Nhạc cụ cổ truyền VN – Chiêng Tre/Čing Kram

Đọc các bài cùng chuỗi, xin click vào đây.

Chào các bạn,

Hôm nay mình giới thiệu đến các bạn Chiêng Tre/Čing Kram của người Việt/Êđê

Chiêng Tre, hay gọi theo tiếng Êđê là Čing Kram, là một nhạc cụ của người Việt/Êđê được làm từ tre nứa, thường đi với một giàn từ 5 đến 19 chiếc. Một giàn là một hợp xướng âm thanh, với các âm giai của từng thể chiêng tương ứng. Dùng đánh trong các lễ hội, đánh theo tính chất tập thể. Có người làm vai trò chỉnh chiêng, làm cho âm thanh của nó cao hơn hoặc thấp hơn, tiếng chiêng dòn và vang hơn.

Để tạo ra một bộ Chiêng Tre/Čing Kram hoàn chỉnh nghệ nhân phải trải qua nhiều công đoạn. Công đoạn đầu tiên là chọn lựa nguyên liệu với những cây tre có kích cỡ cân đối để tạo ra những cung bậc âm thanh nhất định. Sau khi đốn xuống tre phải được phơi khô khoảng từ 1-2 tháng.

Công đoạn thứ hai là đo đạc, đánh dấu, cắt ống tre theo những kích thước khác nhau tương ứng với đường kính của ống tre. Chiều dài của ống tre dao động khoảng từ 30-45 cm, đường kính khoảng từ 8-10 cm.

Công đoạn thứ ba là thẩm âm, là công đoạn tỉ mỉ nhất. Mỗi ống tre tương ứng được đẽo gọt bằng phẳng đồng đều. Khi đánh Chiêng những nghệ nhân kẹp hai đùi vào ống tre kê trên đùi, tay cầm dùi gõ vào thanh tre cho âm vọng xuống ống tre, tạo ra những âm thanh mình muốn.

chiengtre3

Mỗi cặp Chiêng Tre/Čing Kram có một loại thanh âm tương ứng với một chiêng đồng. Chiêng Tre/Čing Kram được quy ước theo dãy số lẻ thường có từ 5-7 hoặc 9 chiếc hợp lại tạo thành một bộ. Cũng có khi Chiêng Tre/Čing Kram được chế tác lên đến 19 chiếc trong một bộ. Mỗi chiếc Chiêng Tre/Čing Kram mang âm sắc, cung bậc riêng nên khi thanh âm của toàn bộ Chiêng Tre/ Čing Kram cùng vang lên một lúc sẽ tạo thành một dàn hợp xướng sôi động làm cho người nghe rất vui nhộn.

Công đoạn cuối cùng là kiểm tra chất lượng của Chiêng. Những nghệ nhân phải theo dõi trong vòng nhiều tháng vì luôn có sự thay đổi ảnh hưởng của thời tiết có thể làm cho thanh âm của Chiêng thay đổi theo. Trong thời gian ở công đoạn cuối cùng này, những nghệ nhân sẽ phải chú tâm xem xét chỉnh sửa thanh âm của Chiêng cho hoàn chỉnh bằng cách cắt bớt hoặc gọt miệng ống tre để điều chỉnh độ cao, thấp cho thanh âm theo ý muốn.

Dưới đây mình có bài “Chiêng Tre (Čing kram) của người Ê đê” cùng với 1 clip “Không gian văn hóa người Êđê”, trong đó Chiêng Tre/Čing Kram được giới thiệu ở phút 18:08 để các bạn tiện việc tham khảo và thưởng thức.

Mời các bạn.

Túy Phượng

(Theo Wikipedia)

Nghệ nhân buôn Kram truyền dạy chiêng cho lớp trẻ.
Nghệ nhân buôn Kram truyền dạy chiêng cho lớp trẻ.

Chiêng tre (Čing kram) của người Ê đê

Cấu tạo của một čing kram gồm: 1 ống tre khô dài khoảng 30cm, đường kính từ 7-9cm; một thanh tre già có độ dài khoảng 40cm, rộng khoảng 7cm và một cái dùi bằng gỗ có quấn vải. Theo quan niệm của đồng bào Ê đê, số lẻ là số của sự may mắn nên mỗi bộ čing kram thường có 5, 7, 9 chiếc hợp lại thành một dàn chiêng.

Mỗi chiếc čing kram có âm sắc, giai điệu khác nhau, nhưng khi tất cả cùng ngân lên sẽ tạo thành một dàn hợp xướng có âm thanh lay động lòng người. Chiêng tre cũng có những kích cỡ, âm thanh và có hệ thống như một bộ chiêng đồng.

Độc đáo hơn là khi đánh, để cho âm thanh phát ra thì nghệ nhân phải kẹp ống tre vào hai đùi, thanh tre già kê trên đùi, tay cầm cái dùi bằng gỗ gõ vào thanh tre cho âm vọng xuống ống tre, tạo ra âm thanh mình muốn. Hầu hết những người đánh chiêng đồng giỏi đều biết đánh và biểu diễn thuần thục chiêng tre. Ở đây, chiêng tre như một “bệ đỡ” để nâng cao tay nghề cũng như năng lực của các nghệ nhân.

Truyền thuyết của người Ê đê kể rằng, ngày xưa, ở một buôn làng của Ê đê trên núi rừng Tây Nguyên hùng vĩ có một chàng trai tên là Đăm San. Chàng có một sức khỏe lạ thường: Người to cao như cây Kơ Pang, mắt sáng như sao hôm, tiếng nói oang oang như tiếng cồng, mỗi bước chân từ đỉnh núi này sang đỉnh núi nọ.

Hàng ngày chàng cùng trai tráng trong buôn lên rừng săn thú, tìm hoa quả hoặc phát rẫy trồng bắp lúa. Năm ấy buôn làng của người Ê đê được mùa rẫy lớn. Lúa bắp đầy rẫy chật buôn. Già trẻ gái trai ai ai cũng vui lòng hả dạ. Họ tổ chức ăn tết to lắm. Dân làng kéo nhau đến chật nhà làng, cùng nhau ăn mừng lúa mới, nhấm rượu cần nhảy múa hát ca… suốt ba ngày đêm.

Không ngờ đến ngày cuối cùng thì đàn thú dữ trên rừng kéo về phá hoại buôn làng. Chúng đuổi theo bắt trâu, bò, heo, gà, húc đổ nhà cửa, ăn và phá nát bắp lúa. Dân làng không sao chống chọi nổi, họ phải bỏ buôn rủ nhau chạy trốn. Chỉ có một mình chàng Đăm San ở lại chiến đấu với thú rừng. Chàng nhổ những cây gỗ lớn quất vào đàn thú dữ.

Lớp chiêng tre trẻ ở xã Ea Tiêu, huyện Chư Kuin (Đắk Lắk). Ảnh tư liệu
Lớp chiêng tre trẻ ở xã Ea Tiêu, huyện Chư Kuin (Đắk Lắk). Ảnh tư liệu

Cây gãy, chàng lại bê những tảng đá ném tới tấp vào lũ chúng. Đàn thú dữ chết la liệt, số còn lại hoảng hốt bỏ chạy vào rừng. Chàng lại đuổi theo vào rừng. Chàng nhảy qua ba con suối, bảy ngọn thác, chín ngọn núi và cuối cùng bước đến một khu rừng khá rậm rạp. Ở đây thú rừng đông lắm, toàn là thú dữ. Thấy chàng bước đến thì tất cả thú dữ đều phủ phục dưới chân chàng van xin tha tội chết, chàng Đăm San không giết đàn thú mà quay trở về.

Vừa đi được ba con suối, thì chàng thấy hai con voi: một con voi mẹ, một con voi con, bị sa xuống một đầm lầy không sao lên được và đang kêu gào thảm thiết. Chàng bước lại, nhổ những cây gỗ lớn rồi thả xuống làm thành một con đường cho hai mẹ con voi bước lên. Lên khỏi đầm lầy mẹ con voi mừng lắm. Thế rồi con voi mẹ bước đến một gốc cây cổ thụ lấy ra bảy thanh đá dài màu xanh rất đẹp, đưa cho chàng Đăm San và nói:

– Đây là vật báu của chồng tôi để lại, xin dâng lên cảm tạ lòng tốt của chàng đã giúp mẹ con tôi thoát nạn. Đăm San cầm lấy và cúi đầu tạm biệt mẹ con voi, rồi lên đường trở về. Chàng đi đến mé rừng thì trời tối mịt. Nhưng kỳ lạ thay bảy thanh đá trên tay chàng sáng rực lên, soi đường cho chàng đi về. Về đến buôn làng thì chẳng có ai cả. Chàng đi đi lại lại trên sân nhà và sơ ý làm rớt một thanh đá xuống đất.

Thanh đá phát ra một âm thanh kỳ diệu làm cho chàng cảm thấy người khoan khoái và khỏe hẳn ra. Thế là chàng đặt bảy thanh đá xuống đất rồi dùng một hòn sỏi gõ lên từng thanh đá. Kỳ lạ thay, mỗi thanh đá đều phát ra những âm thanh khác nhau và hợp thành một bản nhạc du dương trầm bổng. Chàng càng gõ bao nhiêu thì những âm thanh ấy càng ngân nga vang xa bấy nhiêu. Một lúc sau dân làng kéo về rất đông, họ vây quanh chàng say sưa đứng nghe những bản nhạc tuyệt vời đó.

Tối hôm đó dân làng vây quanh chàng Đăm San nhảy múa, ca hát theo âm thanh trầm bổng của những thanh đá kỳ diệu đó. Họ vui chơi như vậy suốt bảy ngày bảy đêm. Về sau con cháu của người Ê đê lớn lên không tìm thấy những thanh đá ấy nữa. Họ bèn cắt ra 7 thanh tre dài ngắn khác nhau để đánh trong nghi lễ truyền thống của buôn làng. Họ gọi đó là čing kram (chiêng tre).

oOo

Không gian văn hóa người Ê Đê – Chiêng Tre/Čing Kram được giới thiệu ở phút 18:08:

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s