Thực phẩm biến đổi gen – Bài học từ nước Mỹ

Monsanto – nhà sảm xuất chất
độc da cm – trở lại Việt Nam

    TĐH: Khánh Hòa vừa có một loạt bài 3 kỳ trên báo Vietnamnet về thực phẩm biến đổi gen.
    Cảm ơn Khánh Hòa.

Kỳ I: Thực phẩm biến đổi gen có an toàn không?

– Có lẽ chưa bao giờ, vấn đề sinh vật biến đổi gen (GMO) lại được bàn cãi sôi nổi ở Mỹ như mấy năm vừa qua. Hàng loạt các trang web, diễn đàn, bài báo của cả hai phía ủng hộ lẫn chống GMO mọc lên như nấm và không ngừng bình luận về đủ mọi khía cạnh, từ an toàn thực phẩm cho đến ảnh hưởng môi trường.

LTS:Những giống ngô biến đổi gen đầu tiên vừa được  Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn cho phép thương mại hóa và trồng đại trà tại Việt Nam. Tuy nhiên, trên thế giới, vấn đề sinh vật biến đổi gen (GMO) vẫn đang là vấn đề gây tranh cãi. VietNamNet xin giới thiệu loạt bài viết của TS. Hoàng Khánh Hòa, hiện đang nghiên cứu sau tiến sĩ, chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp tại tại Mỹ về những vấn đề liên quan tới thực phẩm biến đổi gen từ góc nhìn của những người tiêu dùng Mỹ.

 

Thực phẩm biến đổi gen đang là vấn đề được tranh cãi kịch liệt tại Mỹ
Thực phẩm biến đổi gen đang là vấn đề được tranh cãi kịch liệt tại Mỹ

Có lẽ chưa có bao giờ mà vấn đề sinh vật biến đổi gen (GMO) lại được bàn cãi sôi nổi ở Mỹ như mấy năm vừa qua. Hàng loạt các trang web, diễn đàn, bài báo của cả hai phía ủng hộ lẫn chống GMO mọc lên như nấm và không ngừng bình luận về đủ mọi khía cạnh, từ an toàn thực phẩm cho đến ảnh hưởng môi trường.

Bỏ qua những góc nhìn cực đoan, chúng ta phải khẳng định rằng công nghệ sinh học (CNSH) là một bước tiến của khoa học trong thế kỉ 21. GMO chỉ là một sản phẩm của CNSN trong rất nhiều các công trình mà lĩnh vực này đã mang lại cho ngành nông nghiệp nói riêng và đời sống của con người nói chung.

Tuy nhiên, khoa học cũng có những hạn chế của nó. Vấn đề thực phẩm biến đổi gen không đơn giản chỉ là một vấn đề của người nghiên cứu trong phòng thí nghiệm. Một khi đã đưa ra thị trường và trở thành một nguồn thực phẩm hàng ngày của con người, sự phát triển của GMO ảnh hưởng tới mọi mặt đời sống, từ kinh tế cho đến sức khỏe. Đấy có lẽ cũng là lí do vì sao GMO trở thành một vấn đề quan trọng và gây tranh cãi ở tất cả các nước mà nó đi qua.

Mới đây, những giống ngô biến đổi gen đầu tiên vừa được chính phủ Việt Nam chính thức chấp nhận cho trồng đại trà, trong khi ở Mỹ giống cây GMO đầu tiên đã được đưa vào thương mại hóa từ năm 1996. Nhiều người tiêu dùng Việt Nam hoài nghi về sự an toàn của thực phẩm biến đổi gen. Các nhà khoa học có người ủng hộ nhưng cũng có người hoài nghi về tính bền vững mà GMO sẽ mang lại cho nông nghiệp nước nhà.

Vậy GMO tốt hay không tốt? Nếu tốt thì ở điểm nào và nếu không tốt thì cũng ở điểm nào? Đây hoàn toàn là những câu hỏi định tính vì nó còn tùy thuộc vào bạn đứng ở đâu – dưới góc độ của người tiêu dùng, người ra chính sách, hay người nông dân.

Đôi khi chúng ta phải chấp nhận thử và sai để có thể rút ra được câu trả lời. Tuy vậy kinh nghiệm của nước Mỹ sau gần 20 năm phát triển GMO cũng có thể cung cấp cho chúng ta một vài thông tin hữu ích để đánh giá vấn đề này một cách thấu đáo.

Giống ngô NK66Bt11 vừa được cấp phép thương mại hóa và trồng đại trà tại Việt Nam
Giống ngô NK66Bt11 vừa được cấp phép thương mại hóa và trồng đại trà tại Việt Nam

 

GMO có an toàn hay không?

Đây là một trong những vấn đề gây tranh cãi nhất trong các thảo luận về GMO. Đánh giá GMO có an toàn hay không, một lần nữa, lại tùy thuộc vào việc bạn dựa trên tiêu chuẩn nào.

Nhiều người cho rằng quy trình kiểm định an toàn thực phẩm ở Mỹ rất khắt khe, vậy chắc hẳn GMO phải an toàn thì FDA – Cơ quan quản lý an toàn thực phẩm và thuốc mới cho phép GMO được bán trên thị trường Mỹ cả gần hai mươi năm nay.

Đúng là FDA có quy trình quản lý an toàn thực phẩm (thường gọi là GRAS) tương đối gắt gao. Về cơ bản các sản phẩm trước khi đưa ra thị trường phải đạt được các tiêu chí kiểm định mà FDA đưa ra. Tuy nhiên, thực phẩm biến đổi gen lại là một ngoại lệ.

Đa số người Mỹ cũng không biết rằng FDA không thông qua quy trình kiểm tra an toàn đối với thực phẩm biến đổi gen như đối với các loại thực phẩm thông thường khác. Sự thật này chỉ được phanh phui sau khi luật sư Steven Drucker cùng các cộng sự của mình kiện FDA vào năm 1998.

Các tài liệu mà FDA đưa ra theo yêu cầu của tòa án đã cho thấy FDA bỏ qua quy trình kiểm định an toàn đối với GMO bán ở Mỹ mặc dù vẫn nói rằng thực phẩm biến đổi gen là an toàn so với các thực phẩm truyền thống cùng loại. Do tòa chưa có phán quyết cuối cùng nên FDA vẫn chưa thay đổi các thông báo trên trang web chính thức cũng như thừa nhận đã vi phạm luật khi bỏ qua quy trình kiểm định đối với GMO.

Người dân Mỹ phản ứng với FDA trong vấn đề GMO
Người dân Mỹ phản ứng với FDA trong vấn đề GMO

 

Có ý kiến cho rằng việc FDA bỏ qua quy trình kiểm định an toàn thực phẩm cũng không quá đáng lo. Lí do là cho đến hiện tại thì các nghiên cứu đều không cho thấy một xu hướng rõ ràng nào thể hiện thực phẩm biến đổi gen có hại đối với sức khỏe con người. Cụ thể là có nghiên cứu kết luận thực phẩm biến đổi gen gây hại đối với sức khỏe, có nghiên cứu không thấy mối liên hệ nào.

Dựa vào nghiên cứu khoa học và nhất là các nghiên cứu đăng trên tạp chí khoa học uy tín là một trong những tiêu chí đánh giá khách quan không thể phủ nhận. Tuy nhiên, các nghiên cứu liên quan đến GMO và đặc biệt là nghiên cứu về tính an toàn của GMO vấp phải một “hòn đá tảng” lớn, đó là quyền sở hữu trí tuệ mà các công ty giống GMO lớn như Monsanto, Syngenta đang được bảo hộ và sử dụng triệt để để hạn chế các nghiên cứu không có lợi cho họ.

Nếu bạn muốn làm một nghiên cứu liên quan tới GMO, ví dụ như giống ngô Bt do Monsanto sản xuất chẳng hạn, không đơn giản là bạn ra ngoài thị trường mua hạt ngô về trồng và làm thí nghiệm theo như ý mình mặc dù giống ngô đã bán rộng rãi trên thị trường.

Trên thực tế, các nhà khoa học khi thực hiện thí nghiệm và nghiên cứu trên các giống GMO đều phải xin phép các công ty sản xuất ra chúng, trong trường hợp này là Monsanto. Công ty sẽ xem xét ý tưởng của bạn và quyết định là bạn có được phép sử dụng giống cây của họ để thí nghiệm hay không, lấy lí do là đảm bảo quyền sở hữu trí tuệ, tránh bị ăn cắp giống (??)

Vào năm 2009, báo New York Times đã đưa tin về việc 29 nhà khoa học từ các trường đại học ở Mỹ cùng lên tiếng về việc này, cho rằng với quy định hiện tại thì “không có một nghiên cứu độc lập nào có thể thực hiện được” .

Có nhiều nghiên cứu đang trong giai đoạn thực hiện đã bị đình chỉ do các công ty không cấp phép sử dụng hạt giống GMO. Một số nhà khoa học còn bị kiện hoặc mất việc sau khi công bố kết quả nghiên cứu, do áp lực từ phía các công ty vốn đổ rất nhiều tiền vào tài trợ và có chân rết ở khắp nơi, từ các tạp chí khoa học uy tín cho đến cơ quan công quyền.

Trong khi đó các công ty với thế mạnh về tài chính cũng không ngừng đổ tiền vào các viện nghiên cứu và trường đại học, lại càng làm cho con số các nghiên cứu độc lập càng trở nên nhỏ bé và các nghiên cứu có phần bị “bóp méo” có lợi cho các công ty cũng ngày càng tăng lên (Ở đây tôi không có ý cho rằng cứ nhận tiền tài trợ của các doanh nghiệp thì nghiên cứu không còn tính độc lập nữa, nhưng nhìn chung là sẽ bị ảnh hưởng – HKH).

Chúng ta không phủ nhận khoa học nhưng phải nhìn nhận một thực tế rằng trong vấn đề GMO và cụ thể là nghiên cứu về tính an toàn của GMO thì khoa học có những hạn chế nhất định, nếu không nói rằng gần như là đã bị “khống chế” bởi các công ty CNSH. Do đó chúng ta cần thận trọng khi dựa trên các nghiên cứu khoa học khi đánh giá về tính an toàn của GMO. Con số không nói sai sự thật nhưng những người sử dụng con số ấy thì rất có thể.

Một hạn chế nữa đối với các nghiên cứu về tính an toàn của GMO xuất phát từ việc GMO không bị dán nhãn ở Mỹ, do đó rất khó để phân tách được đâu là ảnh hưởng do ăn thực phẩm biến đổi gen do chúng lẫn với các sản phẩm thông thường khác.

Các nghiên cứu hiện tại cũng chủ yếu dừng ở mức độ ngắn hạn (thí nghiệm 90 ngày trên chuột) chứ gần như chưa có một nghiên cứu nào đánh giá tác động của việc sử dụng GMO trong dài hạn đối với người.

Tuy vậy, một vài con số thống kê gần đây ở Mỹ cho thấy tỉ lệ số người bị dị ứng thực phẩm, tự kỉ, ung thư và một số bệnh mãn tính liên quan tới thận, cao huyết áp… tăng song song với lượng glyphosate sử dụng trong thuốc trừ sâu RoundupReady dùng cho ngô và đậu tương trong suốt 20 năm qua.

Biểu đồ so sánh mức độ sử dụng glyphosate cho ngô và đậu tương và số trẻ em (6-21 tuổi) mắc bệnh tự kỉ
Biểu đồ so sánh mức độ sử dụng glyphosate cho ngô và đậu tương và số trẻ em (6-21 tuổi) mắc bệnh tự kỉ

Liệu GMO có phải là căn nguyên gây ra các bệnh này hay không? Chúng ta cần thời gian để trả lời, nghiên cứu cũng cần thời gian và đủ số liệu đáng tin cậy để đưa ra kết luận, nhưng những con số này rất đáng để chúng ta suy nghĩ khi mà sự thật vẫn còn nằm ở đâu đó trong tương lai.

Hoàng Khánh Hòa
(còn tiếp)

 

Kỳ II: Thực phẩm biến đổi gen mang lại những gì?

 – Kể cả khi chúng ta hoài nghi về tính an toàn của sinh vật biến đổi gen (GMO) thì đó cũng không phải là lí do để chúng ta từ chối tất cả mọi sản phẩm của công nghệ sinh học (CNSH). Có ý kiến cho rằng nếu GMO có rủi ro đi nữa thì có thể vẫn là lựa chọn tốt hơn so với hàng loạt các vụ scandal về thực phẩm bẩn đang lan tràn trên thị trường Việt Nam hiện nay.

Câu hỏi đặt ra là liệu có đáng phải dùng công nghiệp GMO trong việc tạo ra thực phẩm hàng ngày với những rủi ro chưa biết. Và rằng, lợi ích mà GMO mang lại cho những người nông dân, người tiêu dùng và nông nghiệp là gì, và những lợi ích này có lớn hơn các phí tổn và rủi ro mà chúng mang lại hay không?

Đối với người nông dân

biến đổi gen, Mỹ, người tiêu dùng, lợi ích, an toàn, cây trồng, giống ngô
Thuốc trừ sâu Roundup , loại thuốc trừ sâu phổ biến ở Mỹ.

Một trong những lợi ích từ GMO mà các công ty CNSH thường nhấn mạnh đó là giúp nông dân giảm được lượng thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ, thậm chí không cần phải làm luống tốn thời gian. Đấy là chưa kể đến việc tăng sản lượng sẽ giúp nông dân có thu nhập cao hơn dù phải mua hạt giống hàng năm.

Những năm đầu trồng GMO có lẽ khá là thuận lợi đối với đa số nông dân Mỹ. Sản lượng tăng cao khiến họ phấn chấn và mở rộng diện tích trồng GMO nhanh chóng. Từ năm 1996 đến nay có hơn 50 loại cây trồng biến đổi gen đã được chấp nhận thương mại hóa tại Mỹ. Phổ biến nhất gồm có ngô, đậu tương, bông, cây hạt cải dầu (canola) và cỏ alfalfa. Theo báo cáo gần đây (tháng 2/2014) của bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA), ngô, đậu tương và bông là ba loại cây chiếm hơn 90% diện tích cây trồng GMO hiện nay.

Tuy nhiên, cũng theo báo cáo này, USDA kết luận rằng các cây trồng biến đổi gen nhìn chung không đem lại sản lượng cao hơn so với cây trồng thông thường sau hơn 15 năm phát triển. Hơn nữa, mức độ sử dụng thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ xem ra chỉ giảm trong thời gian đầu áp dụng, nhưng sau đó tăng cao do hiện tượng côn trùng và cỏ dại kháng thuốc.

Đây là hệ quả của một nền nông nghiệp độc canh và phụ thuộc chủ yếu vào một loại thuốc trừ sâu là Roundup Ready. Để đối phó với hiện tượng này, cách nhanh nhất mà nông dân Mỹ đang áp dụng là tăng liều lượng sử dụng thuốc, thậm chí xịt thuốc trừ sâu lên hạt trước khi trồng. Mức độ sử dụng glyphosate (thành phần chính của Roundup) tăng gấp 12 lần kể từ năm 1996 và một loạt các loại thuốc trừ sâu, diệt cỏ khác cũng tăng theo.

Gần đây người ta đã phát hiện ra ngô trồng ở Iowa có liều lượng clothianidin cao gấp đôi giữa năm 2011-2013, gây ô nhiễm nguồn nước và ảnh hưởng tới các động vật hoang dã trong vùng.

Các nhà khoa học thuộc trường đại học Minnesota và Iowa cũng phát hiện ra rằng cây trồng biến đổi gen là nguyên nhân gây ra tình trạng suy giảm sinh sản ở loài bướm nổi tiếng Monarch – mệnh danh là vua của các loài bướm. Loài bướm này không chỉ đẹp mà còn nổi tiếng bởi chuyến di trú tránh rét hàng nghìn dặm qua bốn thế hệ – từ Mỹ hoặc Canada xuống Mexico và thêm bốn thế hệ nữa để quay trở lại. Số trứng của loài bướm này giảm 81% giữa năm 1999-2000 tại vùng Trung Tây – vùng sản xuất nông nghiệp chính của nước Mỹ.

biến đổi gen, Mỹ, người tiêu dùng, lợi ích, an toàn, cây trồng, giống ngô
Siêu cỏ mọc tại một cánh đồng bang Iowa

Giải pháp mà các công ty giống GMO như Monsanto đưa ra để giải quyết siêu cỏ-siêu côn trùng là gì? Các công ty tiếp tục nghiên cứu ra các loại giống biến đổi gen có khả năng chống lại các loại thuốc diệt cỏ hạng nặng hơn nữa, trong đó có cả chất 2,4-D là loại thuốc trừ sâu cực độc, là một trong hai hoạt chất chính của chất độc da cam sử dụng trong chiến tranh Việt Nam.

Điều này có nghĩa là nếu giống ngô hay đậu tương này được thông qua, nông dân Mỹ sẽ xịt một loại thuốc trừ sâu-diệt cỏ mới độc hại hơn glyphosate với hi vọng trị được tình trạng siêu cỏ dại và siêu côn trùng hiện nay. Người ta gọi các loại cây trồng GMO thế hệ mới này là “cây chất độc da cam” có lẽ cũng không sai chút nào.

Tương lai nào cho nông dân Mỹ khi mà họ gần như phụ thuộc hoàn toàn vào các công ty cung cấp giống lẫn cung cấp giải pháp cho vấn đề trừ sâu-diệt cỏ?

Các nhà khoa học từ lâu đã nhìn thấy nguy cơ về siêu cỏ-siêu côn trùng và cho rằng giải pháp không nằm ở những lời hứa hẹn từ các công ty CNSH vì sâu cỏ sẽ tiếp tục kháng lại loại thuốc mới. Đấy là một cái vòng luẩn quẩn cho người nông dân và hệ thống nông nghiệp nói chung, chưa tính đến các tác động nguy hại đối với môi trường và sức khỏe con người khi mà nông dân ngày càng lạm dụng thuốc trừ sâu và các công ty thì sáng chế ra các loại thuốc trừ sâu mới độc hại hơn.

Đối với người tiêu dùng

Nhiều người cho rằng người tiêu dùng ở Mỹ được lợi từ thực phẩm biến đổi gen do giá cả rẻ hơn, nguồn cung dồi dào hơn. Các nhà sản xuất GMO liên tục tuyên truyền nhấn mạnh rằng thực phẩm biến đổi gen an toàn và giàu dinh dưỡng như các thực phẩm cùng loại, vì thế không cần dán nhãn cho người tiêu dùng có thể phân biệt.

Trên thực tế quá trình biến đổi gen tạo ra một sinh vật hoàn toàn mới chưa thể đánh giá đầy đủ về độ “an toàn và dinh dưỡng” cho đến hiện tại nhưng đã gián tiếp tạo ra nhiều vấn đề đối với sức khỏe người tiêu dùng.

biến đổi gen, Mỹ, người tiêu dùng, lợi ích, an toàn, cây trồng, giống ngô
70% thực phẩm chế biến tại Mỹ có chứa GMO.

Hiện nay ở Mỹ thực phẩm GMO phổ biến đến mức người ta tính rằng khoảng 70% thực phẩm chế biến có chứa GMO, trong đó các sản phẩm từ ngô là phổ biến nhất. Giáo sư Michael Pollan, Đại học Berkeley, tính rằng khoảng một phần ba các sản phẩm trong siêu thị là có “dính dáng” đến ngô – từ đường hóa học (HFCS) cho đến dầu ăn, keo dán, xà phòng, mỹ phẩm…

Do giá rẻ nên HFCS được sử dụng rộng rãi thay thế cho đường mía trong ngành công nghiệp thực phẩm của Mỹ và là nguyên nhân chính gây ra vấn nạn béo phì ở Mỹ.

Dự tính là cho đến năm 2030, khoảng gần một nửa dân số Mỹ sẽ bị béo phì còn hiện tại đã là một phần ba. Coca Cola và Pepsi đã thay đường bằng HFCS trong các sản phẩm của mình từ năm 1984. Tính trung bình cho đến nay thì một người Mỹ tiêu thụ khoảng 24 kg HFCS mỗi năm, chiếm khoảng một phần ba lượng tiêu thụ đường nói chung (bao gồm đường mía và đường làm từ ngô như HFCS).

Các nghiên cứu đã cho thấy HFCS, mặc dù cũng là chất tạo ngọt, trên thực tế độc hại hơn đường thông thường và tăng nguy cơ gây béo phì. Ví dụ một nghiên cứu trên chuột của GS Hoebel, Đại học Princeton, cho thấy nếu cho chuột uống HFCS ở mức thấp hơn cả lượng HFCS có trong nước ngọt thì tất cả chúng đều bị béo phì. Trong khi nếu cho chúng ăn khẩu phần ăn có nhiều chất béo thì không phải chú chuột nào cũng tăng cân .

Cũng do giá rẻ nên ngô và đậu tương biến đổi gen được các đại công ty sản xuất thịt ở Mỹ như Tyson hay Cargill sử dụng làm nguồn thức ăn gia súc chính cho các “nhà máy” chăn nuôi công nghiệp. Gia súc ăn nhiều hai loại thực phẩm này thường bị ốm do dạ dày của chúng vốn sinh ra để ăn cỏ chứ không phải ăn tuyền một loại ngũ cốc như ngô, cộng với tình trạng nhồi nhét trong các nhà máy khiến người ta phải tiêm chất kháng sinh cho chúng với cường độ ngày càng tăng.

Lượng kháng sinh mà ngành chăn nuôi Mỹ sử dụng hàng năm chiếm hơn 80% tổng lượng kháng sinh tiêu thụ trong nước – một con số không khỏi khiến chúng ta kinh ngạc. Việc lạm dụng chất kháng sinh như vậy là nguyên nhân dẫn tới tình trạng kháng thuốc ở người. Theo báo cáo của Trung tâm Phòng chống dịch bệnh (CDC) ở Mỹ có khoảng hai triệu người ốm và 20,000 người chết do kháng thuốc mỗi năm.

  • Hoàng Khánh Hòa

(còn nữa)

 

Kỳ III: Bài học nào cho người tiêu dùng Việt Nam?

 – Thực phẩm biến đổi gen (GMO) đang là một cơn bão khó tránh khỏi đối với chính phủ nhiều nước vì dù muốn hay không. Thế mạnh tài chính từ các công ty CNSH cộng với hậu thuẫn từ chính phủ Mỹ sẽ khiến chính phủ một số nước khó lòng từ chối việc cấp phép trồng cây biến đổi gen. Vấn đề chỉ là chúng ta sẽ phát triển GMO ở mức độ nào mà thôi.

GMO và an ninh lương thực

An ninh lương thực là một trong những vấn đề lớn của các quốc gia nghèo và đông dân. Các công ty Công nghệ sinh học (CNSH) không ngừng quảng bá rằng cây trồng biến đổi gen là giải pháp cho cuộc chiến chống đói nghèo khi mà dân số thế giới sẽ ở mức 9 tỉ người vào năm 2050.

biến đổi gen, thực phẩm, người tiêu dùng Việt, cấp phép, bài học, kinh nghiệm
Giống ngô GMO vừa được cấp phép trồng đại trà tại Việt Nam.

Trên thực tế nông nghiệp thế giới đáp ứng đủ, thậm chí là thừa, nhu cầu tiêu dùng hiện tại. Báo cáo của Tổ chức Nông lương Thế giới (FAO) ước tính trung bình mỗi người trên thế giới tiêu thụ 2,940 calorie từ thực phẩm mỗi ngày trong năm 2015, tức là vượt mức tiêu chuẩn 2,000 calorie cho một người bình thường.

Tuy vậy, nạn đói và suy dinh dưỡng vẫn là một cuộc chiến chưa có hồi kết thúc ở nhiều quốc gia mà nguyên nhân chính là do nghèo và mức độ phân phối không đồng đều – thực phẩm không đến được tới tay người cần chúng trong khi lại bị lãng phí ở những nơi khác, nhất là ở các nước giàu hay các gia đình có thu nhập cao. Một trong những giải pháp giải quyết bài toán này đó là tăng khả năng quản lý của nhà nước, tăng tính hiệu quả của chuỗi phân phối lương thực và các chương trình phúc lợi-dân sinh.

Gia tăng sản lượng cũng là một giải pháp hữu hiệu do các biện pháp trên đôi khi khó đạt được hơn, nhất là ở các quốc gia có nền chính trị phức tạp, nhiều tham nhũng và các chương trình phúc lợi không có hoặc không hiệu quả.

Tuy vậy GMO không phải là giải pháp để gia tăng sản lượng nếu so với cây trồng thông thường. Kinh nghiệm không chỉ ở Mỹ mà các nước khác đã cho thấy sản lượng khi trồng cây biến đổi gen nhìn chung chỉ tăng trong thời gian đầu và sau đó chững lại, trong khi các chi phí về thuốc trừ sâu-diệt cỏ lại tăng cao.

Báo cáo tổng hợp về Kiến thức, Khoa học và Kĩ thuật cho Phát triển Nông nghiệp (IAASTD) do UNDP, Ngân hàng Thế giới và các tổ chức uy tín đã nhận định, để đảm bảo an ninh lương thực một cách bền vững cần rất nhiều các cách tiếp cận khác nhau, trong đó lưu ý việc gia tăng sản lượng có thể giúp cải thiện an ninh lương thực nhưng cần phải tính đến nhiều yếu tố khác như là khả năng tiếp cận (người nông dân tự sản xuất hay phải đi mua, nếu đi mua thì có tiền hay không, có thể tiếp cận thị trường dễ dàng không?), điều kiện sinh hoạt (liệu người nông dân có nước sạch để uống và có thông tin đầy đủ về dinh dưỡng hay không). Các kiến thức về nông học và kĩ thuật canh tác tốt và phù hợp với thổ nhưỡng địa phương cũng là một trong những yếu tố mấu chốt để phát triển nông nghiệp một cách bền vững.

Với các đặc tính nông nghiệp Việt Nam hiện nay như là canh tác ở quy mô nhỏ, chưa cơ giới hóa nhiều, thiếu các chính sách hỗ trợ từ phía nhà nước… thì việc đưa cây trồng biến đổi gen vào chuỗi cung ứng gây ra một số rủi ro dễ nhận thấy đó là:

Mất tự chủ trong sản xuất nông nghiệp. Nông dân sẽ phụ thuộc hoàn toàn vào các công ty cung cấp nước ngoài về cả giống lẫn thuốc trừ sâu – hai đầu vào quan trọng và tốn kém nhất. Đây là một cái vòng luẩn quẩn về lâu về dài và gây nguy hiểm đối với dòng tiền (nợ) của nông dân, nhất là trong điều kiện chúng ta còn chưa có nhiều chính sách hỗ trợ thu nhập hay bảo hiểm mùa màng mạnh như ở Mỹ. Một vụ mùa thất thu có thể khiến nhà nông rơi vào cảnh nợ nần mất việc do không trả được nợ cũ và cũng không có tiền mua giống mới. Do độc quyền phân phối giống và thuốc trừ sâu, các công ty cũng có thể dễ dàng tăng giá bán khi thuận lợi và chính phủ cũng rất khó để quản lý giá.

Mất lợi thế xuất khẩu nông sản giá trị cao. Một số ý kiến cho rằng ngành chăn nuôi đang phụ thuộc chủ yếu vào nhập khẩu, khoảng 3 tỉ đô-la Mỹ mỗi năm. Do đó phát triển trồng ngô biến đổi gen sẽ giúp chúng ta chủ động hơn trong cung ứng và hạn chế nhập khẩu. Tuy vậy khi Việt Nam bắt đầu trồng đại trà GMO và tham gia vào chuỗi cung ứng thực phẩm, có thể thấy ngay lập tức sẽ hạn chế khả năng xuất khẩu sang các thị trường lớn nhưng khó tính như châu Âu hay Nhật Bản- vốn có các quy định khắt khe ngay từ nguyên liệu đầu vào.

Khi đó ngay cả việc xuất khẩu những sản phẩm không biến đổi gen như lúa gạo cũng bị ảnh hưởng do danh tiếng “nhà sản xuất không biến đổi gen” đã bị mất trên thương trường quốc tế. Đấy là chưa nói tới bài toán kinh tế – để giảm được 1 tỉ đô-la nhập khẩu thức ăn chăn nuôi, chúng ta sẽ mất bao tiêu ngoại tệ để nhập khẩu hạt giống và thuốc trừ sâu? Liệu giá ngô của chúng ta có cạnh tranh được với ngô Mỹ vốn đã rẻ do được chính phủ mạnh tay trợ giá?

Ảnh hưởng tới tính đa dạng sinh học trong nông nghiệp. Diện tích trồng cây biến đổi gen tăng lên đồng nghĩa với việc các công ty bán hạt giống ngày càng nắm thị phần phân phối giống và nếu diện tích trồng cây biến đổi gen chiếm ưu thế thì các giống thông thường sẽ có nguy cơ ngày càng biến mất. Các nông dân Mỹ đã gặp phải vấn đề này. Họ gặp khó khăn khi muốn quay trở lại trồng cây giống thông thường do các giống này ngày càng trở nên khó kiếm hơn.

Lai tạp giống. Do chi phí cho cây trồng biến đổi gen cao hơn so với giống thông thường nên cây biến đổi gen sẽ hiệu quả khi trồng với quy mô lớn (như các trang trại ở Mỹ có diện tích hàng nghìn hecta). Việc trồng cây biến đổi gen ở quy mô nhỏ lại lẫn với các ruộng trồng cây thông thường sẽ dẫn tới việc lai tạp giống và ảnh hưởng tới chất lượng giống cây thông thường. Việt Nam cũng chưa có một bộ luật hoặc hướng dẫn hoàn chỉnh để bảo vệ nông dân trong nước đối chọi lại các công ty mạnh như Monsanto trong các vụ kiện tụng về lây nhiễm chéo qua thụ phấn mở nếu xảy ra. Đây là kinh nghiệm không chỉ ở Mỹ mà Argentina và một số nước đã gặp phải. Để tránh lai tạp giống thường các công ty cung cấp giống yêu cầu nông dân phải trồng cách xa các ruộng trồng cây thông thường một khoảng cách nhất định (50 mét). Liệu điều này có hợp lý khi trong điều kiện đất đai chật chội và một thửa ruộng trung bình chỉ có 1 đến vài hecta như ở Việt Nam?

Phát triển trồng cây biến đổi gen cũng có nghĩa là nền nông nghiệp sẽ ngày càng trở nên độc canh và phụ thuộc vào dầu mỏ – một nguồn năng lượng không thể tái tạo. Giá cả sản xuất giống và thuốc trừ sâu chắc chắn sẽ phụ thuộc vào giá dầu và ai sẽ là người đứng ra đảm bảo thu nhập cho nông dân trong một thị trường đầy biến động như vậy?

Bài học nào cho người tiêu dùng Việt Nam?

biến đổi gen, thực phẩm, người tiêu dùng Việt, cấp phép, bài học, kinh nghiệm
 Ngô GMO được trồng khảo nghiệm tại Việt Nam.

GMO đang là một cơn bão khó tránh khỏi đối với chính phủ nhiều nước vì dù muốn hay không. Thế mạnh tài chính từ các công ty CNSH cộng với hậu thuẫn từ chính phủ Mỹ sẽ khiến chính phủ một số nước khó lòng từ chối việc cấp phép trồng cây biến đổi gen. Vấn đề chỉ là chúng ta sẽ phát triển GMO ở mức độ nào mà thôi.

Một điều chắc chắn đó là nhiều người tiêu dùng thế giới đang hoài nghi về GMO và xu hướng mạnh mẽ hiện nay là ủng hộ các sản phẩm xanh và canh tác hữu cơ, các sản phẩm cung cấp bởi các trang trại nhỏ thay vì các đại trang trại công nghiệp. Nền nông nghiệp của chúng ta có rất nhiều tiềm năng để nắm bắt xu hướng này nếu như chúng ta thực sự đầu tư và nâng cao quản lý quy trình nuôi trồng-sản xuất thực phẩm.

Sau 20 năm, người tiêu dùng Mỹ đã nhận ra một bài học khá cay đắng – họ trở thành chú chuột bạch cho các công ty thử nghiệm GMO. Rất nhiều các nhà khoa học, các nhà bảo vệ môi trường và người tiêu dùng Mỹ đang đấu tranh để chính phủ Mỹ quản lý chặt hơn vấn đề GMO – từ việc dán nhãn cho đến thừa nhận sai sót trong quá trình quản lý an toàn thực phẩm.

Có hai điều có thể rút ra cho người tiêu dùng Việt Nam. Thứ nhất là chúng ta không nên dựa dẫm hoàn toàn vào chính phủ trong việc quản lý an toàn thực phẩm. Một chính quyền vốn quản lý chặt chẽ như Mỹ mà còn mắc sai phạm trong một vấn đề nhạy cảm như GMO thì chắc chắn là chính phủ các nước khác còn gặp nhiều vấn đề hơn nữa. Pháp luật nào cũng đều có lỗ hổng, cho nên kể cả khi GMO phải dán nhãn ở Việt Nam thì cũng sẽ có rất nhiều sản phẩm có nguồn gốc GMO sẽ lọt lưới.

Thứ hai, chính người tiêu dùng, chứ không phải các tổ chức đấu tranh, hay chính phủ, sẽ là người có tiếng nói quyết định thứ thực phẩm nào sẽ có chỗ đứng trên thị trường. Kinh nghiệm của McDonald ở Mỹ hay nước mắm Chinsu ở Việt Nam là những ví dụ điển hình. Một khi người tiêu dùng quay lưng thì dù sản phẩm có được quảng cáo hay hậu thuẫn mạnh đến đâu đi nữa thì cũng khó lòng mà tồn tại. Áp lực từ phía người tiêu dùng sẽ làm thay đổi toàn bộ chuỗi giá trị – từ các siêu thị, người bán lẻ, cho đến các công ty sản xuất thực phẩm, người nông dân và cuối cùng là công ty cung cấp giống (nếu là GMO). Họ buộc phải thay đổi nếu không muốn bị loại bỏ khỏi thị trường.

Một yếu tố quan trọng để làm được điều này đó là chúng ta phải tự giáo dục mình để trở thành một người tiêu dùng thông thái – làm sao để lựa chọn sản phẩm tốt nhất cho mình, gia đình và xã hội khi tính đến các hạn chế về thu nhập, thời gian, khẩu vị… Khi bạn lựa chọn một sản phẩm nào đó là gián tiếp bạn đã ủng hộ những người sản xuất ra nó, vậy hãy mua hàng với sự nhận biết sâu sắc về lựa chọn của mình. Liệu bạn có biết sản phẩm được sản xuất ra như thế nào? Nếu bạn muốn ủng hộ người nông dân, vậy đây có phải là sản phẩm giúp người nông dân có được thu nhập cao hơn so với các sản phẩm khác cùng loại? Liệu công ty sản xuất ra sản phẩm này có đối xử tốt với người lao động và môi trường xung quanh? Nếu tôi không hài lòng với các sản phẩm bán ở chợ hay siêu thị thì tôi có thể tìm được ở đâu khác các sản phẩm tốt hơn? Các câu hỏi này không có gì mới với người tiêu dùng Việt Nam – vốn đang phải sống cùng với các vụ scandal về an toàn thực phẩm hàng ngày.

Chúng ta cũng không vì sự hoài nghi về GMO mà từ chối phát triển CNSH. Tuy vậy, theo như báo cáo Kiến thức, Khoa học và Kĩ thuật cho Phát triển Nông nghiệp, các nhà khoa học từ nhiều lĩnh vực khác nhau đã nhận định rằng đầu tư cho nghiên cứu CNSH cần phải gắn với các nhu cầu cụ thể và nằm trong một chương trình phát triển tổng thể, với quy trình minh bạch và có sự tham gia của nhiều tổ chức. Các công ty CNSH, vốn lấy lợi nhuận làm đầu, sẽ dễ dàng sử dụng quyền sở hữu trí tuệ đối với các giống biến đổi gen như là một công cụ để kiểm soát chuỗi cung ứng. Do đó nhà nước chứ không phải các công ty CNSH nên nắm vai trò chính trong quá trình phát triển các sản phẩm CNSH có lợi cho người nông dân và phù hợp với điều kiện của địa phương.

  • Hoàng Khánh Hòa

Một suy nghĩ 6 thoughts on “Thực phẩm biến đổi gen – Bài học từ nước Mỹ”

  1. Cám ơn chị Hòa đã có những chia sẻ rất hữu ích về GMO, để mọi người có thể hiểu hơn và quyết định lựa chọn đúng đắn hơn.

    Em Tuấn.

    Số lượt thích

  2. Em cảm ơn những chia sẻ trên của chị Hòa. Hiện tại em cũng đang rất quan tâm đến vấn đề GMO này nên những chia sẻ của chị là vô cùng hữu ích với em. Đây là 1 vấn đề đã và đang gây tranh cãi nên càng đáng được quan tâm hơn, đặc biệt khi VN lại đang đón chào những giống ngô biến đổi này.

    Em Thảo

    Số lượt thích

  3. Hi Khánh Hòa

    Cảm ơn những chia sẻ của Khánh Hòa đã mở ra cho mọi người tầm nhìn về GMO dưới nhiều góc cạnh.

    Mình đồng ý người tiêu dùng phải làm sao phát huy được quyền làm chủ của mình, phải tự giáo dục mình để trở thành một người tiêu dùng thông thái, để lựa chọn sản phẩm tốt nhất cho mình, gia đình và xã hội…

    Matta Xuân Lành

    Số lượt thích

  4. Hi chị Hòa.

    Bài viết của chị chi tiết và sâu sắc quá. Em rất khâm phục và cám ơn chị đã chia sẻ hiểu biết của mình. Đặc biệt là cách viết của chị không hàn lâm mà kiến thức vẫn đầy đủ. Em cám ơn chị rất nhiều.

    Em Mít

    Số lượt thích

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s