Nhạc cụ cổ truyền VN – Ưng Quái/Đàn Môi

Đọc các bài cùng chuỗi, xin click vào đây.

Chào các bạn,

Nhạc cụ sau cùng trong bộ gõ, tự thân vang của Việt Nam chúng ta mà mình giới thiệu đến các bạn hôm nay là Ưng Quái/Đàn Môi. Kế đến mình sẽ lần lượt giới thiệu đến các bạn các nhạc cụ cổ truyền trong bộ hơi.

Ưng Quái là tên gọi của dân tộc Cơ Tu hiện sinh sống ở Quảng Trị để chỉ nhạc cụ này. Là nhạc cụ khá độc đáo và phổ biến trong sinh hoạt âm nhạc của dân tộc Cơ Tu và nhiều dân tộc khác ở Việt Nam.

“Mỗi dân tộc đều có tên gọi riêng cho nhạc cụ này như: Người Thái (phía Bắc) gọi là “Hưn Toóng”, người Mường là “Páng Tơ ính”, hay người Việt gọi là “Đàn Môi”…

“Ưng Quái làm bằng đồng dát mỏng hình lá tre dài khoảng 8 cm, người ta đục thủng 2 đường theo hai cạnh của một hình tam giác cân để làm một lưỡi gà sao cho lưỡi gà này có thể rung tự do được.

“Có nhiều ý kiến cho rằng “Ưng Quái” có thể xếp vào họ hơi, hay họ dây. Lại có ý kiến cho rằng nên xếp nhạc cụ này vào họ tự thân vang. Cǎn cứ vào nguồn phát âm của nhạc cụ, ta thấy khi chơi đàn, người chơi cầm đàn cho 2 môi giữ chặt lấy 2 cạnh của đàn. Tay trái giữ đàn, tay kia dùng ngón trỏ bật vào đàn. Chấn động rung sẽ thay đổi khẩu hình để tạo ra những âm bồi khác nhau. Cũng có dân tộc dùng dây buộc vào lá đồng, lấy ngón tay gẩy tạo ra âm thanh. Vì thế xếp nhạc cụ này vào họ tự thân vang là hợp lý.

“Âm sắc của Ưng Quái đặc biệt, huyền ảo, thì thầm hơi có tiếng rè. Ưng Quái rất thích hợp trong không gian yên tĩnh, trữ tình cho thanh niên nam nữ tâm tình. Trong đêm khuya, tiếng đàn vang lên đối đáp nhau thể hiện tình cảm một cách tế nhị, nên người Cơ Tu luôn coi Ưng Quái là một người bạn không thể thiếu trong cuộc sống của họ. (Trích GS TS Trần Quang Hải)

Kouxian 5 lá của người Trung Hoa.
Kouxian 5 lá của người Trung Hoa.

 

Demir-Xomus từ Tuva.
Demir-Xomus từ Tuva.

 

Mukkuri của Japan.
Mukkuri của Japan.

 

Trump hay Jew's harp của Âu Châu.
Trump hay Jew’s harp của Âu Châu.

 

Gogona của Assam, India.
Gogona của Assam, India.

 

Chiếc đàn môi của người Mông. Ảnh: VTC.
Chiếc Ưng Quái/Đàn Môi của người Mông. Ảnh: VTC.

 

Morsing, còn được gọi là Jews Harp ở India.
Morsing, còn được gọi là Jews Harp ở India.

 

Đàn Môi tre của người Indonesia.
Đàn Môi tre của người Indonesia.

 

Đàn môi tre đặc trưng của các nước Đông Nam Á.
Đàn Môi tre đặc trưng của các nước Đông Nam Á.

 

Dưới đây mình có các bài:

– Đàn môi
– Người Việt Nam phổ biến, giảng dạy, biểu diễn, đàn môi tại nhiều nước trên thế giới nhất

Cùng với 9 clips tổng hợp nghệ thuật diễn tấu Ưng Quái/Đàn Môi để các bạn tiện việc tham khảo và thưởng thức.

Mời các bạn.

Túy Phượng

GS TS Trần Quang Hải.
GS TS Trần Quang Hải.

Đàn môi

(GS TS Trần Quang Hải)

Đàn môi (tiếng Anh là Jew’s Harp/tiếng Pháp là Guimbarde) là một loại đàn rất nhỏ có thể bỏ vào túi (dài chừng 7cm) thuộc loại nhạc khí tự âm vang (idiophone). Đàn môi Âu Mỹ chỉ có một loại bằng kim khí (metal: thép, sắt, đồng, thau, nhôm) và chỉ có một kiểu thôi. Nhạc khí được để ấn lên trên răng, ngón tay trỏ của bàn tay mặt khảy lên trên đầu lưỡi của nhạc khí (languette de l’instrument / tongue of the instrument) để cho thanh lưỡi đó đi qua lại giữa hai hàm răng, trong khi đó miệng thay đổi thể tích bằng cách đọc các nguyên âm (a, e , i , o , u). Nhờ vây mà khi âm thanh phát ra từ miệng sẽ có những cao độ khác nhau.

Bên Âu châu, đàn mội có khắp nơi: Jew’s harp (Anh), guimbarde (Pháp), maultrommeln (Đức/Áo), scacciapensieri hay marranzanu (Ý), mondharp (Hòa Lan), mundharp (Na Uy), mungiga (Thụy Điển), vargan (Nga), berimbao (Tây ban nha),v.v.

Không những đàn môi có rất nhiều ở Việt Nam và các quốc gia châu Á, mà còn có nhiều loại khác nhau. Chẳng hạn như các đàn môi bằng kim khí có thể tìm thấy tại các quốc gia Ấn độ, tiểu bang Rajasthan (morchang), Nam Ấn độ (morsing), Pakistan, Nepal, Altai, Tuva, Mông cổ, Trung Quốc (có loại đàn môi ba cái chung với nhau gọi là kou xiang). Ngoài ra cỏn có đàn môi tre tại các xứ Nhật Bổn (mukkuri), Thai Lan, Borneo (bunkau), Bali (genggong), Phi luật tân (kubing), Cao Miên (ang kuoch). Xứ Việt Nam có rất nhiều loại đàn môi bằng kim khí thấy ở sắc tộc Gia rai, bằng thau ở sắc tộc Mông (miền Bắc), bằng tre ở sắc tộc Ba-na, Ê đê, Mnông Ga, Gia rai.

Ở Á châu có nhiều loại đàn mội khác loại, hình thù khác nhau , dài ngắn tùy theo truyền thống. Có loại bằng tre với lưỡi nằm giữa khung, có loại phải giựt sợi dây để cho lưỡi rung trong miệng người đánh đàn (Bali, Nhật Bản).

Hầu hết các đàn môi dành để khảy trong lúc tiêu khiển, nhàn hạ. Nhưng có truyền thống cho thấy đàn môi đuợc dùng để tỏ tình (như sắc tộc Mông ở Việt Nam). Và có truyền thống cho thấy đàn mội được khảy chung với nhau cả mấy chục đàn môi giống như một dàn nhạc (tại Bali). Xứ Tuva đàn môi do những người chữa bịnh có thần lực mạnh khảy tạo một âm thanh huyền bí.

GS TS Trần Quang Hải biểu diễn Ưng Quái/Đàn Môi.
GS TS Trần Quang Hải biểu diễn Ưng Quái/Đàn Môi.

Người Việt Nam phổ biến, giảng dạy, biểu diễn, đàn môi tại nhiều nước trên thế giới nhất

Giáo sư Tiến sĩ Trần Quang Hải là hậu duệ đời thứ năm của nhạc sĩ cung đình Huế Trần Quang Thọ (1830-1890); hậu duệ đời thứ tư của danh cầm đàn tỳ bà Trần Quang Diệm (1853-1925); cháu nội tác giả chế ra cách lên dây đàn Tố Lan cho đàn kìm là nhạc sĩ Trần Quang Triều (tức Bảy Triều 1897-1931); là con trai của GS TS Trần Văn Khê và là chồng của nữ danh ca Bạch Yến. Ca sĩ Bạch Yến vốn là một trong vài nữ ca sĩ Việt Nam hát nhạc ngoại quốc đầu tiên và nổi tiếng qua nhạc phẩm Đêm Đông của nhạc sĩ Nguyễn Văn Thương. Sau khi tốt nghiệp trường Quốc gia Âm nhạc Sài Gòn ông sang Pháp du học năm 1961.

Năm 1965, ông gặp và được nhạc sĩ John Wright (Anh) chỉ phương pháp căn bản khảy đàn môi. Bắt đầu từ đây, ông tự phát triển cách đánh đàn môi của phương Tây và nhờ nghe những đĩa hát về đàn môi của nhiều quốc gia mà ông đã tạo thành một kỹ thuật tổng hợp về nghệ thuật khảy đàn môi, đặc biệt là đàn môi của dân tộc Mông (một dân tộc ít người ở Việt Nam).

Cũng từ năm 1965, ông đã cố gắng phổ biến đàn môi Việt Nam đến với người dân Pháp cũng như người dân của các nước châu Âu khác. Từ đó đến nay đã mang lại nhiều kết quả tốt đẹp. Ông đã giảng dạy, hường dẫn cho nhiều lớp học trò, trong đó có một số chơi đàn môi rất giỏi.

Hai nghệ sĩ đàn môi nổi tiếng ở Việt Nam là Nguyễn Đức Minh (Hà Nội) và Đặng Văn Khai Nguyên (Đồng Nai) đều là học trò của ông.Và, cũng qua cách trình bày, minh họa của ông về đàn môi Mông mà ngày nay đa số nghệ sĩ chơi đàn môi trên thế giới đều sử dụng loại đàn môi này.

Ông còn dành thời gian đến với các lễ hội đàn môi trên thế giới. Sự có mặt của ông ở những nơi này đều được quý mến và tôn trọng vì hầu như mọi nghệ sĩ đàn môi thế giới đều mến phục tài năng của ông và xem ông như một bậc thầy về đàn môi.

Tại lễ hội đàn môi thế giới ở tỉnh Rauland (Na Uy) vào tháng 6.2002, Giáo sư Tiến sĩ Trần Quang Hải là một trong những sáng lập viên của Hội đàn môi quốc tế. Trụ sở của hội được đặt tại London (Anh) do ông Michael Wright làm tổng thư ký điều hành. Hội có trên 140 hội viên của trên 30 quốc gia (Anh, Pháp, Hà Lan, Na Uy, Đức, Ý, Ba Lan, Nga, Nhật, Mỹ, Argentina, Canada, Kyrgyzstan, Altai, Ấn Độ, Việt Nam,…).

Có thể nói, cho đến nay (6/2012) ông là người Việt duy nhất tham gia nhiều đại hội liên hoan đàn môi trên thế giới. Đó là:

Lễ hội đàn môi thế giới (1998, Molln, Áo)
Lễ hội đàn môi quốc gia (2000, Molln, Áo)
Lễ hội đàn môi thế giới (2002, Rauland, Na Uy)
Lễ hội đàn môi Na Uy (2003, Bö, Na Uy);
Lễ hội đàn môi thế giới (2004, Catania, đảo Sicilia, Ý)
Lễ hội đàn môi thế giới (2006, Amsterdam, Hà Lan)
Lễ hội đàn môi quốc gia (2007, Kecskemet, Hungari)
Lễ hội đàn môi quốc tế (2010, Leipzig, Đức)
Lễ hội đàn môi thế giới (2010, Kecskemet Hungari)
Lễ hội đàn môi thế giới (2011, Yakutsk, Yakutia, Nga)
Lễ hội đàn môi quốc tế (2012, Moscova, Nga)

Ông đã biểu diễn trên 500 buổi diễn đàn môi tại 45 quốc gia; trình bày tham luận về sự phong phú đàn môi Việt Nam tại hội nghị thế giới ở tỉnh Saint John’s, Canada vào tháng 7/2011 (ICTM world conference in Saint John’s, Newfoundland, Canada, july 2011).

Là người được giới nghệ sĩ và ban tổ chức các lễ hội đàn môi tín nhiệm nên Giáo sư Tiến sĩ Trần Quang Hải có mặt trong ban chấp hành đồng thời là cố vấn khoa học (executive board member & scientific adviser của Hội đàn môi quốc tế – International Jew’s harp Society) để giúp ban tổ chức làm việc đúng theo tiêu chuẩn nghệ thuật và khoa học. Do vậy, ông đã “nắm” một số lễ hội đàn môi sẽ tổ chức trong thời gian tới như năm 2013 lễ hội đàn môi thế giới sẽ tổ chức tại Đức. Năm 2015 tại Nga. Năm 2017 tại Áo.

Xin giới thiệu đây là đề xuất kỷ lục Việt Nam đã được quá trình xem xét và thẩm định. Ngày trao giải KỶ LỤC GIA VIỆT NAM định vào ngày 27 tháng 10, 2012 tại SÀI GÒN, VIỆT NAM.

oOo

GS TS Trần Quang Hải (Vua muỗng) giới thiệu & biểu diễn các loại Ưng Quái/Đàn Môi:

 

Ưng Quái/Đàn Môi – GSTS Trần Quang Hải:

 

Song tấu ngẫu hứng ĐÀN MÔI Trần Quang Hải và Trần Quang Minh:

 

Ưng Quái/Đàn Môi – Đức Minh:

 

Đàn Môi (Kouxian) – Wang Li & Yom – Vegetal Love:

 

Đàn Môi (Kouxian) – Wang Li & Yom – Electricity:

 

Đàn Môi (Kouxian) – Wang Li & Yom – Apocalypse:

 

BARCELONA: Jaw’s Harp Beatbox in Park Güell:

 

Beatbox brilliance | Tom Thum | TEDxSydney:

 

One thought on “Nhạc cụ cổ truyền VN – Ưng Quái/Đàn Môi”

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s