia thường có thông điệp lỏng lẻo, được chuyển tải một cách vụng về và thiếu thân thiện. Đài Loan từng tổ chức những buổi hòa nhạc công cộng để người trẻ có điều kiện gặp gỡ, kết bạn và tìm nửa kia cho mình. Tuy nhiên, kể từ năm 2019 đến nay, chưa cặp đôi nào kết hôn từ chương trình này.

Ở Mỹ, những bài phát biểu với mục đích khuyến sinh trở nên sáo rỗng do lịch sử phân biệt chủng tộc. Theo định kiến, khả năng chăm sóc con cái của các bậc cha mẹ người da trắng luôn được đề cao. Trong khi đó, phụ nữ da đen phải đón nhận cái nhìn hoài nghi về thiên chức này. Tỷ lệ phụ nữ da đen tử vong khi sinh con cũng cao gấp ba lần so với phụ nữ da trắng. Điều này khiến nhiều người gốc Phi tự loại trừ bản thân ra khỏi các chương trình khuyến sinh.

“Họ không nhắm đến chúng tôi khi truyền đi các thông điệp đó”, Regina Davis Moss, chủ tịch của tổ chức phi lợi nhuận In Our Own Voice: National Black Women’s Reproductive Justice Agenda cho biết.

Lo ngại về tương lai cũng là nguyên nhân khiến tỷ lệ sinh giảm toàn cầu. Theo Jessica Nisén, chuyên gia nhân khẩu học tại Đại học Turku ở Phần Lan, người trẻ tuổi đang sống giữa nhiều cuộc khủng hoảng, từ chiến tranh, biến đổi khí hậu đến các xung đột về giới và sắc tộc. Điều này khiến lập gia đình và sinh con trở thành quyết định mang tính rủi ro.

Việc thiếu chính sách sinh sản thân thiện như nghỉ phép hưởng lương và trợ cấp chăm sóc trẻ em cũng góp phần khiến tỷ lệ sinh giảm. Điều đó khiến nhiều người có ít con hơn kế hoạch. Tình trạng này được thể hiện trong cuộc khảo sát năm 2018 ở Mỹ, 25% số người tham gia cho biết họ sẽ sinh ít con hơn dự tính trước đó. Nguyên nhân là chi phí chăm sóc trẻ, nhà ở, tiền học đại học tăng vọt. Đây cũng là vấn đề của toàn thế giới. Hàn Quốc và Trung Quốc đứng đầu danh sách những nơi đắt đỏ nhất để nuôi dạy một đứa trẻ.

Tuy nhiên, ngay cả ở các quốc gia có chế độ nghỉ thai sản rộng rãi như Thụy Điển và Na Uy, tỷ lệ sinh cũng bắt đầu giảm. Đây là những nước có số ca sinh cao hơn các quốc gia láng giềng, vì vậy sự sụt giảm sẽ rõ rệt hơn nếu không tạo thêm chính sách chăm sóc trẻ em và hỗ trợ việc làm.

Điều này khiến các nhà hoạch định chính sách và chuyên gia hướng đến biện pháp khuyến sinh thực tế hơn, ngoài tặng tiền mặt.

Một số chuyên gia cho rằng các nước nên bỏ qua mục tiêu thúc đẩy người dân sinh đẻ. Thay vì cố gắng tăng tỷ lệ sinh, nhà lập pháp nên tập trung vào chính sách cho phép mọi người lập gia đình theo ý muốn của họ, đồng thời tạo điều kiện giúp họ có kinh tế tốt hơn. Tại Mỹ, nhiều chuyên gia đề nghị chính phủ cải thiện cơ hội việc làm, thêm ngày nghỉ phép có lương, giảm chi phí chăm sóc trẻ em, hỗ trợ các gia đình trong bước đầu làm cha mẹ.

Cải cách chính sách gia đình có thể không tạo bước nhảy vọt về tỷ lệ sinh như nhiều người kỳ vọng. Tuy nhiên, đây là hướng đi bền vững hơn trong việc giải quyết bài toán dân số. Theo các chuyên gia, các nước cần thích nghi với tình trạng dân số già, cả về kinh tế và xã hội. Wang Feng, giáo sư xã hội học tại UC Irvine, nhận định thu hẹp quy mô gia đình có thể không phải xu hướng xấu. Tỷ lệ sinh thấp hơn trên toàn thế giới có thể làm giảm suy thoái môi trường, cạnh tranh tài nguyên và xung đột toàn cầu.

Tỷ lệ sinh giảm cũng không kéo dài vĩnh viễn. Mac Namara, nhà sử học tại Texas A&M, cho biết thời kỳ bùng nổ trẻ em (năm 1940) từng bắt đầu một cách đột ngột.”Không nhà nhân khẩu học nào thấy trước xu hướng đó. Ngày nay, họ cũng không biết chắc tại sao nó xảy ra và vì sao nó kéo dài lâu đến vậy”, ông nói.

Biện pháp khuyến sinh khác được chuyên gia đề xuất là tạo điều kiện để người dân cảm thấy lạc quan đối với việc có con. Hầu hết quốc gia thu nhập cao đều giảm tỷ lệ sinh vào đầu năm 2021, do Covid-19 khiến mọi người trì hoãn việc mang thai.

Tuy nhiên, ở các nước như Na Uy và Phần Lan, tỷ lệ sinh tăng vọt. Điểm chung của những quốc gia này là tỷ lệ tử vong hoặc lây nhiễm thấp. Người lao động trình độ cao ít bị đại dịch ảnh hưởng. Ngoài ra, Phần Lan là quốc gia mà người dân có niềm tin mạnh mẽ với chính phủ, tiến sĩ Nisén nói thêm.

Thục Linh (Theo Vox)