Tân Nhạc VN – Thơ Phổ Nhạc – “Thu Ca Ðiệu Ru Ðơn” (“Chanson d’Automne”) – Paul Verlaine & Phạm Duy

Đọc các bài cùng chuỗi, xin click vào đây.

Chào các bạn,

Hôm nay mình giới thiệu đến các bạn thi khúc “Thu Ca Ðiệu Ru Ðơn” (“Chanson d’Automne”) của Thi sĩ Paul VerlaineNhạc sĩ Phạm Duy.

Paul-Marie Verlaine (30 tháng 3 năm 1844 – 8 tháng 1 năm 1896) là nhà thơ Pháp, một trong những nhà thơ lớn nhất của Pháp, thế kỷ XIX.

Paul-Marie Verlaine sinh ở Metz. Thân sinh của ông là kỹ sư xây dựng trong quân đội, mẹ ông xuất thân từ một gia đình nông dân khá giả. Năm1851 gia đình ông chuyển về Paris.

Năm 1855 Verlaine vào học trường Lycée Bonapart ở Paris và đã bộc lộ sự say mê thơ ca. Năm 1858, ông gửi cho Victor Hugo trường ca “La Mort” (“Cái Chết”).

Năm 1862 ông nhận bằng cử nhân hùng biện, cũng trong năm này ông vào học luật tại Đại học Sorbonne nhưng một thời gian sau bỏ học.

Thi sĩ Paul Verlaine. Tranh của Courbet.
Thi sĩ Paul Verlaine. Tranh của Courbet.

 

Tượng của Thi sĩ Paul-Marie Verlaine.
Tượng của Thi sĩ Paul-Marie Verlaine.

Từ tháng 10 năm 1863 ông làm việc ở công ty bảo hiểm, sau đó vào làm ở Tòa Thị Chính Paris, tham gia nhóm thơ Parnasse. Năm 1866 ông in cuốn sách đầu tiên “Poèmes Saturniens” chịu sự ảnh hưởng của nhóm Parnasse. Năm 1867 ông sang Brussele gặp Victor Hugo. Năm 1870 ông in tập thơ “La Bonne Chanson” (“Bài Ca Tốt Lành”) tặng người yêu Mathilde Mauté. Sau khi chiến tranh Pháp – Phổ xảy ra, Verlaine phải vào lính nhưng thường xuyên lẩn tránh nghĩa vụ nên phải bị tống vào trại giam một tuần.

Thời gian sau đó là những năm tháng tình ái của ông với nhà thơ trẻ Arthur Rimbaud. Hai người đi sang Bỉ và Anh. Đây là quãng thời gian Verlaine viết những bài thơ hay nhất của mình.

Năm 1874 ông in tập thơ “Romances Sans Paroles” (“Những Khúc Lãng Mạn Không Lời). Tháng 10 năm 1873 Verlaine cãi nhau với Rimbaud, dùng súng lục bắn vào tay Rimbaud nên bị vào tù hai năm và bị phạt 200 frans. Sau khi mãn hạn tù Verlaine bị vợ và gia đình từ chối nên ông sang Anh dạy tiếng Pháp, dạy vẽ, và làm gia sư.

pv1

Năm 1882 ông trở về Pháp sống và làm việc ở nhiều nơi.

Năm 1894 ông được bầu là “Ông Hoàng của các nhà thơ”.

Năm 1895 ông viết bài giới thiệu cho “Tuyển tập tác phẩm Arthur Rimbaud”.

Năm 1896 ông in cuốn sách cuối cùng “La Mort” (Cái Chết). Ông mất ở Paris và được mai táng tại nghĩa trang Cimetière de Batignolles. Có ba ngàn người đến dự lễ tang của ông.

Các nhà thơ phái thơ tượng trưng gọi Verlaine là ông tổ của mình, còn nghệ thuật thi ca gọi tập thơ “Romances Sans Paroles” của ông là tuyên ngôn. Tuy vậy sự ảnh hưởng của Verlaine không chỉ giới hạn trong phạm vi một trường phái thơ. Verlaine là người sáng tạo một nghệ thuật thơ mới, phục hồi mối liên hệ với thơ ca dân gian, giữ gìn truyền thống nghệ thuật của thơ ca Pháp mà sau đấy được các nhà thơ lớn của Pháp trong thế kỷ XX tiếp tục.

pv_tập thơ

Thi Phẩm “Chanson d’Automne” (Thi sĩ Paul Verlaine)

Les sanglots longs
Des violons
De l’automne
Blessent mon cœur
D’une langueur
Monotone.

Tout suffocant
Et blême, quand
Sonne l’heure,
Je me souviens
Des jours anciens
Et je pleure;

Et je m’en vais
Au vent mauvais
Qui m’emporte
Deçà, delà,
Pareil à la
Feuille morte.

Nghĩa:

“Thu Ca”

Mùa thu nức nở
Rót ra nỗi buồn
Và tiếng vĩ cầm
Cho lòng đau thắt.
Chất đầy trong ngực
Nỗi buồn cô đơn.

Nỗi buồn nặng hơn
Khi tiếng chuông ngân
Trong đêm vắng vẻ
Xao xuyến ngập lòng.
Nhớ về ngày cũ
Nước mắt trào dâng.

Ta chạy ra đồng
Hỡi cơn gió độc
Bao nhiêu mơ ước
Mi hãy cuốn phăng
Vào đêm tối mịt
Như chiếc lá vàng.

pv_ĐB

Thi khúc “Thu Ca Ðiệu Ru Ðơn” (Nhạc sĩ Phạm Duy)

Mùa Thu nức nở ơ ớ
Tiếng thở ơ ơ ơ dài
Tiếng vĩ cầm, buồn ơi mùa Thu ơi !
Lòng ta khốn khổ ô ố
Với mỏi ý y y mòn
TiếngThu buồn, buồn ơi điệu ru đơn…

Nghẹn ngào tê tái, nghẹn ngào tê tái
Khi giờ đã điểm, ta ngồi ta nhớ
Những ngày nào xưa
Những ngày nào xưa, và ta khóc lóc
Và ta khóc lóc…

Mùa Thu nức nở ơ ớ
Tiếng thở ơ ơ ơ dài
Tiếng vĩ cầm, buồn ơi mùa Thu ơi !
Lòng ta khốn khổ ô ố
Với mỏi ý y y mòn
Tiếng Thu buồn, buồn ru điệu ru đơn…

Ta đi, rồi ta đi theo ngọn gió
Ta đi, ta đi theo ngọn gió xấu
Cuốn ta đi, trôi dạt đây đó
Trôi dạt đây đó, trôi dạt đây đó
Như chiếc lá mùa Thu, lá chết vàng khô.
Mùa Thu nức nở ơ ớ
Tiếng thở ơ ơ ơ dài
Tiếng vĩ cầm, buồn ơi mùa Thu ơi !
Lòng ta khốn khổ ô ố
Với mỏi ý y y mòn
Tiếng Thu buồn, buồn ru điệu ru đơn…

Dưới đây mình có bài:

– Thu Ca Điệu Ru Đơn – Phạm Duy – Họa sĩ của trường phái ấn tượng

Cùng với 5 clips tổng hợp thi khúc “Thu Ca Điệu Ru Đơn” (“Chanson d’Autome”) do các ca sĩ lừng danh diễn xướng để các bạn tiện việc tham khảo và thưởng thức.

Mời các bạn.

Túy Phượng

(Theo Wikipedia)

pv2

Thi sĩ Paul-Marie Verlaine qua đời tại ngôi nhà này.
Thi sĩ Paul-Marie Verlaine qua đời tại ngôi nhà này.
Mộ của Paul-Marie Verlaine.
Mộ của Paul-Marie Verlaine.

“Thu Ca – điệu ru đơn”, Phạm Duy – Họa sĩ của trường phái ấn tượng

(Khuyết danh)

Khác với nhiều lối nghĩ. Âm nhạc chỉ mang một màu sắc mơ hồ, không rõ ràng. Riêng tôi. Không đồng ý quan điểm ấy. Đối với tôi, âm nhạc mang một màu sắc rõ ràng, chúng ta có thể nhận biết được một bài nhạc màu gì, vẽ ra sao, vẽ cái gì.

Tôi gọi Phạm Duy là một nhạc sỹ thiên tài. Vì ở ông, tôi không chỉ thấy một nhạc sỹ qua ngàn bài nhạc, mà còn thấy một thi sỹ qua ngàn lời ca, ẩn sâu trong đó, có một khía cạnh mà ít nhà phê bình nghệ thuật chú ý ở ông, Ông còn là một họa sỹ.

Minh chứng cho điều ấy, tôi mượn một bài nhạc của ông, để phân tích một bút pháp nghệ thuật vẽ tranh ấn tượng.

Bài “Thu Ca – điệu ru đơn”

Tại sao tôi chọn bài hát này khi nhạc sĩ có rất nhiều bài về mùa thu? Như “Mùa Thu Chết”, “Mùa Thu Paris”, Tơ tình (tình ca mùa thu) vv.v….Vì theo tôi cảm thấy, người ta ít chú ý đến bài “thu ca – điệu ru đơn” này.

Sau danh ca Thái Thanh, tôi chỉ còn nghe Thái Hiền hát lại bài hát này. Tôi không hiểu vì sao người ta ít chú ý đến nó, ít hát nó, nhưng tôi thì thấy bài hát này đạt được một chuẩn cao về nghệ thuật tạo hình, vẽ tranh, cấu trúc… đã tạo nên một mùa Thu rất cổ điển mà hiếm gặp bài hát nào có được, kể cả bài “Buồn Tàn Thu” của cố nhạc sỹ Văn Cao mà nhiều người cho là đậm chất Thu nhất. Nhưng tôi chỉ thấy mùa Thu của Văn Cao còn lac lõng, dài hơi, liên miên, dừng lúc nào cũng được, cấu trúc chưa thật chặt chẽ, có thể vì lúc đó ông còn khá trẻ, nên cảm xúc khá miên man, bất tận chăng?

Trước tiên, cho phép tôi được nói về màu sắc trong âm nhạc. Bản thân tôi là một tín đồ của khoa học. Tôi chỉ nhìn nhận nghệ thuật trên khía cạnh khoa học, tức là đặt vấn đề, kiểm chứng và chứng minh. Tôi mau chóng nhận ra được con số khá kỳ lạ trong nghệ thuật, nếu như số Phi 1,618… được gọi là con số thần thánh trong mỹ thuật phục hưng, trong kiến trúc Hy Lạp, trong cấu tạo kim tự tháp, trong sơ thể người, trong cấu trúc sinh học… Thì số 7 lại hiện diện cũng không ít trong nghệ thuật lẫn triết học, trong tôn giáo thì số 7 là con số của quyền năng mặt trời (Phật Giáo), là 7 ngày của Chúa, số 7 tượng trương cho không gian (đông tây nam bắc) và thời gian (quá khứ hiện tại tương lai), 7 sắc cầu vòng, 7 note cơ bản vv…vv…

Vậy rõ ràng, nghệ thuật cũng có liên quan với nhau, thông qua một con số, đối với 7 note nhạc cũng thế, mỗi note cũng mang một màu sắc đặc biệt. Nếu ai thử nghiên cứu âm nhạc dựa trên màu sắc, thì sẽ bất ngờ không kém. Cho phép tôi đưa ra một phép thử với 7 note nhạc và 7 màu cầu vồng, để trên cơ sở đó, chúng ta nghiên cứu bài “Thu Ca – điệu ru đơn”:

Do – Ré – Mi – Fa – Sol – La – Si
(Đỏ – Cam – Vàng – Lục – Lam – Chàm – Tím )

Đầu tiên, tôi sẽ cung cấp ra lời nhạc của bài hát này, và chia nó ra làm 3 đọan xác định.

– Đọan A: là đọan chủ đạo, mở đầu và kết thúc bài nhạc, gồm 1 motive được lặp lại 2 lần là (a) và (b)

(a) Mùa Thu nức nở …Tiếng thở … dài.Tiếng vĩ cầm, buồn ơi, mùa thu ơi.
(b) Lòng ta khốn khổ .…Với mỏi … mòn.Tíếng thu buồn. Buồn ơi, điệu ru đơn

– Đọan B: là đọan chuyển thêm vào xem giữa đọan A-A

Nghẹn ngào, tê tái, nghẹn ngào tê tái. Khi giờ đã điểm í i…
Ta ngồi ta nhớ những ngày nào xưa, những ngày nào xưa, và ta khóc lóc, và ta khóc lóc…

– Đọan C: là đoạn điệp khúc

Ta đi, rồi ta đi, theo ngọn gió, ta đi, ta đi theo ngọn gió xấu, cuốn ta đi, trôi dạt đây đó, trôi dạt đây đó, trôi dạt đây đó. Như chiếc lá mùa thu, lá chết vàng khô…

Cấu trúc bài nhạc này khá mới mẻ so với cấu trúc A – B, A – B – C, …vv…vv…
Cấu trúc của nó là A – B – A – C – A hết.

Toàn bộ bài nhạc viết trên âm thức Ré thứ. Nên mang một màu sắc chủ đạo là màu cam,
Ta thử xem đoạn A, tác giả vẽ nó bằng môt đường nét nhấn mạnh:

La – Ré – Ré – La – Ré – Mí (mùa thu nức nở ớ ớ)
Ré – La – Ré – Ré – La – Fa – Rè (tiếng thở ớ ơ …dài)
Fá – Ré – Là (tiếng vỹ cầm)
Là – Ré/ Dò – Ré – Ré (mùa thu, mùa thu ơi)

Ta nhìn thấy trong đọan này, bút lực nhẹ đầu mạnh đuôi, uyển chuyển dứt khóat. Đã phác họa cơ bản nên một hình thái chúng ta cảm nhận như cái gì bay bổng trên cao, lọang chọang, từ từ, lã lướt và rơi nhẹ xuống.

Đó là gì ?

Nếu ta chú ý, đọan La – Ré – Ré – La – Ré – Mí (mùa thu nức nở ớ ớ), theo trường độ thì Ré (cam) chiếm 2 note phách + La (chàm) chiếm ½ phách + mí (vàng) chiếm 1 phách + phách nghỉ không xét. Ta thử dùng màu trộn với các tỉ lệ trên, bất ngờ, khi ta nhận ra là một màu vàng nâu rất đặc trưng của chiếc lá mùa thu Paris.

Vậy các note nhạc đã vẽ nên chuyển động của chiếc lá mùa thu úa tàn trong cơn gió. Khá bài bản, và chuẩn mực trên phông nền Ré thứ màu cam (màu của mùa Thu).

Đoạn A:

Ta nhìn thấy được cấu trúc bán cổ điển chưa rõ nét ở đọan này.Thọat nghe khá lạ tai dân Việt. Thế nhưng chỉ là ngũ cung mà thôi (Do,re,mi,fa,la)Theo tôi, sự lạ tai ấy, là do thiếu đi note Sol chủ đạo trong dân ca Việt Nam. Khiến cho mở đầu bài hát đã Tây hóa trên hệ thống ngũ cung

Bước sang đoạn B:

Khi chuyển sang đoạn B, ta thực sự bức vào không gian của nhạc bán cổ điển, hệ thống thất cung của Tây phương, khiến cho bài hát mang hẳn một không khí trời Tây. Tiết tấu đọan B nhanh – ngân (nghẹn ngào, tê tái…)làm cho đọan B không còn vẽ hình ảnh như đọan A, mà mang hẳn một tâm sự nấc nghẹn, đau khổ. Ấy thế, đọan B đã trở thành một gam màu tâm trạng, không còn là hình ảnh.

Điệp khúc đoạn C:

Theo tôi, đọan C này được khai triển dựa trên đọan A kết hợp B. Vừa mang màu sắc u sầu, nghẹn ngào với tiết tấu của đọan B, nhanh – chậm dứt khóat nhưng khác là thêm một cấu trúc lướt nhanh (ta đi, rồi ta đi..lá chết vàng khô…) khiến cho ta cảm nhận một chiếc lá đầy tâm trạng bị cuốn theo cơn gió, lúc lên nhanh, lúc bay cao, lúc rơi xuống, lúc mạnh, lúc yếu theo gió. Nhẹ nhàng, dứt khóat, như nắng chiều, sáng mà không gắt, nhu mà không nhược.

Để nhận ra sự khác biệt rõ nét của 3 đoạn A – B – C. Ta thử nhìn cách sử dụng quãng trong 3 đoạn này.

Đoạn A: Gồm 5 lọai quãng

Q.1———–Q.2————Q.3————-Q.4————Q.5

4 lần 4 lần 2 lần 4 lần 4 lần

Đây là một cấu trúc cân bằng ổn định thường thấy ở nhạc bán cổ điển Tây Phương, khi 3 quãng đúng (Q1,Q4,Q5) kèm theo 1 quãng trưởng (Q2) dùng 4 lần, tạo nên cấu trúc ổn định chuẩn mực. Lẫn vào đó 2 lần quãng 3 trưởng nằm ở đọan luyến (thở..ơ..ơ..dài) tạo nên một không gian lâng lâng xuống nhẹ như một tiếng thở dài mà không gây nhàm chán khi dùng đồng bộ các quãng ngắn – dài chung với nhau.

Đoạn B: Xuất hiện thêm 1 quãng 3 tăng

Q.1———–Q.2————Q.3————-Q.4————Q.5

12 lần 12 lần 2 lần 2 lần 5 lần

(x 3) (x 3) (nguyên) (chia 2) (+ 1)

Ta nhận thấy ở đoạn này dùng khá nhiều quãng ngắn, với các note cao, thấp trở nên đều đặn. Khiến ta cảm thấy như những bậc thang đi từ từ trên cao xuống thấp, như một sự hài hòa trong hạnh phúc – khổ đau, thiên đường – địa ngục, … mà ta dễ gặp trong cấu trúc nhạc Betthoven. Điều này khiến cho đọan B trở nên đầy tâm trạng.

Đoạn C: Đến đọan này xuất hiện thêm 1 quãng mới (Q6)

Q.1———–Q.2————Q.3————-Q4————Q.5————Q6

13 lần 8 lần 6 lần 5 lần 3 lần 1 lần

Việc thay đổi nhanh các lần sử dụng quãng, làm cho đọan C các note từ cao xuống thấp đều đặn theo thời gian mà hạ xuống chậm rãi (hoặc ngược lại), như thể các note bị ảnh hưởng bở một ngọai lực vô hình tác động lên nó. Ấy thế, phải chăng “Như chiếc lá mùa thu ? Lá chết vàng khô !”

Từ đó, ta thấy bài hát này, Phạm Duy không chỉ vẽ chuyển động, vẽ tâm trạng, phối màu hợp lý. Tạo nên một không gian mùa Thu khá ấn tượng. Một mùa thu vay mượn hình ảnh chiếc lá vàng rơi, cuốn theo gió. Khiến cho chiếc lá mang tâm trạng, Tâm trạng ấy là tâm trạng mùa thu hay tâm trạng của ai ? Bức tranh này làm tôi nhớ ngay đến danh họa Van Gogh.

Ông là một bậc thầy của trường phái ấn tựơng, chỉ dùng màu sắc mà khắc họa tâm trạng cho bức tranh , khiên nó mang tâm hồn của một con người, mang đau khổ của một thi nhân.

Cấu trục nhạc phối cùng ca từ làm cho ta thấm hơn cái thu mà nhạc sĩ đã thổi hồn vào bài thơ:

Lối hỏi ẩn “Mùa thu nức nở ? Tiếng thở dài”
Đáp ngay “Tiếng vĩ cầm, buồn ơi mùa thu ơi”

Khi đoạn A mang tâm trạng khoắc khoải, tự hỏi tự trả lời, thì câu B trả lời ngay cho đoạn A:

“Nghẹn ngào tê tái, nghẹn ngào tê tái. Khi giờ đã điểm, ta ngồi ta nhớ. Những ngày nào xưa.
Những ngày nào xưa, và ta khóc lóc. Và ta khóc lóc….”

Cảm xúc ấy lại dứt khoát trong điệp khúc, khi đoạn B hồi tưởng quá khứ (ta ngồi ta nhớ…) thì đoạn C vang lên, thúc dục, dứt khoát:

“Ta đi, rồi ta đi theo ngọn gió. Ta đi, ta đi theo ngọn gió xấu. Cuốn ta đi, trôi dạt đây đó.
Trôi dạt đây đó, trôi dạt đây đó. Như chiếc lá mùa Thu, lá chết vàng khô.”

Sau cùng nối lại đoạn A để hết, bài hát tuy ngắn, nhưng đã trở nên dài miên man bất tận, như một tâm trạng sầu Thu bất tử. Tôi xin được phép gọi bài hát này là “Mùa Thu buồn bất tử”, một mùa thu của cô đơn, như tiếng đàn không được hòa nhịp, như chiếc lá lạc lõng giữ vô vàn chiếc lá mùa thu.

Ôi, đẹp tuyệt vời, có phải Paris chăng ?

oOo

Chanson d’automne – Ca sĩ Léo Ferré:

 

Thu Ca Điệu Ru Đơn – Danh ca Thái Thanh:

 

Thu Ca Điệu Ru Đơn – Ca sĩ Anh Ngọc:

 

Thu Ca Điệu Ru Đơn – Ca sĩ Julie Quang:

 

Thu Ca Điệu Ru Đơn – Ca sĩ Ý Lan:

 

Một suy nghĩ 3 thoughts on “Tân Nhạc VN – Thơ Phổ Nhạc – “Thu Ca Ðiệu Ru Ðơn” (“Chanson d’Automne”) – Paul Verlaine & Phạm Duy”

  1. Chi Phuong oi! Cam on chi da post bai viet nay. Em rat yeu bai tho nay, cung nhu bai hat ” Thu Ca dieu ru don” cua Nhac si Pham Duy pho nhac.
    Dau tien khi nghe Thai Thanh hat bai nay, em da fall in love voi bai hat va vi the em di tim bai tho. That tuyet voi, bai tho qua hay, va em con thich hon nua khi biet rang no duoc dung de lam am hieu cho quan khang chien Phap thoi gian do bo cua quan Dong Minh o bai bien Normandy .
    Em chuc chi Sinh Nhat vui ve. XOXO
    QuynhNhu

    Số lượt thích

  2. You’re mostly welcome Như ơi. Cũng như em, chị mê mẫn “Thu Ca Điệu Ru Đơn” (“Chanson d’Automne”) lắm. Mà mê nhất là cô Thái Thanh hát bài này do NS Phạm Duy phổ. Ngoài cô ra thì không có ca sĩ nào hát xuất thần tuyệt kỷ đầy xúc cảm như thế được. 🙂

    Chị thật vui có bạn đồng tình. Thank you for you support.

    Cám ơn em chúc lành cho chị.

    Chị Phượng XOXO

    Số lượt thích

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s