mai2

Dân ca dân nhạc VN – Vè Ba Miền

Đọc các bài cùng chuỗi, xin click vào đây.

Chào các bạn,

Hôm nay mình giới thiệu đến các bạn bộ môn “Vè 3 Miền” (Nam, Trung, Bắc) của Việt Nam chúng ta.

là một trong những thể loại văn học dân gian Việt Nam. Theo Đại Nam quốc âm tự vị, vè là chuyện khen chê có ca vần và việc sáng tác vè là việc đặt chuyện khen chê có ca vần. Định nghĩa này còn đơn giản, nhưng đã nêu được những đặc trưng cơ bản của vè.

Vấn đề vè có từ bao giờ chưa thể khẳng định dứt khoát. Đại thể, vè đã nảy sinh chủ yếu trong thời kỳ phong kiến, phát triển nhất trong các thế kỷ 18-20 sự xuất hiện của vè là một bước tiến mới của văn tự sự dân gian.

Vè Nói Ngược bắt nguồn vùng nông thôn miền Bắc, phản ánh những quan sát trong cuộc sống của người nông dân (nhưng tất nhiên được nói ngược lại), ý tứ hóm hỉnh nhẹ nhàng, đọc lên nghe rất vui tai.

Không có bản nào là bản original, có lẽ đầu tiên chỉ là vài câu, rồi người này người kia, làng này xã kia, quê này vùng kia, qua thời gian, mỗi nơi thêm một ít, không giống nhau, không thống nhất.

vee1

Hình thức

Vè được sáng tác bằng văn vần, sử dụng nhiều hình thức khác nhau: câu bốn chữ, năm chữ, lục bát, hát giặm, nói lối. Có Vè đồng dao, là những bài hát của trẻ em. Có Vè thế sự, về người thật việc thật, phản ánh, bình luận những câu chuyện thời sự địa phương, những truyện đồi phong bại tục, những chuyện áp bức bóc lột và đời sống khổ cực của dân nghèo trong làng xóm. Những người đặt vè, bẻ vè, nói vè phần nhiều thuộc tầng lớp dưới trong xã hội.

Nội dung

Đa số bài vè phản ánh hiện thực ở từng địa phương nhất định, bộc lộ rõ thái độ của người dân trước những sự việc, sự kiện đó. Ngoài ra có những bài vè có thể phổ biến rộng rãi ở nhiều địa phương, đôi khi toàn quốc như:

Vè Cầu Ngói Chợ Liễu
Vè anh Nghị lấy o Hương
Vè Năm Chơi
Vè Quản Hớn…

Vè mang tính thời sự, các sự kiện trong quá khứ ít được vè quan tâm. Vè xuất hiện tức thời, nắm bắt nhạy bén sự việc, sự kiện, ghi nhanh, rồi truyền đi để gây dư luận:

Vè thách cưới
Vè bão năm Tỵ
Vè sai đạo
Vè thầy Thông Chánh…

vee3

Phân loại

Theo tiêu chí thể thơ, có thể chia vè thành các loại: vè lục bát, vè nói lối… Theo tiêu chí đề tài, nội dung phản ánh, có thể phân vè thành các tiểu loại:

Vè loài vật, cây trái, sự vật:

Vè chim chóc
Vè trái cây
Vè cá
Vè rau
Vè các thứ lúa
Vè rắn U Minh
Vè nói ngược
Vè nói láo…

Ví dụ bài “Vè Con Ve”:

Lại truyền ra khắp hết bốn phương,
Đem bảng dán chư châu thiên hạ.
Gái nào đành dạ,
Mà giết đặng chồng.
Chém lấy đầu đem nạp bệ rồng,
Vua phong chức Hoàng Tôn quận chúa.
Có một nàng Nữ Tố
Thật là gái vô song
Nghe lệnh truyền như hoả ngộ phong
Thấy bảng dán, dường như đắc thuỷ…

Vè thế sự/Vè sinh hoạt xã hội: (loại vè này, bên cạnh tính thời sự, tính địa phương rất nổi bật với xu hướng chung là trào phúng)

Vè thách cưới
Vè chửa hoang
Vè uống rượu
Vè nói dóc
Vè đánh bạc
Vè đi bối…

Vè ghi nhận thực trạng đời sống dân gian:

Vè bão năm Tỵ
Vè Cầu Ngói, chợ Liễu
Vè thầy cai
Vè đi phu Cửa Rào
Vè Cải dịch y phục
Vè chăn trâu
Vè đi ở
Vè chồng chung
Vè vạn cấy
Vè đi phu…

vee4

Vè lịch sử: thường hòa quyện sự chân thật lịch sử và sự hư cấu thần kỳ. Vè lịch sử là lịch sử không thành văn của dân chúng, gồm 2 mảng lớn.

Nông dân khởi nghĩa: tiêu biểu là “Vè chàng Lía”, về phong trào khởi nghĩa Tây Sơn có bài “Vè Bà Thiếu Phó”, về phong trào nông dân khởi nghĩa thế kỷ 19, ở miền Bắc phổ biến nhất là “Vè vợ ba Cai Vàng”…

Đấu tranh chống ngoại xâm: “Vè thất thủ kinh đô” dài 1850 câu, kể những sự việc xảy ra từ thất thủ Thuận An (1885) đến khi vua Thành Thái bị giặc đày sang đảo Réunion (1907); “Vè Ba Đình” kể về cuộc khởi nghĩa ở Ba Đình; “Vè Quan Đình” kể về Phan Đình Phùng lãnh đạo cuộc khởi nghĩa ở Hương Khê; Hà Tĩnh (1877); “Vè Tán Thuật” kể về cuộc khởi nghĩa Bãi Sậy của Nguyễn Thiện Thuật ở Hải Dương hoặc Hưng Yên (1885); “Vè Trương Định” kể về người anh hùng đất Gò Công, Nam Bộ; “Vè Khâm Sai” xuất hiện ở Quảng Nam khoảng năm 1886…

Phương pháp biểu hiện của vè gắn với mục đích và đặc điểm thể loại. Vè xuất hiện nhằm đáp ứng sự phản ánh tức thời một sự việc, sự kiện, ngôn ngữ vè mộc mạc, đơn giản, không trau chuốt, gọt dũa, phần lớn các bài vè lại có vận mệnh ngắn ngủi.

Tính đích danh xác thực thể hiện ở tên bài vè, nội dung được phản ảnh trong vè.

vee5

Vè có thể là thơ thể vãn với 3, 4, 5 tiếng một câu nhanh gọn, sắc bén thích hợp yêu cầu tự sự. Thể lục bát dàn trải thích hợp yêu cầu trữ tình. Có bài vè kết hợp cả hai thể thơ như:

Vè giữ trâu

Lẳng lặng mà nghe
Nghe vè giữ trâu
Ra đứng đầu cầu
Khóc mẹ van cha
Hai hàng nước mắt rõ xa
Cách sông cách núi biết nhà chú đâu
Nhà chú có một con trâu
Líp nãy nỏ có lấy đầu che mưa
Thân tôi đi sớm về trưa
Vác cày vác bừa đã mỏi hai vai
Chú thuê quan một tôi nài quan hai
Tôi ở với ngài đã chẵn hai năm
Chú thím ăn rồi dắt nhau đi nằm
Bắt tôi xay lúa tối tăm trong nhà…

Mình có thêm 14 bài Vè, 4 video clips, và 1 audio clip dưới đây để các bạn tiện việc tham khảo và thưởng thức.

Mời các bạn.

Túy Phượng

(Theo Wikipedia)

oOo

vetet18

Vè Tết (miền Nam):

Nghe vẻ nghe ve
Nghe vè Tết đến
Bạn bè thân mến
Cùng nhau sum vầy
Sức khỏe tràn đầy
Gia đình hạnh phúc
Nhà nhà sung túc
Mừng đón xuân sang
Một nhành mai vàng
Bên mâm ngũ quả
Tiếng cười rộn rã
Vang khắp mọi nhà
Đây đó gần xa
Tiếng cười trẻ nhỏ
Rộn rang ngoài ngỏ
Mừng tuổi ông bà
Kính chúc mẹ cha
Sống lâu hạnh phúc
Cháu con xin chúc
Làm ăn phát tài
An khang thịnh vượng

vee6

Vè Trái Cây (miền Nam)

Nghe vẻ nghe ve nghe vè trái cây
Đậu ở trên mây là trái đậu rồng
Có vợ có chồng là trái đu đủ
Chặt ra nhiều mủ là trái mít ướt
Hình tựa gà xước vốn thiệt trái thơm
Cái đầu chơm bơm là trái bấp nấu
Hình thù xâu xấu là trái cà dái dê
Ngứa gãi tê tê là trái mắc mèo
Khoanh tay lo nghèo là trái bần ổi
Sông sâu chẳng lội là trái mãng cầu
Chẳng thấy nàng dâu thật là trái cách
Cái bụng óc ách là trái dừa xiêm
Hễ chín thâm kim chuối già chuối xứ
Tam tung tự tứ là trái dưa gan
Vốn ở miền Nam là trái bí rợ
Mẹ sai đi chợ vốn thiệt trái dâu
Ở những ao sâu là trái bông súng
Chẳng nên lễ cúng vốn thiệt trái sung
Nhỏ mà cay hung thiệt là ớt hiểm
Đánh túc cầu liễm vốn thiệt trái me
Nắng mà chẳng che là trái rau mát
Rủ nhau chà xát vốn thiệt trái chanh
Nhỏ mà làm anh trái đào lộn hột
Ăn mà chẳng lột vốn thiệt trái tiêu
Thổi nghe ú lên là trái cóc kèn
Rủ nhau đi rèn là trái đậu rựa
Đua nhau chọn lựa là trái dành dành
Cam ngọt cam sành chuối già chuối xứ
Những chị lịch sự là táo với hồng
Những gái chưa chồng muốn ăn mua lấy

ve3mien1

Vè Cá (miền Nam):

(1)

Con cá nhà giàu là con cá Nục
Chặt ra nhiều khúc là con cá Chình
Trai gái gập ghình là con cá Ve
Chồng nói vợ nghe là con cá Mát

Hết tiền hết bạc là con cá Cờ
Tối ngủ hay rờ là con cá Ngứa
Ăn ngày ba bữa là con cá Cơm
Ăn chưa kịp đơm là con cá Hóc

Dắt nhau lên dốc là con cá Leo
Bụng thở phèo phèo là con cá Nóc
Có ai trên óc là con cá Ngạnh
Đủ vi đủ cánh là con cá Chuồn

Dắt nhau vô buồng là con cá Ngộ
Ăn cây lót ổ là con cá Chim
Dắt nhau đi tìm là con cá Lạc
Đi theo bạn hát là cá Nòng Đầu

Ăn sụp phênh sau là con cá Mối
Bỏ vô trong cối là con cá Chày
Dở tay chẳng nổi là con cá Liệt
Đi theo đoàn xiếc là con cá Cãn

Già đã rụng răng là con cá Móm
Con gái cua trai là con cá Ngựa
Ngủ còn mơ mộng là con cá Linh
Không thấy thân hình là con cá Bóng

Nước cần phải lóng là con cá Phèn
Tính em hay ghen là con cá Đổng
Sắp sửa làm ông, con cá Bạc Đầu
Nói dóc không lâu là con cá Xạo

Cờ nhỏ nhất nhà là con cá Chốt
Tính tình quá dốt, con cá Lù Đù
Ăn uống như tu là con cá Chay
Chữa bệnh rất hay là con cá Dược

vee7

Vè Cá (miền Nam)

(2)

nghe vẻ nghe ve
nghe vè loài cá.
no lòng phỉ dạ,
là con cá cơm.
không ướp mà thơm,
là con cá ngát.
liệng bay thoăn thoắt,
là con cá chim.
hụt cẳng chết chìm,
là con cá đuối.
lớn năm nhiều tuổi,
là cá bạc đầu.
đủ chữ xứng câu,
là con cá đối.
nở mai tàn tối,
là cá vá hai.
trắng muốt béo dai,
là cá úc thịt.
dài lưng hẹp kích,
là cá lòng tong.
ốm yếu hình dong,
là con cá nhái.
thiệt như lời vái
là con cá linh.
cá kình, cá ngạc
cá lác, cá dưa.
cá voi, cá ngựa,
cá rựa, cá dao.
úc sào, bánh lái,
lăn hải, cá sơn.
lờn bơn, thác lác,
cá ngác, dày tho.
cá rô, cá sặt,
cá sát, cá tra.
mề gà, dải áo,
cá cháo, cá cơm,
cá mờn, cá mớn,
sặc bướm, chốt hoa.
cá xà, cá mập,
cát tấp, cá sòng.
cá hồng, chim diệp,
cá ép, cá hoa.
bống dừa, bống xệ,
cá be học trò.
cá vồ, cá đục,
cá nục, lù đù.
cá thu trên lá,
bạc má bạc đầu.
lưỡi trâu hồng chó,
là cá lành canh.
chim sành cá biếc,
cá giếc, cá mè.
cá trê, cá lóc,
cá nóc, thòi lòi.
chìa vôi, cơm lạt,
bống cát, bống kèo.
chim heo, cá chét,
cá éc, cá chuồng.
cá duồng, cá chẽm,
vồ đém, sặc rằn.
mòi đường, bống mú,
trà mú, trà vinh.
cá hình, cá gộc,
cá cốc, cá chày
cá dày, cá đuối,
cá đối, cá kìm,
cá chim, cá vược,
cá nược, cá ngừ.
cá bui, cá cúi,
cá nhái, bã trầu
cá nàu, cá dảnh,
hủng hỉnh tơi bời.
cá khoai, ốc mít,
cá tích nàng hai.
cá cầy, cá cháy,
cá chạch, cá mòi.

vee8

Vè Tôm (miền Nam)

Đầu tóc chôm bôm là đầu con tôm tích
Bắt người ăn thịt là ông tôm hùm
Danh tiếng lẫy lừng là cô nàng tôm thẻ
Chạy theo cùng lũ trẻ là con tép mòng
Đắp đập ngăn sông là vợ chồng tôm đất
Vô chùa lễ Phật là thím tôm tu
Sanh đẻ lu bù là chị tôm trứng
Nói năng tùy hứng là chú tôm he
Có của hay khoe là thằng tôm bạc
Phải trái gì cũng gạt là bác tôm càng
Tánh ưa làm tàng là chàng tôm sắt
Hay châm hay ngắt là lứa tôm chong
Hay núp hay rình là nàng tôm lóng.

chim26

Vè Chim Chóc (miền Nam)

Nghe vẻ nghe ve,
Nghe vè chim chóc.
Hay moi hay móc,
Là con thằng chài.
Lông lá thật dài,
Là con chim phướn.
Rành cả bốn hướng,
Là con bồ câu.
Giống lặn thật sâu,
Là con cồng cộc …

vee9

Vè Rau (miền Nam):

Nghe vẻ nghe ve
Nghe vè các rau.
Thứ ở hỗn hào,
Là rau ngành ngạnh.
Trong lòng không chánh,
Vốn thiệt rau lang.
Đất ruộng bò ngang,
Là rau muống biển.
Quan đòi thầy kiện
Bình bát nấu canh.
Ăn hơi tanh tanh,
Là rau dấp cá.
Có cha có mẹ,
Rau má mọc bờ.
Thò tay sợ dơ,
Nó là rau nhớt.
Rau cay như ớt,
Vốn thiệt rau răm.
Sống trước ngàn năm,
Là rau vạn thọ.
Tánh hay sợ nợ,
Vốn thiệt rau co.
Làng hiếp chẳng cho,
Nó là rau húng.
Lên chùa mà cúng,
Vốn thiệt hành hương.
Giục ngựa buông cương,
Là rau mã đề…

Vè Nói Dóc (miền Nam)

Nhà tôi có một trái lê
Con nít cả xóm… nhai ê cả hàm

Nhà tôi có một cái bàn
Gỗ bàn làm giấy cho ngàn học sinh

Nhà tôi có một vũng sình
Rộng năm trăm mét có hình con trâu

Nhà tôi có một trái bầu
Cắt ra ngàn khúc họ thầu mua ngay

Nhà tôi có bàn máy may
Một ngày may được triệu hai bộ đồ

Nhà tôi có chiếc đồng hồ
Mấy ngàn năm vẫn đúng giờ không sai

Nhà tôi có một cái chai
Nước không đậy nắp, đổ hoài không vơi…ơi…ơi…ơi…

Vè Nói Ngược (miền Nam)

Nghe vẻ nghe ve
Nghe vè nói ngược
Ngựa đua dưới nước
Tàu chạy trên bờ
Lên núi đặt lờ
Xuống sông đốn củi
Gà cồ hay ủi
Heo nái hay bươi
Nước kém ba mươi
Mồng mười nước nhảy
Ghe nổi thì đẩy
Ghe cạn thì chèo
Mấy chú nhà nghèo
Cho vay bạc nợ
Nhà giàu rực rỡ
Thiếu trước hụt sau
Đòn xóc bổ cau
Dao bầu cắt lúa
May đồ bằng búa
Bửa củi bằng kim
Xỏ kim bằng lác
Nhà lành dột nát
Nhà rách không dột
Ăn trầu bằng bột
Ăn cháo bằng vôi
Giã gạo bằng nồi
Nấu cơm bằng cối
Ngày rằm trời tối
Mùng một sáng trăng.

vee10

Vè Cải dịch y phục (miền Trung):

Bước sang năm mới bình yên,
Chiếu vua hạ truyền:
Cải dịch y phục,
Quan huyện đã giục,
Lý trưởng, mục, tiên.
Lệnh vua đã truyền.
Bắt dân mặc cả.

… Mai phiên chợ Trai,
Phải mượn quần chồng.
Ðã cực trong lòng,
Lại thêm xấu hổ.
Không đòi mô chộ,
Ăn mặc ra ri.
Anh bước chân ra đi,
Không quần mà có áo
Bắt từ ông lão,
Cho đến gái thanh tân,
Thân lại lập thân
Một người hai bộ.

vee12

Vè Nói Ngược (miền Bắc):

(1)

Nghe vẻ nghe ve
Nghe vè nói ngược
Non cao đầy nước
Đáy biển đầy cây
Dưới đất lắm mây
Trên trời lắm cỏ
Người thì có mỏ
Chim thì có mồm
Thẳng như lưng tôm
Cong như cán cuốc
Thơm nhất là ruốc
Hôi nhất là hương
Đặc như ống bương
Rỗng như ruột gỗ
Chó thì hay mổ
Gà hay liếm la
Xù xì quả cà
Trơn như quả mít
Meo meo là vịt
Quạc quạc là mèo
Trâu thì hay trèo
Sóc thì lội nước
Rắn thì hay bước
Voi thì hay bò
Ngắn như cổ cò
Dài như cổ vịt
Đỏ như quả quýt
Vàng như quả hồng

(2)

Bước sang tháng sáu giá chân
Tháng chạp nằm trần bức đổ mồ hôi
Con Chuột kéo cày lôi thôi
Con Trâu bốc gạo vào ngồi trong cong
Vườn rộng thì thả rau rong
Ao sâu vãi cải lấy ngồng làm dưa
Một đàn Bò tắm đến trưa
Một đàn con Vịt đi bừa ruộng nương
Voi kia nằm ở gầm giường
Cóc đi đánh giặc bốn phương nhọc nhằn
Chuồn chuồn thấy cám liền ăn
Lợn kia thấy cám nhọc nhằn bay qua

Bao giờ cho đến tháng ba
Ếch cắn cổ Rắn tha ra ngoài đồng
Hùm nằm cho Lợn liếm lông
Một chục quả hồng nuốt lão tám mươi
Nắm xôi nuốt trẻ lên mười
Con gà ngậm rượu nuốt người lao đao
Lươn nằm cho Trúm bò vào
Một đàn Cào Cào đuổi bắt Cá Rô
Thóc giống cắn Chuột trong bồ
Một trăm lá mạ đuổi vồ con Trâu
Chim Chích cắn cổ Diều Hâu
Gà con tha Quạ biết đâu mà tìm

vee13

Vè Thách Cưới (miền Bắc):

(1)

Em là con gái nhà giàu
Mẹ cha thách cưới ra màu sinh sao
Cưới em trăm tấm gấm đào
Một trăm hòn ngọc, hai mươi tám ông sao trên trời
Tráp tròn dẫn đủ trăm đôi
Ống thuốc bằng bạc, ống vôi bằng vàng
Sắm xe tứ mã đem sang
Để quan viên họ nhà nàng đưa dâu
Ba trăm nón Nghệ đội đầu
Một người một cái quạt Tàu thật xinh
Anh về sắm nhiễu Nghi Ðình
May chăn cho rộng ta mình đắp chung
Cưới em chín chĩnh mật ong
Mười cót xôi trắng, mười nong xôi vò
Cưới em tám vạn trâu bò
Bảy vạn dê lợn, chín vò rượu tăm
Lá đa mặt nguyệt hôm rằm
Răng nanh thằng Cuội, râu hàm Thiên Lôi
Gan ruồi mỡ muỗi cho tươi
Xin chàng chín chục con dơi góa chồng
Thách thế mới thỏa trong lòng
Chàng mà lo được thiếp cùng theo chân

(2)

Trên trời có đám mây xanh
Ở giữa mây trắng chung quanh mây vàng
Ước gì ta lấy được nàng
Hà Nội, Nam Ðịnh dọn đàng đưa dâu
Tỉnh Thanh cung đốn trầu cau
Nghệ An thì phải thui trâu mổ bò
Hưng Yên quạt nước hỏa lò
Thái bình thì phải giã giò gói nem
Ninh Bình trải chiếu bưng mâm
Hải Dương vót đũa, Phủ Ðông đúc nồi
Sơn tây gánh đá nung vôi
Bắc Cạn thời phải thổi xôi nấu chè
Gia Ðịnh hầu điếu hàng xe
Phủ Ðình thời phải chém tre bắc cầu
Anh mời mười tám nước chư hầu
Nước Tây, nước Tàu anh gởi tận nơi

oOo

Vè Tết:

 

Vè Ông Táo xưa:

 

Vè Rau Quả:

 

Vè Chợ – Quốc Hoà, Bích Phượng:

 

Vè Huế – NGƯỜI HÀNG XÓM (Thơ Nguyễn Bính) – Nghệ sĩ Lài Tâm (audio): Click vào đây để nghe

 

3 cảm nghĩ về “Dân ca dân nhạc VN – Vè Ba Miền”

  1. Hằng ơi ới ời.. chị cũng thích Vè lắm vì mình có thể dùng thể Vè cho các sinh hoạt cộng đồng rất vui. 🙂

    Vậy bây giờ em đã có một số bài vè ở đây để dành đọc cho vui rồi nhé. Chị còn nhiều bài khác cũng vui không kém. Mai mốt mà em thích thì chị sẽ gửi thêm cho em. Không có chi em.

    Like

  2. Chào các bạn,
    Mình đang phụ một lớp kỹ năng cho học sinh nông thôn từ 8-14 tuổi. Các bạn có ai giúp làm một số câu Vè phù hợp cho các bé ngày nay về các sinh hoạt phù hợp lễ phép, con ngoan trò giỏi, xin cám ơn nhiều
    T.Anh

    Like

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s