Mekong Eye (mekongeye.com) là trang web và mạng lưới báo chí chuyên cung cấp thông tin về môi trường, khí hậu và các vấn đề phát triển tại khu vực sông Mê Kông.
Đây là một dự án truyền thông phi lợi nhuận của Mạng lưới Báo chí Trái đất (Earth Journalism Network – EJN) thuộc tổ chức quốc tế Internews. Dự án này cũng nhận được sự tài trợ từ Cơ quan Hợp tác Phát triển Quốc tế Thụy Điển (Sida).
***
Điểm mù của quá trình chuyển đổi xanh Việt Nam: xe điện
16 October 2026 at 16:13 (Updated on 21 October 2026 at 18:53)
Tại Việt Nam, hơn 40% số phương tiện được bán ra trong năm 2025 là xe điện, nhưng quá trình chuyển đổi sang xe điện chỉ thực sự xanh khi cơ sở hạ tầng hỗ trợ cũng thân thiện với môi trường.
Tại Việt Nam, hơn 40% số phương tiện được bán ra trong năm 2025 là xe điện. ẢNH: Thanh Hue
Đó là luận điểm cốt lõi trong bài viết của Vũ Thị Diễm Xuân, sinh viên Trường Đại học Văn Lang tại Thành phố Hồ Chí Minh, về quá trình chuyển đổi nhanh chóng sang xe điện ở Việt Nam.
Tháng 5 năm ngoái, các cộng tác viên của Mekong Eye đã tổ chức khoá học Green Voice Matters (Mỗi tiếng nói xanh đều quan trọng) tại Trường Đại học Văn Lang với sự tài trợ của Pulitzer Center. Trong hai ngày, các sinh viên được học hỏi từ hai nhà báo Võ Kiều Bảo Uyên và Lê Quỳnh về báo chí dữ liệu và cách viết bài phản biện xã hội (op-ed), đồng thời thảo luận về các vấn đề môi trường. Thành quả của chương trình là một loạt bài luận do sinh viên thực hiện, sẽ được Mekong Eye đăng tải trong những tuần tới.
Chúng tôi hân hạnh giới thiệu bài luận đầu tiên của Xuân. Cảm hứng để Xuân thực hiện bài viết đến từ loạt bài Fast and Dubious: How Electric Cars Are Tiring the Mekong (Nhanh chóng nhưng đáng ngờ: Xe điện đang khiến sông Mekong kiệt sức như thế nào), một dự án hợp tác giữa Mekong Eye, The Irrawaddy, The Initium và Prachatai.
“Tôi nhận ra rằng xe điện đang trở thành một vấn đề ngày càng được quan tâm tại Việt Nam, và tác động môi trường của chúng không nên chỉ được đánh giá qua lượng khí thải,” Xuân chia sẻ với Mekong Eye. “tôi muốn làm nổi bật những vấn đề còn ít được chú ý của xe điện, bao gồm các vấn đề liên quan đến pin và nguồn điện.”
Dưới đây là nguyên văn bài luận của Xuân.
Điểm mù của quá trình chuyển đổi xanh Việt Nam: xe điện
Làn sóng xe điện tại Việt Nam đang diễn ra ngày một nhanh hơn so với dự tính. Chỉ riêng trong nửa đầu năm 2025, gần 210.000 xe máy điện đã được bán ra trên khắp Việt Nam. Tính chung, ô tô điện và xe máy điện chiếm hơn 40% tổng doanh số bán xe mới trên toàn quốc trong năm 2025 — đưa Việt Nam vào nhóm những quốc gia và khu vực có tỷ lệ cao nhất thế giới, thậm chí vượt cả Trung Quốc và Liên minh châu Âu (EU).
Thoạt nhìn, đây có vẻ là một tín hiệu đáng mừng đối với môi trường. Trong bối cảnh các thành phố đang phải đối mặt với tình trạng ô nhiễm không khí và cuộc khủng hoảng khí hậu ngày càng khó có thể làm ngơ, việc thay thế xe xăng bằng xe điện dường như là một hướng đi hoàn toàn đúng đắn.
Ấy nhưng, đằng sau những triển vọng về “chuyển đổi xanh” vẫn còn một câu hỏi khó mà Việt Nam chưa có câu trả lời: liệu xe điện có thực sự sạch nếu những chế tài và hệ thống đứng sau chúng chưa sẵn sàng?
Vấn đề không nằm ở bản thân xe điện, mà ở suy nghĩ rằng xe điện sẽ tự động mang đến một tương lai bền vững. Một chiếc xe không có ống xả có thể trông thân thiện với môi trường khi chạy trên đường phố, nhưng điều đó không có nghĩa ô nhiễm biến mất. Trong nhiều trường hợp, ô nhiễm chỉ được chuyển từ nơi này sang nơi khác: đến các bãi chôn lấp, nhà máy nhiệt điện than hoặc những hệ sinh thái bị tổn hại nhưng vẫn nằm ngoài tầm mắt của số đông.
Một trong những mối lo lớn nhất là rác thải pin. Phần lớn xe điện hiện nay sử dụng pin lithium-ion, có tuổi thọ khoảng 8–10 năm trước khi cần thay thế. Sau khi hết vòng đời, những bộ pin này trở thành chất thải, chứa nhiều hóa chất độc hại và kim loại nặng. Nếu không được thu gom và xử lý đúng cách, chúng có thể gây ô nhiễm đất, sông ngòi và nguồn nước ngầm trong nhiều năm.
Tuy nhiên, Việt Nam vẫn chưa có một chế tài cụ thể về việc thu gom và tái chế pin trên quy mô toàn quốc để đủ khả năng xử lý lượng lớn pin xe điện đã qua sử dụng. Hiện nay, vấn đề này có thể vẫn còn bị xem nhẹ, nhưng những con số cho thấy nó có thể nhanh chóng trở nên nghiêm trọng. Nếu mỗi chiếc xe điện được bán ra trong năm 2025 cuối cùng đều tạo ra một bộ pin bị thải bỏ, Việt Nam có thể phải đối mặt với một lượng rác thải pin khổng lồ vào giữa những năm kế tiếp. Ngay cả Trung Quốc, thị trường xe điện lớn nhất thế giới, cũng gặp khó khăn trong việc tái chế hàng triệu bộ pin đã qua sử dụng dù đã trải qua nhiều năm đầu tư của chính phủ và các chế tài xử lý pin chặt chẽ. Nếu một quốc gia có nguồn lực lớn hơn nhiều vẫn gặp khó khăn, Việt Nam không thể chờ cho đến khi khủng hoảng xảy ra mới bắt đầu hành động.
Xe điện cũng đang tạo thêm áp lực lên hệ thống năng lượng của Việt Nam. Dù có thể giúp giảm khói bụi và ô nhiễm trên những con đường đông đúc, chúng vẫn cần điện để hoạt động. Vấn đề là phần lớn điện năng của Việt Nam hiện nay vẫn đến từ than đá. Năm 2025, than đá cung cấp gần một nửa sản lượng điện của cả nước, trong khi các nguồn năng lượng tái tạo như điện mặt trời và điện gió vẫn chiếm tỷ trọng nhỏ hơn nhiều trong cơ cấu nguồn điện quốc gia.
Điều này tạo ra một nghịch lý khó bỏ qua. Nhiều người mua xe điện với niềm tin rằng họ đang góp phần giảm ô nhiễm, nhưng trên thực tế, một phần đáng kể lượng ô nhiễm đó chỉ được chuyển từ đường phố đến các nhà máy điện. Sạc xe điện ở Việt Nam hiện nay vẫn đồng nghĩa với việc sử dụng một hệ thống điện phụ thuộc nhiều vào nhiên liệu hóa thạch. Nói cách khác, chiếc xe có thể sạch hơn khi chạy trên đường phố, nhưng nguồn năng lượng giúp nó vận hành thì chưa chắc đã sạch.
Tình hình càng đáng lo hơn khi nhu cầu sử dụng điện đang tăng nhanh. Việt Nam đã phải đối mặt với tình trạng thiếu điện theo mùa ở một số khu vực, đặc biệt trong những đợt nắng nóng gay gắt. Khi ngày càng nhiều người chuyển sang sử dụng xe điện, áp lực lên lưới điện quốc gia cũng sẽ tăng theo. Nếu không đẩy nhanh đầu tư vào năng lượng tái tạo, Việt Nam có nguy cơ ngày càng phụ thuộc vào than đá, ngay tại thời điểm đất nước đang hướng tới một nền kinh tế xanh hơn.
Một vấn đề môi trường khác cũng đáng được chú ý nhưng ít được nhắc đến hơn là nhu cầu ngày càng lớn đối với tài nguyên thiên nhiên. Xe điện thường nặng hơn xe chạy xăng truyền thống do phải mang theo những bộ pin lớn. Trọng lượng này khiến lốp xe nhanh mòn hơn, từ đó làm tăng nhu cầu sản xuất cao su. Trong nhiều năm qua, những khu rừng tự nhiên rộng lớn ở Đông Nam Á đã bị chuyển đổi thành các đồn điền cao su và vùng nông nghiệp công nghiệp. Vì vậy, nỗ lực hướng tới một hệ thống giao thông sạch hơn không nên phải đánh đổi bằng việc tiếp tục phá rừng và làm suy giảm các hệ sinh thái.
Tất nhiên, những điều này không có nghĩa sự dịch chuyển xe điện là một bước tiến sai lầm. Xe điện vẫn có tiềm năng rất lớn trong việc giảm ô nhiễm không khí, giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu và giúp các quốc gia từng bước rời xa xe chạy bằng xăng trong dài hạn. Việt Nam vẫn nên tiếp tục đầu tư vào các công nghệ giao thông sạch hơn. Nhưng nếu xem xe điện là một giải pháp môi trường hoàn hảo, chúng ta sẽ bỏ qua những vấn đề lớn hơn đang tồn tại phía sau chúng.
Một tương lai thực sự xanh không thể chỉ được xây dựng bằng cách thay đổi phương tiện. Mà còn phụ thuộc vào cách điện được sản xuất, chất thải được xử lý và tài nguyên thiên nhiên được bảo vệ như thế nào. Nếu những chế tài chưa được đặt ra và hệ thống này chưa được chuẩn bị đầy đủ, ngay cả các phát kiến công nghệ tối tân nhất cũng có thể tạo ra những vấn đề môi trường mới thay vì giải quyết những vấn đề cũ.
Điều Việt Nam cần lúc này không phải là đổi mới chậm lại, mà là sự chuẩn bị tốt hơn. Chính phủ cần sớm xây dựng một hệ thống thu gom và tái chế pin quy mô lớn trước khi rác thải từ xe điện trở thành một cuộc khủng hoảng trên toàn quốc. Các dự án năng lượng tái tạo cũng cần được mở rộng nhanh hơn để giảm sự phụ thuộc vào điện than. Đồng thời, các chuyên gia môi trường cần có tiếng nói mạnh mẽ hơn trong quá trình xây dựng chính sách giao thông, nhằm bảo đảm tăng trưởng kinh tế không phải đánh đổi bằng rừng, nguồn nước và sức khỏe cộng đồng.
Tương lai xe điện của Việt Nam vẫn có thể trở thành một tương lai thực sự xanh. Việt Nam đang có cơ hội dẫn dắt Đông Nam Á hướng tới giao thông sạch hơn và phát triển bền vững hơn. Nhưng tương lai đó chỉ có thể trở thành hiện thực nếu trách nhiệm cũng tăng nhanh như doanh số xe điện. Nếu không, cuộc cách mạng xanh mà Việt Nam đang tự hào hôm nay có thể trở thành một gánh nặng khác cho môi trường vào ngày mai.
Buren Legal. (2026). China strengthens EV battery recycling framework: What 2026 interim measures mean for foreign companies.
Tài liệu tham khảo:
Low Carbon Power. (n.d.). Vietnam electricity mix. Low Carbon Power.
PwC Vietnam. (2025). ASEAN-6 e-readiness 2025 report. PricewaterhouseCoopers Vietnam.
VietnamNet Global. (2025). Vietnam’s EV boom outpaces China and EU in global growth race. VietnamNet Global.
VnExpress International (2025). Vietnam ranks 3rd globally in electric motorbike sales.
Vũ Thị Diễm Xuân là sinh viên trườnd Đại Học Văn Lang tại Thành phố Hồ Chí Minh.