Voi về từ rừng thẳm – Kỳ 1

Phóng sự 3 kỳ

Hoàng Thiên Nga

Sau nhiều năm mòn mỏi chờ đợi, đến nay đã có thông báo đợt vốn đầu tiên từ ngân sách sẽ rót về 3 tỉnh được phê duyệt dự án bảo tồn voi là Đắk Lắk, Đồng Nai, Nghệ An. Tiền sắp có, kế hoạch hành động được chuẩn bị từ lâu, nhưng mục tiêu bảo tồn và phát triển voi nước ta vẫn đang đối mặt với rất nhiều thách thức nan giải .

Kỳ I -Thực trạng voi Việt Nam  

Số liệu thống kê từ Đắk Lắk, địa phương có nhiều voi nhất Việt Nam, thì năm 1980, riêng tỉnh này có 502 con voi nhà. Đến thời điểm này, danh sách voi nhà được Trung tâm bảo tồn Voi Đắk Lắk tính đếm tỉ mỉ còn vỏn vẹn 45 thớt. Voi rừng, năm 2009 ước tính khoảng 165 con, gần đây Tổng cục Lâm nghiệp xác định dao động còn khoảng từ 75-130 con trong nội địa, và qua lại dọc biên giới phía Tây.

Không ngăn được đà suy giảm !

Tốc độ suy giảm đàn voi vẫn cứ ngày càng nhanh chóng, mặc dù từ năm 1996,  Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã đề xuất Chính phủ ban hành Chỉ thị số 359 về những biện pháp cấp bách để bảo vệ và phát triển các loài động vật hoang dã, trong đó đặc biệt chú ý đến loài voi.

Nhiều hoạt động chấp hành chỉ thị này đã được triển khai: rà soát lại hệ thống rừng đặc dụng, xây dựng mới các Khu bảo tồn thiên nhiên, tăng cường đầu tư, trợ giúp kỹ thuật để đảm bảo an toàn cho nơi sống của voi; xây dựng bổ sung những quy định pháp luật nhằm ngăn chặn việc săn bắt, mua bán động vật hoang dã và các sản phẩm liên quan ; chỉ đạo các địa phương giải quyết cụ thể những vụ xung đột voi với người; tuyên truyền về bảo tồn voi trên các phương tiện thông tin đại chúng…

Thực tế không như mong đợi buộc nhà chức trách công nhận hiệu quả bảo tồn voi yếu kém, vì các lý do : Chương trình không được duy trì thường xuyên; thiếu kinh nghiệm chuyên môn; quan điểm về bảo tồn voi và vùng sinh cảnh sống của voi nhiều bất cập, mâu thuẫn với quan điểm phát triển kinh tế xã hội; việc thực thi pháp luật chưa nghiêm minh và kịp thời; việc săn bắn voi rừng và voi nhà để lấy ngà chưa được nghiêm trị; mức đầu tư mọi thứ cho chương trình còn hạn hẹp.

Nối tiếp Chỉ thị 359  là Kế hoạch hành động khẩn trương bảo tồn voi đến năm 2010. Sau 5 năm triển khai, 3 tỉnh Đắk Lắk, Đồng Nai, Nghệ An đã xây dựng tương đối hoàn thiện dự án bảo tồn cho cả voi nhà lẫn voi rừng. Tuy nhiên, bộ khung nhân lực ít ỏi mới hình thành những nơi này chỉ đủ để tự nghiên cứu, tuyên truyền, tập huấn. Còn bọn “voi tặc” vẫn lộng hành với hàng loạt vụ voi rừng, voi nhà bị bắn, chém, giết, cắt ngà, chặt đuôi, nhổ lông …hết sức tàn bạo.

Các bên triển khai dự án lại nhận ra nếu chỉ phân công cho 3 tỉnh Đắk Lắk, Đồng Nai và Nghệ An thực hiện việc bảo tồn voi, thì mục tiêu cũng không đạt, vì khó theo dõi, điều phối, ghép đàn cho voi sinh sản, tạo lập các môi trường sống đủ lớn cho voi  trên địa giới hành chính của nhiều tỉnh, thậm chí cần phối hợp với các nước Lào, và Cămpuchia để bảo tồn đàn voi hoang dã. Về voi nhà, phải có giải pháp ngăn chặn việc khai thác sức lao động quá mức của voi vào các hoạt động du lịch và vận chuyển; Mở rộng bãi chăn thả, khắc phục tình trạng thiếu thức ăn, thiếu vệ sinh, nguồn nước hạn chế mùa khô ; Cần có bệnh viện và bác sĩ thú y chuyên ngành về voi;Ngăn chặn các thủ đoạn trao đổi, mua bán voi…

Cần có dự án tổng thể do Trung ương quản lý! Vì thế , Bộ NN&PTNT tiếp tục đề xuất Chính phủ cho triển khai kế hoạch hành động khẩn cấp bảo tồn voi đến năm 2020. Tháng 5/2013 Đề án được phê duyệt, với tổng kinh phí khái toán khoảng 278 tỉ đồng, từ ngân sách nhà nước và các tổ chức, cá nhân nước ngoài tài trợ. Mới đây, Trung tâm bảo tồn voi 3 tỉnh được thông báo mỗi tỉnh sẽ được cấp 15 tỉ đồng đợt đầu để triển khai đề án này.

Dù số voi còn lại quá ít, khả năng sinh sản mỏng manh, nhất là đàn voi nhà, nhưng dẫu sao… có còn hơn không, muộn cũng còn hơn không !

Cử nhân cắt cỏ nuôi voi !

Tròn hai thập kỷ theo dõi đề tài bảo tồn voi, tôi thấy rõ xưa nay chưa có chú voi rừng dính bẫy nào ở nước mình được cứu hộ và chăm sóc kỹ lưỡng,  như Cu Sứt Em !

Cu Sứt Em luôn được voi bảo mẫu, nài voi và cán bộ Trung tâm bảo tồn kề cận chăm sóc- Ảnh HTN
Cu Sứt Em luôn được voi bảo mẫu, nài voi và cán bộ Trung tâm bảo tồn kề cận chăm sóc- Ảnh HTN

Trong những chuyến đi rừng theo dấu voi hoang dã, đầu năm 2015 nhân viên Trung tâm Bảo tồn Voi Đắk Lắk phát hiện một bé voi đực lạc đàn khoảng 3 tuổi, nặng cỡ 5 tạ đang bị thương rất nặng. Các móng chân trước bên trái của nó đều bị bong mất, bàn chân sưng tấy, có ổ mủ lớn, vòi thủng một lỗ. Sau nhiều bước chuẩn bị, liên hệ mời chuyên gia, ngày 26/2, Trung tâm phối hợp với Vườn Quốc gia Yok Đôn và các chuyên gia Tổ chức động vật châu Á tiến hành bắn thuốc gây mê, đưa bé voi về rửa vết thương, phẫu thuật xử lý ổ mủ. Hiện, nó được Trung tâm nuôi dưỡng trong vạt rừng ngay sau trụ sở Vườn Quốc gia Yok Đôn, dự kiến sẽ thả về rừng khi vết thương lành hẳn.

Vết thương đau đớn trên chân và vòi Cu Sứt Em -Ảnh HTN
Vết thương đau đớn trên chân và vòi Cu Sứt Em -Ảnh HTN

Một sớm nắng gắt đầu tháng tư, đến thăm bé voi thương tật, tôi nhận ra các vết thương đau đớn trên thân thể nó rất giống tình trạng voi Cu Sứt mà Trung tâm Bảo tồn voi Đắk Lắk từng cứu hộ, chăm sóc 1 tuần rồi thả về rừng hồi tháng 5/2013, theo kiểu bị sập vào cùng một loại bẫy thép.

Voi  Cu Sứt Anh bị mắc bẫy thủng vòi sứt móng - Ảnh HTN
Voi Cu Sứt Anh bị mắc bẫy thủng vòi sứt móng – Ảnh HTN

Khác chăng, là vạt móng của bé voi này mất hết, trong khi Cu Sứt chỉ mất 1 móng chân. Cu Sứt nặng cỡ 8 tạ, ngà đã nhú hơn 1 tấc, chừng 5 tuổi. Sau hơn một tháng cứu hộ, “nạn tượng” bé bỏng lần này vẫn chưa được đặt tên, nên tôi tạm gọi nó là Cu Sứt Em !

Đi cùng tôi ra rừng thăm Cu Sứt Em, thạc sĩ thú y Phạm Văn Thịnh tiết lộ hơn chục cán bộ nhân viên Trung tâm- chỉ trừ giám đốc, đều được phân công xoay vòng thay nhau chăm sóc bé voi tội nghiệp. Dưới túp lều căng bằng mảnh bạt xanh kê vừa  1 chiếc giường nhỏ là chỗ ngả lưng cho nhóm nhân viên thường trực chăm sóc Cu Sứt Em. Gần đó, nài voi Y Mức Kdoh căng chiếc võng giữa 2 gốc bằng lăng để dõi theo bà voi bảo mẫu 60 tuổi Y Khun được điều tới hỗ trợ, vỗ về Cu Sứt Em mỗi khi nó “làm mình làm mẩy” !

Ngày hè hai năm trước, tôi đã có dịp chứng kiến cảnh nài giỏi Y Mức dũng cảm cưỡi lên lưng voi rừng Cu Sứt Anh, cắt đứt các múi dây trói trên gáy nó dưới sự bảo vệ khôn ngoan của bà voi bảo mẫu Bun Khăm, trong buổi Trung tâm Bảo tồn voi tổ chức thả Cu Sứt Anh lại cho rừng sau 1 tuần chăm sóc các vết thương dính bẫy. Cán bộ Trung tâm theo dõi, yên tâm thấy Cu Sứt Anh đã hòa nhập được vào một đàn voi rừng sống giữa đại ngàn Yok Đôn. Nhớ nơi cứu hộ, thỉnh thoảng Cu Sứt Anh lại tách đàn, tha thẩn về thăm chốn cũ.

Nài voi Y Mức  cưỡi  lên lưng voi Cu Sứt Anh cắt dây trói trong sự  bảo vệ của voi bảo mẫu Bun Khăm- Ảnh HTN
Nài voi Y Mức cưỡi lên lưng voi Cu Sứt Anh cắt dây trói trong sự bảo vệ của voi bảo mẫu Bun Khăm- Ảnh HTN

Hai chàng ôm bao cỏ phóng xe máy về, áo ướt tới ngực. Vừa thay nhau đút từng bó cỏ cho Cu Sứt Em vươn vòi cuốn lấy nhai ngon lành, đôi bạn Lê Văn Hồng- Cử nhân chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng & Môi trường, và Phan Phú tốt nghiệp Cao đẳng Công nghệ sinh học vừa vui vẻ kể tôi nghe, trước đây chưa từng hình dung sẽ có lúc mình trở thành người chuyên cắt cỏ nuôi voi thế này !

Cu Sứt Em còn bé, sớm xa mẹ, vết thương lại hành đau nên khó tính, phải bồi dưỡng cho nó những thứ ngon và sạch nhất. Thay nhau ngày trực ngày nghỉ lo chuyện ăn cho Cu Sứt Em, hễ đến lượt là nhóm trực phải dậy sớm vào làng liên hệ mua các thức ăn voi khoái khẩu, rồi đi cắt cỏ. Mỗi ngày khẩu phần cu cậu thường có 1 bao trái bắp tươi, 3 cây chuối ngọt, 2  bao cỏ rừng. Cỏ phải là loại mọc non tơ hoang dại dưới sông, chứ cỏ nông dân trồng cho bò sữa thì Cu Sứt Em chẳng thèm. Người lạ đút, nó cũng cảnh giác từ chối. Ngay trước mặt tôi, một du khách người Anh bắt chước anh Hồng chìa cỏ cho Cu Sứt Em, nó gườm gườm nhìn rồi vung vòi ngoảnh mặt !

Cu Sứt em chỉ chịu ăn cỏ do người quen đút
Cu Sứt em chỉ chịu ăn cỏ do người quen đút

Tham gia cứu chữa thương tích cho Cu Sứt Em hơn một tháng qua có sự hỗ trợ miễn phí của các chuyên gia nước ngoài đến từ Hiệp hội Voi nước Mỹ, Tổ chức động vật hoang dã Châu Á. Sắp tới còn có thêm 4 chuyên gia đến từ Trung tâm bảo tồn Voi Thái Lan. Ông Huỳnh Trung Luân giám đốc Trung tâm bảo tồn voi Đắk Lắk khẳng định: Chưa có cuộc cứu hộ voi nào kỳ công đến thế ! Cùng phận thương tật vì dính bẫy, Cu Sứt Em thật may mắn, nếu so với thân phận voi sứt Khăm Bun đã chết thảm hồi tháng 8/2010 trong nhà lồng của Liên đoàn Xiếc Việt Nam .

H.T.N

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s