Tình thơ còn mãi với đời

 

Nhà thơ Lý Phương Liên
Nhà thơ Lý Phương Liên

“Ca bình minh” – NXB Văn học ấn hành năm 2011 là tập thơ đầu tay của nhà thơ Lý Phương Liên. Điều thú vị là từ những năm đầu của thập kỷ 70 thơ của Lý Phương Liên đã sáng chói trên bầu trời thi ca Việt Nam bởi những bài thơ tươi mới, chân thật, trong trẻo, lạc quan, thấm đẫm tình người và tình đời, gieo vào lòng người đọc niềm tin yêu vào một ngày mai tươi sáng của dân tộc, khơi dậy những hạt mầm tốt đẹp trong mỗi con người, chưa nói rằng thơ Lý Phương Liên đã dự báo chính xác tiến trình lịch sử tất yếu của đất nước trong quan hệ Việt – Mỹ, mà lúc đó gần như không mấy ai tưởng tượng nổi.

Những năm 70 thế kỷ 20, khi đất nước đang chiến tranh, thơ của Lý Phương Liên được coi là một hiện tượng văn học gieo vào lòng niềm tin cho người ở hậu phương, đặc biệt với những người ra trận. Nhiều bài thơ của chị được in trên báo Nhân dân, báo Lao Động, báo Văn nghệ… nhiều chiến sĩ ngoài mặt trận chuyền tay nhau đọc những bài: “Ca bình minh”, “Em mơ có một phiên tòa”, “Ngã ba”, “Thư gửi người bạn gái Mỹ”… “Ca bình minh” được phổ nhạc, được hát trên các sân khấu của những người lao động, trên sàn diễn các nhà văn hóa, bài ca ấy luôn được phát trên làn sóng đài phát thanh tiếng nói Việt Nam. Lớp lớp thanh niên ra chiến trường, trong ba lô là cuốn sổ tay chép thơ chị. Có cuốn sổ tay xém lửa bom đạn chiến tranh nhưng bài thơ chép trong đó còn nguyên vẹn, tươi rói, tiếp thêm nghị lực và niềm tin cho những chiến sĩ chiến đấu và chiến thắng. Còn giới nghiên cứu thơ ngày đó đã dành cho chị một sự trọng thị, với lời thẩm định quý hơn vàng cho một người mới cầm bút: “Một bông hoa vừa nở đã ngát hương…” – (Báo Nhân Dân, năm 1970). Thơ Lý Phương Liên đi vào tình cảm người đọc tự nhiên bằng bản sắc riêng, cụ thể, khá sinh động, không trộn lẫn với những người khác mà rất gần gũi với người thưởng thức. Từ những sự việc tưởng như bình thường, chị đã nâng tầm thành cảm xúc thơ trong sáng đạt đến ý nghĩ rộng lớn của đời sống…  như bài “Ca bình minh.

Bài thơ đưa người đọc đến với những ý tưởng lạ lẫm, vô tư, bay bổng của tuổi trẻ. Các bạn của chị coi đấy là: “Ca của những đêm hè trời đầy sao hoa/ Ca của những đêm đông bập bùng ánh lửa”. Tuổi trẻ đầy mơ mộng và viễn cảnh về cuộc sống mới tốt đẹp làm sao. Còn chị: “Em gọi ca ba là ca bình minh”. Từ cái rất thực là mỗi khi tan ca về gặp bình minh mai sớm đã được thi vị hóa thành một hình tượng thơ đắc địa. “Ca bình minh”, của một ngày mới, của một chân trời mới, của mỗi người và đất nước. Chị ý tứ: “Ý nghĩ ấy gặp em như một sự vô tình” nhưng đâu có “vô tình” mà có được hình tượng thơ đẹp và sâu sắc đến như vậy, chị đã từng bao đêm đi ca ba, bao lần: “Tay vẫy chào những đoàn tàu rời ga Hàng Cỏ/ Đưa bộ đội lên đường/ Các anh đi suốt ca ba thẳng tới chiến trường”. Ngày ấy đất nước còn bị chia cắt, “tất cả vì miền Nam thân yêu”. Các chị đi ca ba hay các anh bộ đội “thẳng tới chiến trường” để một ngày không xa được: “Đón bình minh đất nước”. “Ca bình minh” mang một tầm cao mới đầy chất sáng tạo với hình tượng thơ: “bình minh đất nước” phơi phới tinh thần lạc quan. Trong bài thơ cất lên một âm thanh rất lạ, dù lúc đó chị còn rất trẻ nhưng có lẽ cái thiên chức của người phụ nữ và sự nhậy cảm của một hồn thơ dẫn cho mạch thơ của chị đến được âm thanh tuyệt diệu của cuộc sống ấy: “Chị hàng xóm đón em tiếng oa oa con khóc”. Cuộc sống vốn như thế đấy, mãi sinh sôi bất tận. Cái tiếng oa oa của đứa trẻ mới chào đời trong “gió cao trời xanh” ấy hứa hẹn một mùa xanh cho tương lai.

Khổ thơ cuối như một phương châm sống của chị, của những người tử tế: “Ai cũng muốn mỗi ngày đời là một ngày sống đẹp”. Có ước muốn nào đơn sơ và thánh thiện hơn không, nhất là đấy là ước muốn của một thiếu nữ. Song con sông đời kia đâu có phải lúc nào cũng óng ả những lọn sóng ngời lên dưới ánh mặt trời, mà nhiều khi giận dữ, vô cớ cuốn đi tất cả. Bởi vậy muốn có: “mỗi ngày đời là một ngày sống đẹp”, đâu chỉ trông chờ vào tự nhiên, mà hơn thế phải biết: “Đêm thao thức cho ngày”. Bài thơ được đẩy lên một cung bậc mới mang tầm triết lý, sâu sắc và tinh tế: nếu sau mỗi ngày, mỗi con người không nhìn nhận lại mình để ngày mai sống tốt hơn thì đó chỉ là sự tồn tại mà chưa phải là sống và cái phần người tốt đẹp kia đâu đã có nhiều. Tác giả rất tài tình trong việc sử dụng biện pháp tu từ để chuyển tải những tư tưởng, tình cảm của mình. Cao trào của bài thơ chợt căng lên như dây đàn rồi nhẹ nhàng ngân lên giai điệu về tình yêu cuộc sống với điệp từ cùng sự đối lập của hiện tại và tương lai. Cái hiện thực “ca ba” như một điểm tựa để vươn tới: “bình minh”: “Ơi ca ba! Ca ba em đi vào hôm nay/ Đã thấy bình minh trước mặt”. Mấy chục năm rồi, niềm tin vào “ca bình minh” ấy đã thành hiện thực. Đất nước hòa bình thống nhất và gia đình chị hôm nay cùng bao gia đình khác luôn có: “bình minh trước mặt”. Ẩn dụ: “ca bình minh” xuyên suốt bài thơ chợt tỏa sáng tươi hồng như ngọn lửa ấm mãi trong mỗi con người.
Đọc bài thơ của chị Lý Phương Liên sáng tác từ bốn mươi năm trước mà vẫn tươi mới trong cuộc sống hôm nay. Ca ba – cái sự phấn đấu ngoài cái thông thường: đêm – ngày, thức – ngủ… kia sẽ đem lại bao điều tốt đẹp. Bởi vậy dù trong: “Lý Phương Liên mở lòng”, chị có khiêm nhường tự nhận thơ mình là: “những bài thơ học trò bình thường” thì đó là bản chất của chị, chưa nói đó là bản lĩnh của một người thơ luôn chung thủy với thơ, biết chắt ra từ cuộc sống đời thường những tinh hoa, nâng lên tầm nghệ thuật.

Còn bài “Lời ru với anh”, một trong những bài thơ tình hay nhất lại ẩn chứa cái tình mang tính truyền thống của người phụ nữ Việt Nam mà vẫn rất riêng của chị. Nhà thơ Lý Phương Liên viết bài này vào năm 1969, lúc mới hơn hai mươi tuổi, bởi vậy những câu thơ của chị trong sáng, mát lành, lóng lánh như giọt sương mai, vừa trẻ trung vừa lãng mạn và tràn đầy khát vọng về tình yêu cuộc sống. Bằng sự rung cảm từ trái tim son trẻ, khao khát cháy bỏng yêu thương; Trái tim đang yêu rung lên hình tượng nghệ thuật làm cho bài thơ tự nhiên như hơi thở, như khí trời, câu chữ không cầu kỳ mà hàm xúc, mỗi chữ mỗi câu như ủ lửa bên trong làm rung động, xao xuyến trái tim hàng vạn người đọc một thời.

“Lời ru với anh” – lời ru tình yêu, là bài lục bát biến thể xuất hiện đột ngột, bất ngờ tạo một ấn tượng sâu sắc trong lòng bạn đọc lúc bấy giờ, bởi một thi pháp lạ, mới mẻ, không gò bó bởi khuôn mẫu truyền thống, cả về cảm xúc, ý nghĩa, hình ảnh, nhạc điệu. Người yêu thơ, sau thoáng ngỡ ngàng là cảm giác thích thú, cảm phục trước hiệu quả nghệ thuật đầy tính mỹ cảm do bài thơ đem lại. Người đọc ấn tượng với những điệp ngữ vòng tròn, nó chở được cái khao khát của muôn đời để có một tình yêu nồng thắm. Chính thế đã làm nên những câu thơ mang giá trị thẩm mĩ cao, tạo được cảm giác mênh mang, bằng điệp khúc triền miên:

Lẽ nào em buộc cánh anh
Buộc cánh anh
Buộc cánh anh cũng chẳng thành tình yêu

Một đêm ở bên nhau, trong căn phòng hẹp, một người ngủ, một người thức và lời ru cất lên đong đầy mắt, đầy môi chuần bị cho ngày mai phải xa nhau:

Ở nhà bên cạnh người thương

Để chim nghỉ cánh dặm trường đời xa

Chị nói với tình yêu của mình bằng tất cả lòng yêu thương tha thiết:

Chim bằng ngoan của em ơi
Đêm nay ngon ngủ sáng mai lên đường

Em ngồi nhìn ngắm yêu thương
Cho no mắt nhớ ngày thường chim bay

Những vần thơ đầy nữ tính ẩn chứa ngọn lửa tình yêu nồng đượm ở bên trong. Chất dân ca cùng những ẩn dụ được nhà thơ sử dụng nhuần nhuyễn đẩy nỗi yêu thương cháy lòng khi người mình yêu “sáng mai lên đường” lên một cung bậc mới:

Xa anh nói nhớ làm sao
Chân đứng tổ kiến lòng chao gió cành

Bài thơ xứng đáng được đưa vào hàng những bài thơ tình hay nhất Việt Nam với những câu:

Em muốn anh như bàn tay
Xòe ra là gặp
Chim bằng trời biếc
Chim bằng con trai

 Cái điều mà người đời phải tốn bao giấy mực vẫn chưa nói hết được, là khao khát nắm giữ trọn vẹn được hạnh phúc trong tay, thì nhà thơ bằng những điệp ngữ vòng tròn, cùng sự cách tân lục bát một cách táo bạo, ý tại ngôn ngoại hàm xúc đến độ vi diệu đã đạt đến đỉnh cao dụng ý nghệ thuật và tư tưởng. Lời ru tuy chỉ nói đến hiện tại là: “Đêm nay” “mai xa” nhưng đã trải rộng trong một không gian nghệ thuật và thời gian nghệ thuật không có giới hạn, chừng nào còn tình yêu trên trái đất này thì “Lời ru với anh” còn ngân lên những giai điệu tuyệt vời những cung bậc bất tận của con tim. Lời thơ như tiếng nhạc lòng của người con gái, vì hiểu được lý tưởng cao đẹp của các đấng nam nhi muốn được bay nhảy, phấn đấu, muốn ra đi vì sự nghiệp nên sẵn sàng hy sinh… để người mình thương yêu lên đường. Để có được tình yêu đích thực người con gái phải biết sẻ chia, biết đợi chờ và chị đã là người như thế!

Nhiều người yêu, lo lắng cho sự bền vững của tình yêu đã tìm mọi cách trói buộc nửa kia của mình, còn nhà thơ Lý Phương Liên, tình yêu của chị lại như một điểm tựa, tiếp thêm sức mạnh cho đôi cánh chim bằng của người mình yêu bay cao, bay xa đến những chân trời rộng lớn:

Trời lộng chim reo
Mắt em mai sớm dõi theo chim bằng
Nỗi nhớ trong lòng
Cho chim cánh gió
Cho ngày nắng nỏ
Chim bay

Chị chỉ ao ước người mình yêu có một giấc ngon trong tình yêu thương vô bờ bến của mình để ngày mai vững vàng trước bao thử thách ở phía trước, tình yêu của chị sẽ mãi ấm lòng và là sức mạnh tinh thần cho anh:

Ngủ ngoan anh nhé đêm nay
Để mai xa suốt tháng ngày có em…

Người bà ru cháu, người mẹ ru con, người chị ru em, (và ru người yêu trước giờ ra trận chắc chỉ phụ nữ Việt Nam mới có) là một nét đẹp truyền thống của người Việt và lời ru không thể thiếu trong cuộc đời mỗi con người, bởi:“Sữa nuôi phần xác, hát nuôi phần hồn” – (Ngồi buồn nhớ mẹ ta xưa, Nguyễn Duy). Còn đây là lời người thiếu nữ trẻ trung ru tình yêu của mình bằng tất cả tình thương yêu vô hạn. Nhân vật trữ tình mang tên: “Em” cất lời ru ngọt ngào, man mác, mà thực ra là tiếng lòng của mình trao gửi tới người mình yêu quí. Cả bài thơ không một câu chữ  to tát mà vẫn vút lên tiếng nói đích thực của con tim, không một lời kêu gọi hô hào mà vẫn ngân mãi thông điệp vĩnh hằng về tình yêu cuộc sống. Ở đây ta thấy tình yêu lớn lao, thiêng liêng như một tôn giáo, được thể hiện thật đơn giản và sâu sắc, như bản thánh ca sống mãi với thời gian.

Ôi! Có gì lớn hơn sức mạnh của tình yêu hay không. Có gì cao quí hơn tình yêu chân chính hay không. Và những ai khao khát một tình yêu đích thực có mong được người mình yêu cất tiếng: “Lời ru với anh” đằm thắm, thiết tha, nhân ái như vậy không?

Song ấn tượng to lớn với người đọc là bài “Em mơ có một phiên tòa”“Thư gửi người bạn Mỹ”. “Thư gửi người bạn Mỹ theo nhà văn Mai Thục: Là bài thơ mang tính dự báo chính xác về mối quan hệ Việt – Mỹ đầu thế kỷ 21 mà chúng ta đã chứng kiến sau một khúc loanh quanh của lịch sử. Lịch sử cứ thích trêu ngươi vòng vo ba bốn chục năm “máu lửa” mới tới được đích cuối cùng điểm đỗ: “Nếu bạn và cậu Giôn đến chơi nhà mình/ Chắc chắn được đón là khách quý/ Cậu Phát em mình dang đôi tay võ sĩ/ Ôm chầm lấy cậu Giôn…”. Khi đất nước đang vô cùng khó khăn khốc liệt, không ai có thể tiên lượng được khi nào cuộc chiến kết thúc và quan hệ giữa Việt Nam và Mỹ trong tương lai sẽ như thế nào, vậy mà một cô công nhân tuổi còn rất trẻ lại dự báo vô cùng chính xác, đấy không chỉ là mẫn cảm thiên bẩm mà hơn thế là khát khao của con người yêu hòa bình mới có được những vần thơ đi trước thời đại như vậy. Còn “Em mơ có một phiên tòa” là một bài thơ đã làm lay động không biết bao nhiêu con tim, đặt ra bao điều nhức nhối về lẽ sống, về lương tri, giá trị nhân bản của con người và thời đại. Đấy là phiên tòa của lương tri và lẽ phải: Bom và súng/ Giết một dòng sông/ Giết một con đò/ Có mẹ em và năm mươi cuộc sống/Bom và súng/ Ai dạy mi giết người?/ Bầy giặc lái cúi đầu im lặng/ Có khác chăng sông Hồng/ Dòng PôtôMác nước xanh/ Nước xanh nước hồng đâu cũng nước dòng sông/ Nếu bom đạn Việt Nam đổ xuống dòng Pô Tô Mác?/ Em trừng mắt nhìn lũ người làm giặc/ Chúng im lặng cúi đầu…/ Chúng bắn dòng sông Hồng/ Ta không bắn dòng sông PôtôMác/ Chúng đốt nhà ta/ Ta không đốt những vườn nho của chúng/ Chúng giết mẹ ta/ Ta không giết mẹ chúng/ Chúng đến Tổ quốc ta/ Việt Nam/ Ta không sang/ Nước Mỹ/ Không phải dài lời về chân lý/ Súng và bom/ Bom và súng/ Chúng giết ta/ Thì ta tiêu diệt chúng…
 Nếu ai biết hoàn cảnh của nhà Thơ Lý Phương Liên ngày ấy chắc chắn sẽ vô cùng cảm phục. Một người con gái tuổi mười tám đôi mươi, phận liễu yếu đào tơ. Bố mẹ mất sớm, phải bươn chải chăm nuôi các em, đi làm đêm dưới bom thù… bao vất vả khổ đau mất mát mà chị vẫn vượt lên số phận, cất lên những vần thơ cháy bỏng tin yêu. Phải là một thanh niên sống rất có lý tưởng biết vượt lên trên số phận, có tình yêu sâu sắc với đất nước này mới viết được những vần thơ như thế.

Thơ của nữ sĩ Lý Phương Liên chân thực, đằm thắm, chan chứa một tình yêu vô hạn, với những người thân yêu, với quê hương đất nước. Tố chất của một nhà thơ bẩm sinh cùng niềm tin và nghị lực phi thường, vươn lên và vượt qua những khó khăn khốc liệt của cuộc sống thăng hoa trong mỗi vần thơ của chị. Trong thơ chị có nhịp sống của thời đại, có nhạc khúc của tình yêu, phơi phới niềm lạc quan, để mỗi người đọc những câu thơ, bài thơ như một lẽ tự nhiên cứ ngân nga trong lòng, như ánh mặt trời gọi những mầm xanh. Chính điều đó làm cho thơ chị sống mãi với thời gian và cũng vì vậy mà dẫu cuộc đời của chị đã từng phải chịu bao oan ức, bao thăng trầm bể khổ, chị vẫn tin: “Đường ra biển có thể dài năm tháng/ Mất mát nhiều hơn gian khổ cũng nhiều hơn/ Nhưng một điều chắc chắn phi thường/Chúng tôi sẽ lên bờ vào một ngày nắng đẹp”. Và hôm nay chúng ta vui mừng đón nhận “Ca bình minh” của nữ sĩ Lý Phương Liên trong một ngày “nắng đẹp”.

Tháng 3.2013

Trần Vân Hạc

One thought on “Tình thơ còn mãi với đời”

  1. Hi Anh Vân Hạc

    Cảm ơn Anh đã giới thiệu để mọi người được biết thêm về Nữ sĩ Lý Phương Liên. Cùng với những bài thơ mang nhiều tin yêu hy vọng và giàu cảm xúc của người Nữ sĩ tài hoa này.

    Matta Xuân Lành

    Số lượt thích

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s