Các lạm dụng độc quyền kinh tế

Chào các bạn,

Nhà độc quyền kinh tế, một mình một chợ, nên có thể làm đủ thứ chuyện để hốt thêm tiền vào túi trong khi cắt cổ người tiêu thụ. Nhưng trước khi nói đến những hoạt động lạm quyền đó, chúng ta hãy nói về “thị trường sản phẩm” (product market) và thị trường địa lý (geographic market).

Nói tóm tắt, product market (thị trường sản phẩm) là độc quyền về sản phẩm nào? Về xe máy? hay xe đạp? hay gạo? Một người/công ty chẳng thể độc quyền về tất cả mọi thứ trên thế giới, mà chỉ có thể độc quyền đối với một vài sản phẩm.

Geograpic market (thị trường địa lý) có nghĩa là độc quyền ở đâu? Một công ty có thể độc quyền gỗ ở miền bắc, nhưng có thể gặp nhiều cạnh tranh ở miền nam, hoặc chỉ độc quyền được trong vài tỉnh và chưa đủ sức mạnh để tạo độc quyền trong các tỉnh khác.

Khi chúng ta nói độc quyền kinh tế, thì chúng ta luôn phải nghĩ trong đầu là độc quyền về sản phẩm gì (product market) và độc quyền ở đâu (geographic market).

Trong một thị trường sản phẩm và địa lý của nhà độc quyền, nhà độc quyền có thể có rất nhiều hoạt động lạm dụng quyền lực độc quyền.

1. Điều căn bản nhất là, như đã nói trước đây, nhà độc quyền thay vì bán với số lượng và giá cả tốt nhất cho người tiêu thụ ở điểm equilibrium (C) như trong thị trường cạnh tranh hoàn toàn (xem ảnh bên dưới) – đó là điểm mà giá bình quân của sản phẩm thấp nhất – thì nhà độc quyền lại bán ra số lượng ít hơn rất nhiều và tăng giá hàng lên rất nhiều, ở điểm M (là điểm marginal cost của ông ta bằng marginal revenue của ông ta), làm giá tăng lên nhiều. Nói ngắn gọn là tăng giá hàng bằng cách giảm sản xuất, bán ra ít hàng hơn.

monopoly

Người tiêu thụ do đó phải trả thêm một số tiền cho mỗi sản phẩm vì tăng giá. Số tiền mọi người tiêu thụ phải trả thêm vì tăng giá, cho tổng số lượng Qm bán ra, rơi vào túi nhà độc quyền. Đó là diện tích hình chữ nhật đỏ bên trên, gọi là siêu lợi nhuận cho nhà độc quyền. Đây là bất công cho người tiêu thụ, vì phải mất thêm một số tiền vào túi nhà độc quyền một cách không hợp lý.

Bên cạnh đó, nền kinh tế cũng thất thoát thêm một số tiền, chỉ vì nền kinh tế hoạt động kém hiệu năng, gọi là “tổn thất tải trọng”. Đó là diện tích hình tam giác xanh trong hình bên trên.

2. Đòn bẩy, Bán kèm, Bán cả gói (leverage, tying, bundling)

Đòn bẩy (leverage) là dùng một sức mạnh mình có trong một sản phẩm để làm đòn bẩy tạo ra sức mạnh cho một sản phẩm khác của mình. Lý thuyết đòn bẩy trong thực tế kinh doanh thường xảy ra trong hình thức bán kèm (tying), còn gọi là bán cả gói (bundling). Công ty độc quyền thống lĩnh sản phẩm A, và yêu cầu mọi khách hàng khi mua sản phẩm A thì phải mua thêm sản phẩm B của công ty trong cùng một gói AB.

Thật ra bán kèm (tying), còn gọi là bán trọn gói (bundling), thường là hành động tiếp thị rất tốt của các công ty. Ví dụ, công ty bán gạo nổi tiếng có thể bán một bao gạo và bán thêm một bao cà phê của công ty với giá rẻ.

Bán kèm chỉ thành lạm dụng độc quyền khi (1) công ty có độc quyền trên một sản phẩm, và (2) bắt khách hàng mua sản phẩm độc quyền thì phải mua thêm một sản phẩm thứ hai. Ví dụ: Công ty làm máy in có độc quyền về máy in trong thị trường; công ty yêu cầu khách mua máy in thì phải mua dịch vụ sửa máy in do chính công ty đảm nhiệm (tức là không cho khách thuê các công ty khác sửa máy in của công ty).

Một ví dụ có thật là vụ chính phủ Mỹ kiện Microsoft năm 2001 vì lý do công ty bắt người mua máy computer dùng hệ điều hành Microsoft phải dùng trình duyệt web của Microsoft. Vào thời đó Microsoft có 95% thị trường hệ điều hành, và trình duyệt Internet Explorer của Microsoft kết chặt vào hệ điều hành của Microsoft. Người mua computer thường tự động dùng Internet Explorer mà ít khi quan tâm đến trình duyệt web của các công ty khác, vì rất phức tạp để bỏ Internet Explorer và cài các trình duyệt web của các công ty khác. Tòa án đã cho rằng Microsoft lợi dụng vị thế độc quyền hệ điều hành để bắt người tiêu thụ phải dùng Internet Explorer của Microsoft. Và tòa yêu cầu Microsoft phải đặt Internet Explorer nằm rời khỏi hệ điều hành, để người mua computer có thể dễ dàng cài đặt Internet Explorer hay các trình duyệt web của các công ty khác.

Quyền lực độc quyền không nhất thiết đòi hỏi thống lĩnh 100% thị trường. Một sức mạnh đáng kể như 75% thị trường, đôi khi chỉ 50% thị trường, (gọi là dominant market power – sức mạnh thị trường thống trị), cũng có thể lũng đoạn thị trường như là thống lĩnh 100% thị trường (monopoly), nếu các công ty còn lại quá yếu để có thể cạnh tranh cản trở.

3. Bán phá giá (predatory pricing).

Đây là trường hợp một công ty rất mạnh (tức là có dominant market power – sức mạnh thị trường thống trị), ví dụ, nắm 75% thị trường, và các công ty khác nhỏ xíu, mỗi công ty chỉ nắm 5% hay 7% thị trường. Công ty dominant có thể giảm giá hàng xuống rất thấp để giết chết các công ty nhỏ hầu độc chiếm thị trường.

Đây cũng là vấn đề rắc rối, vì công ty nào cũng có lúc bán quảng cáo rất thấp để tiếp thị. Các yếu tố chính của predatory pricing là (1) có một công ty dominant và (2) các công khác rất yếu, (3) công ty dominant bán giảm giá rất lâu – không chỉ là vài ngày tiếp thị — và (4) giảm giá đến mức rất thấp làm chẳng ai cạnh tranh nổi với giá đó.

Thông thường bán giá thấp dưới average cost (tổn phí bình quân cho mỗi đơn vị sản phẩm), tức là bán giá lỗ vốn, thì đã bắt đầu được xem là phi pháp, nhưng công ty vẫn có thể có lý do kinh tế chính đáng để bán lỗ như thế một thời gian – như là kích cầu sau Covid chẳng hạn.

Nhưng bán giá thấp hơn cả average variable cost (tổn phí biến đổi bình quân – bình quân của tổn phí thay đổi với sản xuất, như lương lao động và vật liệu đầu vào) thì đó là giá bán cực thấp, vì nó không có chi phí cố định (fixed cost, như nhà cửa, máy móc, hệ thống hành chánh) trong đó. Bán giá đó dài ngày một chút, đủ để giết chết một số các công ty nhỏ, thì thường được xem là phi pháp, mà không cần phải nghiên cứu thêm các bằng chứng khác.

4. Đồng lõa định giá, phân chia thị trường, hay hạn chế cạnh tranh (Conspiracy/agreement to fix prices, divide markets, or limit competition).

Bên trên là trường hợp các công ty độc quyền (monopoly). Các công ty không có quyền lực monopoly vì không thống lĩnh thị trường 100% cũng có thể đồng lõa với nhau để họat động như một monopoly, như định giá (làm giá – price fixing), phân chia thị trường (dividing the markets) – thị trường địa lý hay thị trường sản phẩm – hay hạn chế cạnh tranh bằng cách nào đó (limit competition), để trục lợi bất hợp pháp.

Nếu các công ty đồng ý với nhau về một giá – như giá gạo – và mọi công ty đều bán gạo với giá đó, thì đó là price fixing (làm giá, định giá). Giá cả, cách cạnh tranh lớn nhất trong thị trường, do đó đã bị xóa bỏ. Đó là phi pháp.

Hoặc đồng ý phân chia thị trường địa lý – tôi miền bắc, anh miền trung, anh miền nam. Mỗi người làm vua một cõi, không đụng chạm nhau và không cạnh tranh nhau. Đó là đồng lõa để chấm dứt cạnh tranh, và là hành động phi pháp.

Hoặc đồng ý phân chia thị trường sản phẩm. Ví dụ: Công ty A làm xe 4 chỗ ngồi, công ty B làm xe 7 chỗ ngồi, công ty C làm xe 10 chỗ ngồi, để khỏi cạnh tranh nhau. Đó cũng là phi pháp.

Còn rất nhiều cách đồng lõa để hạn chế cạnh tranh mà chỉ những người cùng loại kinh doanh mới nghĩ ra được.

Hình thức các công ty phối hợp với nhau để kinh doanh thì vô hạn. Đôi khi phối hợp thì tạo hiệu năng kinh tế cao và việc hạn chế cạnh tranh không có nhiều tai hại kinh tế. Vi dụ, nếu thị trường quảng cáo vé máy bay lộn xộn và nhiều gian dối quá, các công ty có thể đồng ý không quảng cáo trên một số phương tiện truyền thông – báo chí, TV, radio, v.v… để tránh tình trạng các nơi bán vé quảng cáo lăng nhăng, thì rất có thể đó là điều tốt cho nền kinh tế, dù nó hạn chế quảng cáo, nghĩa là hạn chế một cách thức cạnh tranh rất lớn và tốt cho người tiêu thụ (nếu không có gian dối).

Đồng lõa để định giá hay phân chia thị trường thường là phi pháp tức thì. Nhưng thỏa thuận để hạn chế một số cách cạnh tranh khác, kể cả bán kèm, có thể có hại cho nền kinh tế hoặc tốt cho nền kinh tế, tùy theo mỗi vụ việc. Do đó, mỗi vụ việc phải được phân tích lợi hại trước khi tòa có thể quyết định phi pháp hay hợp pháp.

Tóm lại, ta có hai trường hợp. Một là, độc quyền kinh tế (monopoly), chỉ có một công ty trong thị trường sản phẩm và khu vực địa lý, tha hồ đánh giá cao (price fixing), giảm sản xuất (lowering production) để được cao giá, bán kèm (bán trọn gói – tying), hay bán phá giá (predatory pricing). Hai là, các công ty trong một thị trường đồng ý với nhau làm mọi việc phi pháp như một monopolist – định phá, giảm sản xuất, phân chia thị trường để không có cạnh tranh, bán kèm, bán phá giá Nhưng đôi khi các công ty trong một thị trường phối hợp để làm gì đó, có thể cắt giảm cạnh tranh một chút, nhưng lợi cho người tiêu thụ và nền kinh tế thì nhiều. Do đó, chúng ta cần phân tích mỗi trường hợp để xem những phối hợp (đồng lõa) này tốt hay xấu cho nền kinh tế và người tiêu thụ, trước khi xác định đó là phi pháp hay hợp pháp.

Mến,

Hoành

© copyright 2022
Trần Đình Hoành
Permitted for non-commercial use
www.dotchuoinon.com

Một bình luận về “Các lạm dụng độc quyền kinh tế”

Trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s