Chào các bạn,

Cách đây hai tuần, trong khi làm rau với các em tổ bốn chuẩn bị xào nấu cho bữa trưa, em Trinh học sinh lớp Mười hai hỏi: “Yăh có ăn thịt kỳ nhông không? Bố Thel mỗi đêm đi bẫy được rất nhiều. Nếu Yăh ăn, hôm nào mình nói bố Thel đi bẫy về mang qua cho Yăh.”

Mình nói: “Yăh chưa ăn con đó bao giờ và cũng không biết con đó như thế nào, chỉ thấy trong hình vẽ, không biết ở ngoài nó có to lắm không?”

Em Trinh chỉ vào cổ chân và nói: “Có những con to như vậy Yăh nè! Có đêm bố Thel đi bẫy được bảy con vừa to vừa nhỏ. Bố Thel đêm nào cũng đi nên ở nhà ăn ớn luôn!”

Chào các bạn,

Nhớ ngày mới về Buôn Làng được hai tuần, trong một lần tổ chức giao lưu cho các em thanh niên Buôn Làng, trước khi kết thúc buổi giao lưu có một em nữ đại diện đọc bài cảm ơn. Em đọc giọng miền bắc rất chuẩn, ngoại hình nhỏ nhắn với một làn da trắng tóc nâu, ăn mặc rất model. Nhìn em, mình nghĩ: “Trong Buôn Làng không có người Kinh ở, sao hôm nay trong buổi giao lưu của thanh niên hai xã EaYiêng và xã Eauy lại có em người Kinh này?”

Và trước khi về, mình đến nói chuyện với em thì được biết: Em tên Kđia, năm nay hai mươi ba tuổi, học trung cấp sư phạm ngành Mầm Non, ra trường được một năm, hiện đang xin dạy trong Buôn Làng nhưng chưa được! Bố em Kđia là Y sĩ trạm trưởng của trạm xá xã Eayiêng. Gia đình em Kđia thuộc một trong số ít ỏi những gia đình trí thức, đủ ăn đủ mặc của Buôn Làng.

Chào các bạn,

Chiều thứ Ba, em Jel – học sinh lớp Mười một – xin về trường cấp II trong Buôn Làng, rút hồ sơ lớp Chín để bổ túc hồ sơ theo yêu cầu của nhà trường. Mình cho về với lời dặn: “Trở lại nhà Lưu trú trong chiều nay, không ngủ đêm tại gia đình”. Em Jel vâng dạ ngoan ngoãn nhưng đã không về nhà Lưu trú mà ngủ lại gia đình! Mẹ Won nói: “Mẹ Won không xin Yăh, sao em Jel ở nhà?” Em Jel nói: “Yăh cho về, sáng mai đến!”

Đây không phải lần đầu tiên em Jel cố tình ở lại đêm tại gia đình! Mình biết nguyên nhân làm cho em Jel thích ở lại nhà trong Buôn Làng, đó là vì người yêu của em Jel. Qua những lần nói chuyện với người nhà, mình biết em Jel yêu em Kiên người ở thôn Hai, chuyện mới bắt đầu vài tháng.

Chào các bạn,

Vào lúc 19g15 phút tối thứ Hai, khi các em Lưu trú đang học Anh văn thì mình có điện thoại của mẹ Nê, báo ông ngoại của em Nari-học sinh lớp Mười một-vừa mới qua đời. Mẹ Nê xin cho em Nari ngày mai về đám tang ông ngoại.

Mình hỏi mẹ Nê: “Gia đình muốn cho em Nari về ngay từ sáng sớm hay học xong buổi sáng mới về?” Hỏi như vậy vì mình biết tập tục anh em Buôn Làng, đôi khi để người mới qua đời trong nhà lâu hơn người Kinh.

Mẹ Nê nói: “Yăh cho em Nari học xong buổi sáng rồi hãy về.”

“Nếu vậy để sáng mai mình báo, vì báo bây giờ sợ em Nari sẽ buồn và đêm sẽ không ngủ được!”

Chào các bạn,

Đầu tháng Tám mình về Buôn Làng nhưng đến cuối tháng Mười hai mới dọn đến ở nhà của mình. Sau khi ra ở nhà riêng được một tuần thì có em H thường xuyên đến chơi. Em H hai mươi mốt tuổi, không cao nhưng khá mập. Em H là con thứ năm trong gia đình có sáu người con. Gia đình em ở thôn Hai. Tuy từ nhà em H đến nhà mình hơi xa nhưng cách hai hoặc ba ngày em H đến nhà mình một lần, mỗi lần đến em H thường mang cho mình khi thì một nắm lá giang, lúc một vài trái mướp… Có điều mang gì thì mang nhưng em H bao giờ cũng đợi để đưa tận tay mình, không đưa cho các Yăh trong nhà! Một lần mình nghỉ trưa dậy nhìn ra ngoài hàng rào thấy em H đang ngồi đợi, trên tay là một trái bầu dài. Thấy mình mở cửa, em H vào đưa cho mình rồi về.

Sau này mình gặp mẹ Bl – mẹ của em H, mẹ Bl nói: “Em H thích Yăh lắm! Em H về nhà bắt chước Yăh đủ thứ. Cả tuần nay em H bắt chước chải và cột tóc giống kiểu của Yăh!”

Chào các bạn,

Hai giờ chiều thứ Bảy mẹ Hreng, mẹ Đo và mẹ E đến cắt rau cải trong vườn nhà Buôn Làng giúp mình, để mình mang ra ngoài nhà Lưu trú cho các em học sinh ăn. Tây Nguyên đang mùa mưa nên trồng rau không được tốt lắm, vì vậy các loại rau ngoài chợ mùa này cũng rất đắt. Cố ý phá những luống rau cải để cấy lại đợt rau mới, thành ra số cải bị nhổ cũng khá nhiều phải dùng bao năm mươi đựng mới hết. Trong khi mình vạch bao cho mẹ Hreng ôm những bó rau cải bỏ vào bao, mình hỏi thăm về gia đình của mẹ Hreng.

Thực sự trong ba mẹ đang giúp mình chiều nay, mẹ Đo và mẹ E gia đình còn đầy đủ cả vợ lẫn chồng, và con cái đông nhưng đều đã lớn, như mẹ Đo con gái út là em Mươi đang học lớp Mười ở ngoài Lưu trú của mình, còn mẹ E con trai út là em Hal năm nay đang học lớp Chín.

Chào các bạn,

Các em học sinh cấp III tương đối đã lớn khôn, biết suy nghĩ cũng như nhận định những sự kiện liên quan đến cuộc sống xã hội, học đường cũng như đời sống cá nhân của các em. Vì vậy các em dễ bộc lộ tính cách qua cách xử sự cũng như trước những nhận định của người khác về con người, về hoàn cảnh chung cũng như riêng, các em không còn chỉ biết im lặng vâng nghe như khi còn nhỏ. Và các em học sinh Lưu trú sắc tộc của mình cũng không ra ngoài qui luật tự nhiên đó.

Vì vậy trong nhà Lưu trú gặp những em hiền hòa, ngoan ngoãn, dễ thương mình không ngại mỗi khi góp ý nhắc bảo, nhưng có những em cá tính rất mạnh, được nhắc bảo đúng sai là biểu hiện rõ ràng trên khuôn mặt trong thái độ ngay tức khắc, và khi đối diện với các em như vậy mình rất ngại, đôi khi không muốn nhắc bảo! Điển hình như em Ph, học sinh lớp Mười một trong nhà Lưu trú của mình.