Chào các bạn,

Lý chèo đưa Cá Ông là một làn điệu dân ca nghi lễ đặc sắc của vùng biển Kiên Giang, gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng Cá Ông (cá voi).

“Tục thờ Cá Ông xuất nguồn từ tục thờ Cá Ông của người Chăm với tục thờ tín ngưỡng thờ thần Poriak hay Po Riyak là thần Biển hay thần Sóng biển. Tuy nhiên, trải qua sự bản địa hóa, tục thờ Cá Ông trở thành tín ngưỡng của người Việt và cả người Hoa, cụ thể là cùng với quá trình Nam tiến của văn hóa Việt, cùng với hoạt động hải thương Hoa kiều, tín ngưỡng này dần được tích hợp một số tín ngưỡng khác như tín ngưỡng thờ Long Vương, Hà Bá, Cá Ông.

Kết quả này cho thấy, Thủy Long là một biểu tượng đa dân tộc, được tạo nên trong quá trình giao lưu và hòa kết văn hóa. Các nhà nghiên cứu cho rằng tục thờ thần Sóng biển của người Chăm chính là nguồn gốc của tục thờ Cá Ông (cá voi) của cư dân người Việt sống dọc ven biển miền Trung Việt nam còn được gọi là Ông Nam Hải. Các làng chài miền Trung hầu như đều có lăng thờ thần Nam Hải và có tục cúng nghinh Ông hàng năm hoặc 3 năm một lần cùng những tục khác liên quan. Họ cho rằng thần Nam Hải hiện thân cá Voi để cứu nhân độ thế, cứu giúp ngư dân trên biển khi có sóng to gió lớn, vượt qua tai nạn.

Đối với người Việt và người Hoa, Cá Ông chính là mảnh pháp y (áo choàng sau) của Quan Thế Âm (hay Nam Hải Bồ tát) quăng xuống biển để cứu giúp cư dân vùng biển trong cơn giông tố giữa biển, trong các chùa chiền ở miền Nam còn tạc tược Quan Thế Âm cưỡi trên con cá rồng.

Cá Ông được xem là linh vật của biển, có ý nghĩa quan trọng với ngư dân

Theo lệ thì dân chài ai phát hiện được cá voi mắc cạn, tục gọi là “ông luỵ bờ” thì có bổn phận chôn cất và để tang Ông như để tang chính cha mẹ mình. Xác cá được đem tắm bằng rượu rồi liệm bằng vải đỏ. Dân làng còn lấy giấy đỏ đắp vào miệng cá thấm lấy nước dãi, xong đem phơi khô rồi đốt thành tro để chữa bệnh suyễn. Xác cá được mai táng trong đụn cát gần biển. Người phát hiện ra cá voi mắc cạn thì được nhân dân tôn sùng và dưới triều Nhà Nguyễn còn được miễn sưu dịch 3 năm.

Hàng năm dân làng chọn ngày Ông đã luỵ bờ (ngày Cá Ông dạt vào bờ) làm lễ cúng giỗ theo nghi thức Nghinh Ông. Người địa phương có câu: “Thấy ông vào làng như vàng vào tủ” vì theo tín ngưỡng này, Cá Ông luỵ vào làng nào, làng đó muôn đời ấm no, tai qua nạn khỏi. Ba bốn năm sau khi chôn thì dân làng phải cải táng, thường làm vào mùa xuân sang hè rồi đem cốt cho nhập lăng và tế chung. Đối với xương Cá Ông to lớn thì dân làng sẽ chờ đủ 3 năm cho xương cốt rã ra rồi mới đem vào hòm để đưa về làng thờ.

Với trường hợp cá nhỏ, người ta sẽ cho trực tiếp vào hòm và đem về thờ. Khi tế cá thì dân làng cũng cúng các vong hồn ngư dân chết ngoài biển. Tế xong thì có các mục mua vui như hát “chèo ghe”, đua thuyền thúng, kéo co, hát tuồng cùng các trò khác. Điển hình là lễ Cầu Ngư, hay còn gọi lễ tế Cá Ông, ở làng Mân Thái thuộc Đà Nẵng. Hằng năm làng tổ chức tế vào Tháng Ba âm lịch. Ba năm thì có đại tế một lần. Ở Bến Tre thì gọi lễ Nghinh Ông, tế vào Tháng Sáu. Ngoài ra khi dân chài ra khơi họ cũng thường thắp nhang vái Ông phù trợ. Việc Cá Ông liên tục cứu giúp ngư dân miền biển lúc giông to gió lớn đã khiến cho tục thờ Cá Ông đã trở thành một nét văn hóa của Việt Nam.”

[Nguồn Ban Tôn giáo phía Nam, Viện Nghiên cứu Văn hóa Tín ngưỡng Việt Nam]

Hãng thông tấn Al Jazeera (có trụ sở chính tại Doha, Qatar) có clip ngắn về Tục thờ Cá Ông: Tín ngưỡng thiêng liêng của ngư dân Việt Nam.

Whale worshipping: A sacred practice among Vietnam’s fishermen

Lý chèo đưa Cá Ông được hát trong các nghi lễ tiễn đưa hoặc an táng Cá Ông khi Ông lụy.

Làn điệu này được nhạc sĩ Lư Nhất Vũ ghi lại từ nghệ nhân Trần Khánh diễn xướng tại Phú Quốc vào năm 1985. Từ giai điệu gốc này, nhạc sĩ Lư Nhất Vũ và nhà nghiên cứu Lê Giang (cả hai là vợ chồng) đã phổ lời mới thành bài hát Kiên Giang mình đẹp lắm.

Kiên Giang là một tỉnh cũ ven biển thuộc vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Phần lớn diện tích Kiên Giang ngày nay bao gồm thành phố Rạch Giá [rất nổi tiếng ngày trước] và toàn bộ tỉnh Hà Tiên cũ [rất nổi tiếng ngày trước, đây là nơi Mạc Cửu (phản Thanh phục Minh) được Chúa Nguyễn cho tị nạn và lập nghiệp].

Tỉnh Kiên Giang bây giờ sát nhập với tỉnh An Giang, thành tỉnh An Giang, và cũng không có phường Kiên Giang. Địa danh “Kiên Giang” bây giờ không còn trên bản đồ.

Lễ đưa Cá Ông tiêu biểu nhất ở Kiên Giang diễn ra tại Lăng Ông Nam Hải tại xã Lại Sơn (Hòn Sơn), huyện Kiên Hải, vào ngày 15 và 16 tháng 10 Âm lịch hằng năm.

Mời các bạn thưởng thức Lý chèo đưa Cá Ông và Kiên Giang mình đẹp lắm.

Chúc các bạn ngày vui.

Phạm Thu Hương

***

Lý chèo đưa Cá Ông

Nghề đánh cá thanh nhàn nơi sóng biển
Thấy ăn làm nhớ chuyện Thánh Thần
Công an còn tạc lòng dân
Có câu hiếu sanh nố sát
Tâm thiên địa cứu nịch phò nguy
Lượng hải hà, cơn sóng dậy, lúc gió qua
Đem tấm thân cứu đỡ dân ta
Nam cũng vậy, Bắc cũng vậy cho đâu đâu cũng vậy
Công đức ấy, anh linh thế ấy
Lòng vẹn lòng như khắc, như ghi
Trùng trùng dân Nam hải chi quyền…
…
Nay ở tặng ở mai á, phong thiết thực thiên thu
Ừ cũng phải, ừ cũng phải, lương dân biểu kiến
Trung linh khí, vạn cổ trùng tân
Đại từ bầu thiệt là Thiên cổ
Nhất kỳ quan, kìa là minh nguyệt, nọ thanh giang
Ngẫm nghĩ cho ngàn vàng
Khôn định giá, biển phía Đông, sông phía Hữu
Có anh dương chiếu tỏa, có thủy trụ sơn triều
Ngẫm nước Nam lăng miếu đà nhiều
…
Nhưng mà có chỗ nào đâu hơn nữa
Quá như vậy, trong lễ nghi đã sắm sửa
Mười bốn nay tới bữa nghênh thần
Đồ lễ bộ, cờ lăng xăng, bồn hàng tã hữu
Chiếu chầu chiếu, gập gềnh nơi quỳnh lộ
Nhạc Bát Âm ríu rít giang biên
Trên là lăng, nay đã cũng gần miền
Tam ngàn thuở xuân thu đà tang tế
Rước về đó kính dâng 1 lễ

Cho thỏa tình tạo lập bấy năm nay
Trăm là năm hương khói thường ngày

Cho thỏa tình tạo lập bấy năm nay
Trăm là năm hương khói thường ngày

Cho thỏa tình tạo lập bấy năm nay
Trăm là năm hương khói thường ngày…

1. Lý chèo đưa Cá Ông / mer hát (bản đầy đủ)

2. Lý chèo đưa Cá Ông [Kiên Giang Mình Đẹp Lắm] – TUSO, Son Mach

3. Kiên Giang mình đẹp lắm – Bích Phượng

4. Kiên Giang mình đẹp lắm – Thanh Duy x Jun Phạm – Mây Sài Gòn 25.4.2025

Kiên Giang mình đẹp lắm
Sáng tác: Nhạc sĩ Lư Nhất Vũ và nhà thơ Lê Giang

Ϲhiều xuống đứng bên cầu nghe sóng biển
Ɲắng thu vàng chiếu rạng bến bờ
Kiên Giang mình đẹp làm sao!
Ɓóng mâу sánh đôi bóng núi
Ϲon chim nhạn hát điệu tình quê
Một biển trời như có mẹ cất tiếng ru
Trăng nhú lên bến cảng quê hương
Trăng cũng đẹp, đất cũng đẹp, sao đâu đâu cũng đẹp
Trăng lấp lánh lung linh bến nước
Đoàn tàu về loang loáng trên sông
Màn trời đêm êm ả thanh bình
Đêm bình уên hương lúa ngạt ngào
Đêm bình уên nghe sóng biển vỗ về

2. Ɲghề đánh cá an nhàn nơi sóng biển
Thấу ăn làm nhớ chuуện thánh thần
Ϲông ơn còn tạc lòng dân
Ϲó câu hiếu sanh nố sát
Tâm thiên địa cứu nịch pḥò nguу
Lượng hải hà cơn sóng dậу lúc gió qua
Đem tấm thân cứu đỡ dân ta
Ɲam cũng vậу, Ɓắc cũng vậу cho đâu đâu cũng vậу
Ϲông đức ấу anh linh thế ấу
Lòng vẹn lòng như khắc như ghi (a)
Trùng trùng dâng Ɲam Hải chi nguуền (à)
Trăm là năm hương khói thường ngàу
Trăm là năm hương khói cũng thường ngàу