Chầu Văn – di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam.

 

Chào các bạn,
hat_chau_van
Hát Văn – hay Chầu Văn – là một loại hình nghệ thuật ca hát cổ truyền của Việt Nam, xuất xứ ở vùng đồng bằng Bắc Bộ. Thời kỳ hoàng kim của Chầu Văn là cuối thế kỉ 19 đầu thế kỉ 20 với  hình thức lễ nhạc phục vụ nghi thức hầu đồng của tín ngưỡng Tứ Phủ. Ngoài ra hát Văn còn được dùng để ca ngợi các cụ tổ của dòng họ, ca ngợi đức thành hoàng làng, hay dâng Văn bản mệnh cho người cảm thấy mình có “căn cao, số nặng”.

Với thể thơ  thất ngôn, song thất lục bát, lục bát, hay nhất bát song thất, lời hát Văn được gọt giũa, trau chuốt qua nhiều thế hệ truyền khẩu nên rất súc tích, trang nghiêm và mang nhiều ý nghĩa trong đời sống tâm linh người Việt. Nội dung thường kể về cuộc đời của ông Tổ dòng họ, đức thành hoàng làng, những nhân thần có công với đất nước, hay là các Thánh Mẫu, Quan lớn, Chầu bà, Ông hoàng và các Cô, các Cậu trong tín ngưỡng Tứ Phủ. Gắn vào đó là những sự kiện lịch sử, những địa danh nổi tiếng cũng như những lời dạy bảo của các bậc thánh nhân với những người đang sống:

“Đừng nên khẩu Phật tâm xà

Đảo điên tráo trở Cô cho hoa lìa cành

Bảo ngay ăn ở cho lành

Chứ gieo tai giáng họa tành đình chẳng có lâu

Nên người đi trước nhớ nhắc người đi sau

Đừng gây chia rẽ để thêm sầu lòng cô”

(Trích Văn Cô Bé)

Hát văn có rất nhiều làn điệu và tiết tấu khác nhau đưa người nghe vào một trạng thái mông lung huyền ảo, mơ mơ, thực thực giao hòa giữa đời sống trần tục và thế giới thần linh. Với bốn hình thức thể hiện chính:

Hát thờ được hát vào những ngày lễ tết, lễ thánh, lễ tổ.

Hát nơi cửa đền được hát vào những ngày đầu xuân, ngày lễ hội tại các đền phủ. Các bản văn thường là về các vị thánh thờ tại đền, nhưng đôi khi chỉ là một bài văn khấn phục vụ khách hành hương đi lễ và cầu xin những điều tốt đẹp.

“Con đi cầu lộc cầu tài.

Cầu con cầu của gái trai đẹp lòng.

Gia trung nước thuận một dòng.

Thuyền xuôi một bến vợ chồng ấm êm.

Độ cho cầu được ước nên.

Đắc tài sai lộc ấm êm cửa nhà.

Lộc gần cho chí lộc xa.

Lộc tài lộc thọ lộc đà yên vui”

(Trích một đoạn văn khấn tại các đền phủ ngày lễ)

 
Hát thi thường được tổ chức vào dịp tiệc thánh các bản đền hay những dịp có việc làng nhưng không theo định kỳ thống nhất – trước kia chỉ tổ chức tại hai trung tâm lớn là Hải Phòng và Hà Nội. Có thể nói hát thi là hình thức biểu diễn mang giá trị nghệ thuật âm nhạc cao nhất trong hát Văn. Mỗi cuộc thi hát thường qui tụ rất nhiều bậc tài danh, nhà nghề trong giới hát văn, trước là để thể hiện tài năng sau là để phục vụ cho nghề nghiệp của họ bởi “chứng chỉ và thương hiệu” có được trong cuộc thi.

Hát hầu là hình thức biểu diễn phổ biến nhất trong hát Chầu Văn bởi sự tham gia dễ dàng, tính chất dễ đón nhận qua hệ thống các bản Văn chầu với âm nhạc và cách diễn xướng sôi động, cuốn hút. Qua đó các con nhang đệ tử có thể thỏa mãn được nhu cầu giao tiếp với thế giới thần linh để mong cầu được sự an bình, hạnh phúc trong cuộc sống. Mỗi một cuộc hầu đồng (vấn đồng) thường bao gồm nhiều giá đồng (một bản Văn ứng với một vị thánh). Cung văn (người hát) phối hợp nhịp nhàng với chân đồng(người nhập đồng hiển thánh), chân đồng kết hợp ngẫu hứng với đông đảo của người xem tạo lên sự hòa quện độc đáo giữa âm nhạc, nghệ thuật múa, nghệ thuật sân khấu trong suốt một giá đồng(thường có bốn phần chính: Mời thánh nhập, kể sự tích và công đức, xin thánh phù hộ và đưa tiễn).

dung_cu_hat_chau_vanDụng cụ hát chầu văn

Về mặt nhạc khí, giống như đàn Nhị là giữ vai trò chủ đạo trong hát Xẩm thì trong hát Văn đàn Chanh(đàn Kìm) là nhạc cụ chính không thể thiếu. Một dàn nhạc cơ bản cho hát Văn gồm đàn Nguyệt ( đàn kìm) , trống Ban ( trống con), Phách, Cảnh, Thanh La. Ngoài ra còn có thể sử dụng nhiều khạc cụ khác như: trống Cái, Sáo, đàn Thập Lục, Nhị, Kèn Tàu, Chuông, Mõ.

Gần đây, bộ Văn Hóa – Thể Thao và Du Lịch đã chọn tỉnh Nam Định đại diện lập hồ sơ khoa học “Nghi lễ Chầu văn của người Việt ở Nam Định” đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trình Chính phủ cho phép đề nghị UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể nhân loại (theo báo Đại Đoàn Kết).

Mỗi chúng ta hãy tham gia tích cực và lành mạnh trong sinh hoạt hát Văn và hầu đồng để bảo tồn, gìn giữ môn nghệ thuật dân ca đặc sắc này của dân tộc.

Mời các bạn cùng nghe nhé!

Ông Hoàng Mười – Nghệ sĩ Xuân Hinh: “Theo truyền thuyết, ông Hoàng Mười là con thứ mười của Đức Vua cha Bát Hải Động Đình. Theo lệnh ông giáng trần để giúp dân phù đời”( theo vi.wikipedia.org)

“Đời người chỉ ngắn tấc gang

Gắng tu nhân, tích đức ắt vẻ vang trong gia đình

Như cây cây muốn tốt lá, xanh cành

Nhất tâm thời tu đức ta giành phần cho

Người ơi đừng ngại chớ lo

Cõi tu như bể rộng, nhưng khéo dò vẫn tới nơi

Người ta sống ở trên đời

Tiền dòng bạc chảy để rồi làm chi

Cuối cùng cũng chẳng đem đi

Đem đi cũng chẳng làm gì cho ai

Cho nên, đã có lộc lại có tài

Nhưng phải có phúc, rồi lại phải thọ để hưởng lộc đời ta ban

Còn kẻ nào dạ hiểm lòng gian

Đảo điển tráo trở ta xóa cho tan sạch làu

Ai thủy chung đức độ trước sau

Ta mở đường hạnh phúc bắc cầu vinh hoa

Ta cho rộng cửa cao nhà

Buôn may thời bán đắt lộc đề ra luôn thịnh cường

Thương ai vất vả đoạn trường

Gian nan càng lắm ta thương, ta thương càng nhiều”

(Trích Ông Hoàng Mười)

 

Hát văn trong đời sống tâm linh người Việt – Giáo sư Phạm Minh Khang nói về nguồn gốc, ý nghĩa, và vai trò của hát Văn, hầu đồng. Làm thế nào để bảo tồn một cách tích cực nhằm chống lại những phát triển tiêu cực (mê tín dị đoan) hát Văn, hầu đồng trong đời sống tâm linh người Việt.

Nghệ thuật hát chầu văn – Nhạc sĩ Giang Thao nói về bốn điểm chính của hát Văn: Cấu trúc âm nhạc, nhạc khí, văn học và môi trường diễn xướng.

Sức sống nghệ thuật hát Văn – VTV2

 

Nguồn tham khảo:
1. Nghệ thuật hát Văn xưa – nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền: http://hatvan.vn/forum/showthread.php?t=2412
2. Chầu Văn – vi.wikipedia: http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BA%A7u_v%C4%83n
3. Tín ngưỡng Tứ Phủ – nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền: http://vnmusic.com.vn/p999-tin-nguong-tu-phu-nhung-gia-tri-va-hien-thuc.html
4. Chầu văn đủ trữ lượng để trở thành di sản thế giới – báo Đại Đoàn Kết: http://www.daidoanket.vn/index.aspx?Menu=1420&chitiet=56140&Style=1
5. Ông Hoàng Mười – vi.wikipedia: http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%81n_%C3%B4ng_Ho%C3%A0ng_M%C6%B0%E1%BB%9Di_(Ngh%E1%BB%87_An)
 
Nguyễn Chí Thuận
 

Một suy nghĩ 7 thoughts on “Chầu Văn – di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam.”

  1. Trước đây, em nghe tiếng hát này mà tưởng là nhạc hát .. đám ma.

    Sau nhà em, cách 1 cái vườn (của nhà họ) là nhà người hát. Mỗi lần có tiếng hát là tiếng hát kéo dài rất lâu, từ đầu chiều cho đến tối khuya. Không nghe rõ lời hát, chỉ nghe tiếng đàn, tiếng phách và tiếng í ì iiii.. Tiếng hát lúc réo rắt, lúc rộn rã. Em nghĩ họ đang tập hát để đi đám, giờ mới biết đó là hát văn.

    Clip Ông Hoàng Mười thứ 2 hát rất hay, lời lại ý nghĩa. Clip Sức sống nghệ thuật hát văn đã đưa ra cái nhìn đầy đủ và tình cảm về nghệ thuật này.

    Cảm ơn anh Thuận đã giới thiệu.

    Số lượt thích

  2. Cảm ơn Thu Hương đã yêu thích. Vậy là “Chầu Văn” có thêm một khán giả nữa rồi ^.^

    Đúng như Thu Hương nói, theo anh nghĩ do làn điệu và âm nhạc của Chầu Văn hay Xẩm giống như nhạc hát “đám ma” (mà nhạc đám ma cũng có cái hay của nó, nếu ta xét trên khía cạnh âm nhạc 🙂 ) nên nhiều người không thích nghe, nhất là giới trẻ. Do vậy cũng là nguyên nhân cho nguy cơ bị thất truyền. Nếu vậy thì thật đáng tiếc.

    Số lượt thích

  3. Hi Thuận,Hương

    Hồi còn sinh viên mình rất hay đi các chùa nhằm những nhày lễ tết ,đi các chùa ở miền bắc ,mình rất ngạc nhiên khi thấy người ta hầu đồng công khai , nhất là ở phủ Dầy ( Nam Định ) ,vì ở quê mình,khi đó chính quyền địa phương không cho hầu đồng ,nhưng họ hầu không hay bằng ở các chùa ở Hà nội hay Nam Định ,mà lại có tiết mục ném tiền và đốt vàng mã nên mình thấy không thích ,nhưng ở phủ Dầy,mình thấy thỉnh thoảng họ có những buổi biểu diễn hầu đồng rất hay,mình xem không biết chán ,và rất thích nghe hát chầu ,vì những lời văn thường hay khuyên người ta sống tốt ,mình chỉ lờ mờ hiểu đây là một nét văn hoá rất hay ,định bung có thời gian sẽ nghiên cứu kĩ vì mình không biết có những người cũng nghiên cứu hầu đồng như một nét văn hoá ,đến hôm nay nhờ Chí Thuận mình mới biết,làm mình mừng hết cỡ .
    Cuộc sống đúng là có nhiều điều không thể hiểu nổi ,luôn bất ngờ 🙂
    Chị nghe Thu Hương miêu tả í ..iiii mà cười hết cả mệt
    Cảm ơn Chí Thuận nhé

    Số lượt thích

  4. Hi chị Phong Lan,

    Em thích đi xem hầu đồng một lần cho biết nhưng ở chỗ em, người ta bảo khi nào lập gia đình thì hẵng đi xem, không là.. “căn” vào. 🙂

    Số lượt thích

  5. Anh Hoành ơi,
    Ở đây, chỉ là việc giới thiệu ,nói về văn hoá hát chầu văn,các nhà nghiên cứu về văn hoá hát chầu ,như làn điệu, lời hát ,nhạc cụ ,trang phục ..chứ họ không nói kĩ về tâm lí của thanh đồng, về ý nghĩa của mỗi trang phục các giá, ví dụ màu xanh thường là các thánh thần sơn lâm,màu trắng là các thánh thần ở sống nước …Người hầu đồng , các điệu bộ cử chỉ ,anh quan sát kĩ chắc anh thấy ,khuôn mặt họ rất đẹp sau mỗi giá hầu , và cái đó là điều em muốn tìm hiểu nhất .Sau mỗi một lần hầu đồng,hầu như những người hầu đồng đều thấy rất thoải mái và em cho đấy là việc của tâm lí . Và có những hiểu sai về đồng,khiến nhiều người bị lệ thuộc vào thần thánh,hay là cơ hội để nhiều thầy kiếm tiền qua việc dâng mã ,phát tiền , khiến cho rất nhiều người phải khổ vì mắc nợ để hầu đồng, và nhiều người bị tiêm nhiễm bởi những lời phán lung tung của những thầy đồng,thanh đồng không hiểu đúng đạo…

    Có thời gian em sẽ giới thiệu đến cả nhà kĩ hơn về hầu đồng mà em biết ,em chưa có thời gian nghiên cứu kĩ,nhưng đây là việc em rất thích ,em hi vọng nhà mình có ai hiểu sâu về việc này,chia sẻ với em nhé

    Hi Hương,
    Mình làm chủ tinh thần mình,thì không có ”căn ”nào vào cả 🙂 có điều là em có thích hay không thôi 🙂

    Số lượt thích

  6. đúng đấy, mình làm chủ tinh thần mình thì không có ai nhập được vào cả. Chỉ là tuyên truyền vớ vẩn thôi. Mình cũng biết một phần về loại hình văn hóa phi vật thể này, nếu sinh hoạt văn hóa trong sáng thì nên duy trì: thứ nhất, hiểu biết thêm về một loại hình văn hóa mà lâu nay chưa được nhà nước công nhận chính thức (đã được NN công nhận ngày 27.12.2012); thứ hai, trong lời của các bài hát chầu văn đều khuyên mọi người nên sống tốt, có tình có nghĩa và quan trọng nữa là nhớ ơn các anh hùng đã hy sinh vì nước vì dân, xây dựng và bảo vệ đất nước để cho các thế hệ về sau hiểu được và luôn ghi nhớ.

    Số lượt thích

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s