I. MỞ BÀI: CƠ THỂ NÀY LÀ CỦA AI? 

Khi sinh ra và lớn lên, mỗi người chúng ta đều có toàn quyền quyết định đối với thân thể của mình. Xét về mặt luật pháp lẫn tình người, khi một người nhắm mắt xuôi tay, cơ thể họ phải thuộc về chính họ và gia đình họ. Luật pháp từ trước đến nay luôn quy định trạng thái tự nhiên là: Nếu một người không nói gì lúc còn sống, nghĩa là họ muốn giữ nguyên vẹn thân xác khi qua đời. Việc muốn giữ cho thân xác lành lặn để chôn cất hay hỏa táng là một mong muốn hoàn toàn chính đáng, đó là quyền làm người chứ không phải là ích kỷ hay lạc hậu.

Thế nhưng, mâu thuẫn bắt đầu xảy ra khi số người bệnh chờ ghép tạng ngày càng nhiều, tạo ra một áp lực rất lớn lên ngành y tế. Để có thêm nguồn tạng—hệ thống quản lý y tế bắt đầu tìm cách thay đổi các quy định—hạ thấp độ tuổi có thể đăng ký hiến tạng, nới rộng các định nghĩa thế nào là “đã chết” để có thể lấy tạng sớm hơn. Thay đổi này đã tạo ra một cuộc tranh cãi lớn về quyền làm người và về mặt đạo đức.

II. THÂN BÀI: NHỮNG ÁP LỰC ÉP CON NGƯỜI PHẢI BỎ QUYỀN GIỮ XÁC

1. Thay đổi định nghĩa về cái chết để lấy tạng dễ hơn

Ranh giới giữa sự sống và cái chết trước đây rất rõ ràng, nhưng nay đã bị các quy định y tế kéo dịch đi để phục vụ cho các ca ghép tạng.

• Mập mờ định nghĩa “Chết não”: Một người bị tuyên bố chết não thì tim vẫn đập, ngực vẫn phập phồng thở (nhờ máy), da thịt vẫn ấm áp. Về mặt trực giác, người thân rất khó chấp nhận đây là một “xác chết”. Việc thế giới từng ghi nhận những ca như cô bé Jahi McMath ở Mỹ (bị tuyên bố chết não nhưng cơ thể vẫn phát triển thêm nhiều năm và trải qua tuổi dậy thì) khiến người ta lo sợ rằng: Vì muốn lấy tạng khi còn tươi tốt, người ta có thể vội vã tuyên bố một người đã chết khi họ vẫn còn cơ hội sống. [1, 2]

• Quy trình kẹp mạch máu lên não (NRP): Đây là đỉnh điểm của mâu thuẫn. Khi một người ngưng tim, bác sĩ tuyên bố họ đã chết tuần hoàn để lấy tạng. Ngay sau đó, họ chạy máy tim phổi nhân tạo để bơm máu nuôi các bộ phận khác cho tươi, nhưng luật lại bắt các bác sĩ phải lấy kẹp chặn mạch máu lên não lại. Tại sao phải chặn máu lên não? Vì họ sợ nếu máu lên, bộ não sẽ nhận được oxy và sống lại, làm hỏng định nghĩa “đã chết” trước đó. Việc cố tình chặn máu nuôi não chứng minh rằng: Hệ thống y tế đang ưu tiên việc thu hoạch tạng hơn là việc để cơ thể chết theo tự nhiên. [3, 4, 5, 6]

2. Quyền tự quyết bị xâm phạm theo luật pháp quốc tế

Y học thế giới luôn có một nguyên tắc tối thượng, được ghi rõ trong Tuyên ngôn Helsinki của Hiệp hội Y khoa Thế giới về đạo đức y sinh: “Sức khỏe, quyền lợi và quyền tự quyết của con người tham gia nghiên cứu hay y tế phải luôn được đặt lên trên lợi ích của khoa học và xã hội”. [7]

Tuy nhiên, hệ thống điều phối tạng hiện nay đang tạo ra những lỗ hổng lớn đe dọa trực tiếp đến quyền tự quyết này của hai nhóm người yếu thế, làm mất đi hoàn toàn quyền tự quyết tự do mà Tuyên ngôn Helsinki bảo vệ:

• Nguy cơ cưỡng ép tình cảm đối với người dưới 18 tuổi: Việc Bộ Y tế Việt Nam đưa ra dự thảo luật sửa đổi đề xuất nới rộng độ tuổi hiến tạng cho người dưới 18 tuổi (tương tự như luật của các nước Mỹ, Anh, Úc, Đức, Ý, Thái Lan, Malaysia) đang vấp phải phản kháng lớn từ các nhà chuyên môn. [8, 9]

Ngay tại nghị trường Quốc hội vào ngày 21/10/2026, Ủy ban Văn hóa và Xã hội đã thẳng thắn cảnh báo về rủi ro này, yêu cầu phải đánh giá kỹ nguy cơ trẻ em bị lợi dụng quan hệ phụ thuộc để tạo áp lực, cưỡng ép lấy mô, tạng. [10]

Cùng chung nỗi lo ngại này, PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu (Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội) cũng lưu ý rằng trẻ em chưa đủ trưởng thành để gánh vác những quyết định quá sức. Trong các cấu trúc gia đình chịu áp lực kinh tế, nghèo túng hoặc có tư tưởng gia trưởng, quy định này sẽ vô tình biến những đứa trẻ thành đối tượng phải hy sinh thân thể vì áp lực tình cảm hoặc sợ làm cha mẹ thất vọng. [9, 11]

• Bất bình đẳng giới đè nặng lên phụ nữ: Báo cáo từ các tổ chức y khoa quốc tế (như tạp chí BMJ) tại các nước có tư tưởng gia trưởng chỉ ra một sự thật cay đắng: Có đến 60% – 80% người hiến tạng sống là phụ nữ (vợ, mẹ, con gái) hiến cho nam giới (chồng, cha, con trai) vì nam giới được coi là “trụ cột kiếm tiền”. Cái gọi là “tự nguyện hiến tặng” hóa ra lại là một áp đặt ngầm tước đoạt quyền sở hữu thân thể của người phụ nữ dưới danh nghĩa nghĩa vụ gia đình.[12, 13, 14]

3. Sự thật về sức khỏe của người hiến tạng sống: Hai cơ thể cùng mang khiếm khuyết

Truyền thông thường chỉ ca ngợi việc hiến tạng cứu người mà giấu đi những nỗi đau thực tế của người hiến sống. Ngoại trừ lá gan có khả năng tự phình to để bù lại chức năng, những bộ phận khác một khi đã cắt đi là người cho sẽ phải mang tật suốt đời:

• Người hiến thận: Nghiên cứu y học dài hạn tại Na Uy và Mỹ chứng minh người chỉ còn một quả thận có nguy cơ bị suy thận mãn tính giai đoạn cuối (ESRD) cao gấp 8 đến 11 lần so với người bình thường khỏe mạnh. Quả thận duy nhất phải gồng gánh làm việc quá tải (tăng áp lực lọc máu lên 40%), dễ dẫn đến huyết áp cao mãn tính và suy giảm sức khỏe lao động. [15, 16, 17, 18]

• Người hiến phổi và tụy: Những người hiến một thùy phổi thường bị hụt hơi, giảm dung tích thở vĩnh viễn, không thể làm việc nặng. Người hiến một phần tuyến tụy thì mất đi lượng tế bào tạo insulin, rất dễ rơi vào bệnh tiểu đường nặng và phải uống thuốc, ăn kiêng suốt đời. Sau phẫu thuật, nhiều người hiến từ chỗ lành lặn trở thành người mất sức lao động, tạo ra hai cơ thể cùng phải chịu đau đớn.

4. Xoay chuyển giáo lý để ép buộc tâm linh cá nhân

Để có thêm nguồn tạng, truyền thông y tế thường mượn lời các tôn giáo để nói rằng hiến tạng là việc thiện, được Thần, Phật ủng hộ. [19] Nhưng thực chất, các hệ thống đức tin đã phải tự hạ thấp tính thiêng liêng về sự vẹn toàn của xác chết để chiều theo áp lực thực tế của thời đại.

Bên trong nội bộ các tôn giáo vẫn có phản kháng sâu sắc. Theo quan điểm Phật giáo chính thống, cái chết lâm sàng hay “chết não” y khoa chỉ là giai đoạn đầu. Phải mất khoảng 8 tiếng đồng hồ sau khi tim ngừng đập thì “thần thức” (tâm thức) mới rời hoàn toàn khỏi xác thân. Nếu bác sĩ dùng dao kéo mổ xẻ, cắt xẻo cơ thể để lấy tạng ngay khi chết não, thần thức chưa đi hẳn sẽ cảm nhận được sự đau đớn tột cùng. Sự đau đớn này kích động tâm thức người cận tử nổi lên lòng oán hận, giận dữ, tạo thành “cận tử nghiệp” xấu làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến việc tái sinh. Việc mượn danh nghĩa tôn giáo để vận động hiến tạng vô tình tạo ra một thứ áp lực tội lỗi, ép buộc cá nhân phải từ bỏ quyền giữ gìn thân xác của mình. [20]

III. KẾT BÀI: ĐỨC HẠNH VỀ HIẾN VÀ KHÔNG HIẾN

Nhìn lại toàn bộ câu chuyện, từ việc thay đổi định nghĩa cái chết, chấp nhận làm giảm sức khỏe người sống, cho đến việc dùng áp lực tâm linh để vận động—tất cả đều cho thấy một xu hướng đáng lo ngại: Nhiều người muốn hiến tạng, nhiều người không muốn hiến tạng, và những người muốn hiến tạng ứng xử với người không muốn hiến tạng như là kẻ xấu. Không nên áp lực nhau như thế. Chúng ta cần tôn trọng nhau và sống chung hòa bình với nhau.

Mỗi cá nhân hoàn toàn có quyền từ chối hiến tạng hay không hiến tạng, mà không cần phải giải thích với bất kỳ ai. Hiến tạng là một quyền và không hiến tạng cũng là một quyền, cũng như lập gia đình là một quyền và sống độc thân cũng là một quyền. Không cần phải ép nhau. Hãy tôn trọng nhau.

Phạm Thu Hương

Tài liệu tham khảo:

• Vụ án y khoa nổi tiếng về Jahi McMath (National Institutes of Health – PubMed), chứng minh chết não chưa hẳn là cái chết sinh học tuyệt đối khi cơ thể vẫn duy trì các chức năng tự nhiên suốt 5 năm.
[1] The Jahi McMath Case: First Detailed Study of Her Brain, Calixto Machado, Sep-Oct 2022, Ovid.
[2] The Extraordinary Case of Jahi McMath, D Alan Shewmon, Noriko Salamon, Pubmed.

• Báo cáo Đạo đức y sinh về kỹ thuật NRP (Normothermic Regional Perfusion) (American College of Physicians – ACP), chứng minh việc bác sĩ phải chủ động kẹp mạch máu não để giữ cho não không sống lại nhằm bảo vệ định nghĩa “đã chết”.
[3] Ethical Analysis of Normothermic Regional Perfusion, HRSA.
[4] The ethics surrounding normothermic regional perfusion in donors following circulatory death, PMC.
[5] Thoracoabdominal normothermic regional perfusion: The debate and ethical considerations for nurses, Sciencedirect
[6] Does normothermic regional perfusion violate the ethical principles underlying organ procurement? Yes, ACOnline.

[7] WMA Declaration of Helsinki – Ethical Principles for Medical Research Involving Human Participants, WMA.

[8] Dự thảo hiến mô, tạng ở trẻ dưới 18 tuổi: Bộ Y tế nói gì về những lo ngại của phụ huynh?, Tuổi trẻ, 23/10/2026.
[9] Bộ Y tế làm rõ đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô, tạng, Báo Chính phủ, 23/10/2026.
[10] Đề xuất cho người dưới 18 tuổi hiến mô, bộ phận cơ thể: Cần đánh giá kỹ nguy cơ cưỡng ép, Thanh tra, 21/10/2026.
[11] Đề xuất trẻ dưới 18 tuổi hiến mô, tạng: Thêm cơ hội sống, bảo vệ quyền trẻ em, VOV, 23/10/2026.
[12] Gender disparity in living organ donation: a qualitative analysis of experiences and perceptions of female donors in Pakistan, PMC, Feb 11, 2025.
[13] Organ Donation Disparity: 80% Women Donors, 80% Men Recipients, Mohan Foundation, November 17, 2023.
[14] Why we need to focus on the gender disparity in organ transplatation, The Hindu, Sep 15, 2026.

• Nghiên cứu dài hạn về rủi ro của người hiến thận sống (American Society of Nephrology), chứng minh nguy cơ mắc bệnh thận giai đoạn cuối tăng 8-11 lần do hiện tượng thận còn lại phải lọc máu quá tải (Hyperfiltration).
[15] What is the ESRD Risk for Living Donors?, Living donor tool kit.
[16] The risk of ESRD in kidney transplant donors, Link, Jan 13, 2020.
[17] Benign hyperfiltration after living kidney donation, PMC, Feb 17, 2015.
[18] Risk of End-Stage Renal Disease Following Live Kidney Donation, PMC, Feb 12, 2014.

[19] Thượng tọa Thích Nhật Từ: Phật giáo khuyến khích việc hiến mô, tạng, Sức Khỏe Đời Sống, 20-12-2016.

• Luận điểm Phật giáo về Thần thức và Cận tử nghiệp (Tạp chí Nghiên cứu Phật học / Giáo hội Phật giáo Việt Nam), chứng minh việc mổ xẻ lấy tạng quá sớm khi thần thức chưa rời xác sẽ gây oán hận và tổn hại tâm thức người chết.
[20] Vì sao không nhiều người hiến tạng và hiến xác? Giác Ngộ Online, 09/11/2017.

o0o

© copyright 2026
Phạm Thu Hương
Permitted for non-commercial use
http://www.dotchuoinon.com