Mekong Eye (mekongeye.com) là trang web và mạng lưới báo chí chuyên cung cấp thông tin về môi trường, khí hậu và các vấn đề phát triển tại khu vực sông Mê Kông.
Đây là một dự án truyền thông phi lợi nhuận của Mạng lưới Báo chí Trái đất (Earth Journalism Network – EJN) thuộc tổ chức quốc tế Internews. Dự án này cũng nhận được sự tài trợ từ Cơ quan Hợp tác Phát triển Quốc tế Thụy Điển (Sida).
***
Nỗ lực trồng rừng ngập mặn của một xã ven biển ĐBSCL
mekongeye – By Lue Palmer and Minh Ha
6 January 2026 at 11:07
Mỹ Long Nam, một xã ven biển đang hy vọng có thể làm chậm thủy triều và giảm xói mòn bằng cách trồng rừng ngập mặn, nhưng các chuyên gia cảnh báo rằng vấn đề của đồng bằng phải giải quyết từ gốc.
Người dân sinh hoạt gần Cồn Nghêu, một trong hai khu vực phục hồi rừng ngập mặn ở xã Mỹ Long Nam. Ảnh: Minh Hà
Bài viết này được hỗ trợ bởi Trung tâm Pulitzer. Đọc bài tiếng Anh tại đây.
VĨNH LONG, VIỆT NAM – Khi bão Linda quét qua miền Nam Việt Nam tháng 11 năm 1997 và cướp đi sinh mạng của hơn 3,000 người, ông Nguyễn Trường Sinh lúc đó chỉ mới 11 tuổi. Ông nhớ như in cảnh cả gia đình phải đi sơ tán trong làn nước ngập cao quá đùi.
Năm đó, quê ông Sinh, xã Mỹ Long Nam (nay thuộc xã Mỹ Long, tỉnh Vĩnh Long) bị ngập nặng. Xã nằm ven sông Cổ Chiên, chịu nhiều ảnh hưởng của xói lở bờ biển. Chỉ một năm sau, người dân trong xã trồng các loài cây bản địa như cây bần và rừng ngập mặn, nhằm gia cố bờ biển và tạo nên vùng đệm tự nhiên để chống chọi với bão.
Hơn hai chục năm sau, bờ sông trơ trọi nay đã biến thành 500 héc ta rừng ngập mặn. Mặc dù hoạt động trồng rừng ban đầu là tự phát, về sau xã đã nhận được hỗ trợ thông qua chương trình hợp tác giữa Chính phủ Việt Nam và Ngân hàng Thế giới giai đoạn 1998–2008. Năm 2020, dự án tiếp tục nhận được nguồn tài trợ từ tổ chức phi lợi nhuận MangLub, tổ chức này được tài trợ bởi Tập đoàn dầu khí Hàn Quốc SK Innovation.
Rừng ngập mặn ở Mỹ Long Nam là một hệ sinh thái phong phú cả trên mặt nước lẫn dưới lòng nước. Tán cây là nơi trú ẩn cho ong mật, còn rễ cây là vườn ươm nuôi các sinh vật biển như cá trê đuôi lươn, cua biển, nghêu và cá thòi lòi.
Ông Sinh cho biết nhờ có rừng ngập mặn mà người dân xã cũng như các huyện lân cận có thêm thu nhập từ khai thác mật ong, đánh bắt tôm cá và du lịch sinh thái.
“Dân cũng an tâm về cái vấn đề khi mà thuỷ triều lên,” ông Sinh chia sẻ. Hiện ông đã ngoài 30 và đang giữ chức phó chủ tịch xã Mỹ Long Nam.
Đồng bằng sông Cửu Long đã mất đi một phần lớn diện tích rừng do bom đạn và chất diệt cỏ của Mỹ trong thời chiến, tuy nhiên đa số diện tích rừng bị thu hẹp trong trong giai đoạn 1976–1990, khi Việt Nam chuyển đổi những vùng rừng rộng lớn sang đất nông nghiệp để phục vụ công cuộc tái thiết đất nước.
Mỹ Long Nam và một vài xã khác ở Đồng bằng sông Cửu Long nằm trong số ít chứng kiến sự phục hồi đáng kể của rừng ngập mặn nhờ nỗ lực trồng rừng. Theo một nghiên cứu năm 2022, Tiền Giang, Bến Tre, Trà Vinh, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau và Kiên Giang (tỉnh trước sáp nhập) ghi nhận khoảng 2,237 héc ta rừng ngập mặn trồng mới mỗi năm trong giai đoạn 2015–2020.
Rừng ngập mặn đóng vai trò then chốt trong việc chống ngập lụt, xói lở bờ biển và giảm thiểu xâm nhập mặn. Vì thế, Mỹ Long Nam là một tia hy vọng mong manh trong bối cảnh đồng bằng đang sụt lún, xói mòn và nhiễm mặn với tốc độ chưa từng có.
Tuy nhiên, việc trồng mới rừng ngập mặn sẽ ngày càng trở nên thách thức hơn, đặc biệt trong bối cảnh mực nước biển tiếp tục dâng cao. Rừng ngập mặn được phục hồi ở Mỹ Long Nam nhìn từ ảnh vệ tinh trong giai đoạn 1984–2022. Nguồn: Google Earth Engine.
Chạy đua với nước biển dâng
Cồn Nghêu, khu vực trồng rừng thứ hai của Mỹ Long Nam, là một ngư trường quen thuộc của người dân xã. Mùa hè năm 2024, khi phóng viên tới thăm, các gia đình đang giăng lưới, nấu ăn và phơi quần áo trên những chiếc thuyền neo gần bờ. Ngư dân bán cá thòi lòi vừa đánh bắt ngay từ lưới.
Cồn Nghêu được hình thành hoàn toàn từ lớp trầm tích tích tụ. Qua hình ảnh vệ tinh, nơi này dường như xuất hiện từ hư không và dần trở thành một vành đai xanh bảo vệ cửa sông.
Cùng với 500 héc ta ven bờ sông, 400 héc ta rừng trồng mới tại Cồn Nghêu là vùng đệm thứ hai ngăn gió mạnh và thủy triều cho các trang trại và nhà dân trên đất liền. Phần rừng này cũng giúp bảo vệ bờ biển khỏi xói mòn, bởi đất hình thành từ trầm tích rất dễ bị cuốn trôi.
Tuy nhiên, việc trồng lại rừng là một công việc gian nan đối với cả những người trồng lẫn những cây con mỏng manh, đặc biệt trong điều kiện nắng gắt và thủy triều dâng cao.
Người dân Mỹ Long Nam thường trồng rừng từ tờ mờ sáng, từ tháng 5 đến tháng 12. Trong cái nắng gay gắt của mùa hè, xẻng, ủng lội bùn và nón rộng vành là những vật dụng thiết yếu.
Triều càng dâng cao, cây con càng phải vật lộn để thở. Cây ngập mặn, dù có tên như vậy, vẫn cần những chu kỳ nước rút nhất định. Nếu ngập quá lâu, chúng có thể bị ngạt. Vì thế, người dân xã đã dựng một hàng rào từ thân dừa và tre để chắn thủy triều mạnh và ngăn đất trôi ra biển.
Đa số cây ở Cồn Nghêu được trồng trong giai đoạn 2020-2022. Chúng cứng cáp hơn cây trên đất liền, nhưng thủy triều cao đôi khi vẫn nhấn chìm những cây này. Có lúc, mảnh nhựa và vỏ sò bám tới cả vài mét trên thân cây non.
Sống hòa hợp với môi trường là chiến lược tốt nhất của Việt Nam để chống chọi với những thay đổi sắp tới, Giáo sư Võ Thành Danh, chuyên ngành Kinh tế tại Đại học Cần Thơ, cho hay.
“Thuận thiên là cái quan trọng nhất để phát triển. Mình không thể có đủ nguồn lực ở Việt Nam hay vùng này để đầu tư lớn, thách thức lại ông trời,” ông nói.
Các biện pháp can thiệp khác như xây dựng đê biển quy mô lớn sẽ khó khả thi ở Việt Nam, một phần do không phù hợp với đồng bằng, một phần do gánh nặng tài chính, ông Danh cho biết.
Trong khi đó, việc xây đê, kè và cống ngăn nước tốn kém, và chỉ đang chuyển nước từ vùng này sang vùng khác – từ đồng ruộng lúa và vườn cây ăn trái ra các tuyến đường đô thị.
Ông Sinh, người đã giám sát các nỗ lực trồng rừng gần một thập kỷ, thì tin rằng việc trồng rừng và xây đê sẽ tiếp tục là những giải pháp khả thi cho các vùng ven biển như Mỹ Long Nam.
“Về việc di dời dân thì sẽ không khả thi vì dân có truyền thống bám đất, bám vùng nên họ sẽ cố gắng thích ứng để sống ở địa phương,” ông nói.
Tương lai bất định
Khác với ông Sinh và Danh, một số nhà nghiên cứu lại cảnh báo rằng chỉ riêng rừng ngập mặn không thể bảo vệ phần đồng bằng thấp trước nguy cơ bị biển nhấn chìm.
“Nếu cộng đồng đó thấy hiệu quả thì tôi mừng cho họ, nhưng bạn có làm gì ở đồng bằng thì cũng không thể giải quyết được nguyên nhân gốc rễ từ thượng nguồn,” nhà sinh thái Nguyễn Hữu Thiện, cố vấn cho nhiều dự án bảo tồn ở ĐBSCL lập luận.
Ông giải thích rằng vì đồng bằng sử dụng chung một “ngân sách trầm tích,” việc bồi đắp đất ở một khu vực, như Cồn Nghêu, có thể làm giảm trầm tích ở những nơi khác. Nói cách khác, đơn giản là không có đủ để phân bổ cho tất cả.
Cơ chế lũ tự nhiên của ĐBSCL đã miệt mài vận chuyển trầm tích từ thượng lưu về hạ lưu trong khoảng 7.500 năm. Khoảng 20 năm trước, quá trình này bắt đầu bị chặn lại.
Trước đây, khoảng 130 triệu tấn trầm tích từng được đưa xuống đồng bằng qua vùng lũ. Hiện nay, con số ước tính chỉ còn khoảng 20 triệu tấn, theo ông Paul Liu, Giáo sư ngành Khoa học Biển, Trái Đất và Khí quyển tại Đại học North Carolina, người đã nghiên cứu quá trình thu hẹp bờ biển của đồng bằng từ những năm 1970.
Theo ông Liu, bờ biển của đồng bằng đã bị lùi tới 1,4 mét mỗi năm kể từ 2005. Nguyên nhân là do tác động kết hợp của các đập ở thượng nguồn và việc khai thác cát ở hạ lưu.
Trong khi đó, dự án Rise and Fall của Đại học Utrecht – một sáng kiến hợp tác giữa Đại học Cần Thơ và Viện Nghiên cứu Deltares của Hà Lan – đã cảnh báo Đồng bằng sông Cửu Long đang lún với tốc độ gấp 10 lần so với mực nước biển dâng. Theo giáo sư Philip Minderhoud, nghiên cứu chính của dự án, đây là dấu hiệu cho thấy khu vực này phụ thuộc quá mức vào nước ngầm.
Dự án này đã xem xét ba kịch bản sử dụng nước ngầm trong 75 năm tới: ổn định, giảm hoặc tăng. Trong tất cả các kịch bản dự báo, phần lớn phía tây của các tỉnh phía Nam đồng bằng (bản đồ trước sáp nhập), sẽ nằm dưới mực nước biển vào năm 2100.
“Việc mất đi những diện tích lớn, đông dân và chìm xuống dưới mực nước biển là điều mà chúng ta chưa từng chứng kiến trước đây,” ông nói. Ông cũng nhấn mạnh rằng Đồng bằng sông Cửu Long có diện tích xấp xỉ quê hương ông – Hà Lan, một quốc gia được bảo vệ bằng những đê biển khổng lồ.
“Về cơ bản, đó là một tương lai kiểu đảo quốc thần thoại Atlantis. Nó quá xa rời những gì chúng ta cảm nhận hàng ngày đến mức chúng ta khó hình dung được,” ông nói thêm.
Chuẩn bị cho kịch bản xấu
Minderhoud lập luận rằng vẫn có một lối đi phía trước: việc khai thác nước ngầm và các yếu tố gây áp lực khác ở sông Mekong, cũng như ở các đồng bằng công nghiệp khác, phải được giảm bớt.
“Chúng ta, với tư cách là loài người trên toàn cầu, có xu hướng thích nghi, nhưng gần như quên mất rằng chúng ta cũng có thể kiểm soát nguyên nhân gốc rễ và thực sự giảm thiểu nó. Điều đó hiệu quả hơn nhiều so với việc chỉ cố gắng chống lại các triệu chứng.” – ông giải thích.
“Việc duy trì mức độ năng suất như chúng ta đang thấy ở Đồng bằng sông Cửu Long ngày càng trở nên khó khăn, đến mức phải có sự thay đổi. Một quá trình chuyển đổi nhanh chóng phải xảy ra, hoặc hệ thống sẽ nứt vỡ,” ông Brian Eyler, Giám đốc Chương trình Đông Nam Á của Stimson Center kiêm trưởng dự án Mekong Dam Monitor, cho biết.
Với người dân xã Mỹ Long Nam, một cộng đồng ở tuyến đầu, thích ứng có nghĩa là hành động ngay lập tức để bảo vệ nhà cửa khi đất lún và mực nước biển dâng cao.
Giáo sư Liu của Đại học North Carolina, lập luận rằng việc quy hoạch của chính phủ cũng cần hướng đến việc điều chỉnh lối sống ở đồng bằng. Khi khu vực này tiếp tục lún, họ sẽ giảm sự phụ thuộc vào nông nghiệp ven biển.
“Chúng ta rất lo lắng về tương lai, điều đó không có nghĩa là chúng ta không thể làm gì. Chúng ta vẫn có thể hành động, ngay cả khi phải chuẩn bị cho kịch bản xấu nhất,” ông Liu kết luận.
About the writer
Lue Palmer
Lue Palmer is an environmental journalist covering rivers, oceans and environmental justice. An alumni of Columbia University’s Graduate School of Journalism, their work has been published in Canada, the US, the Caribbean and Vietnam and has received honors such as the Journey Prize and the Lynton Prize for Book writing. More by Lue Palmer
Minh Ha
Minh (Nate) Ha is a reporter and photojournalist based in Washington, D.C. He previously covered education for Verite News, a nonprofit newsroom in New Orleans. Ha graduated with honors in journalism from American University and is currently pursuing a master’s degree in digital communication and multimedia at Georgetown University. He was born and raised in Ho Chi Minh City, Vietnam. More by Minh Ha
