Dân ca dân nhạc VN – Nói Thơ Vân Tiên

Đọc các bài cùng chuỗi, xin click vào đây.

Chào các bạn,

Hôm nay mình giới thiệu đến các bạn một bộ môn độc đáo khác trong Dân ca Dân nhạc Miền Nam: “Nói Thơ Vân Tiên”.

“Nói Thơ Vân Tiên” là một giai điệu thấm sâu trong lòng người dân Lục tỉnh mỗi khi trà dư tửu hậu. Giai điệu này còn được các bà mẹ dùng trong thể loại Hát Ru Con (Hát Đưa Em).

Câu truyện Lục Vân Tiên, truyện thơ nổi tiếng nhất miền Nam do cụ Nguyễn Đình Chiểu viết những năm 50 của thế kỷ 19, và được xuất bản lần đầu năm 1874, có cốt truyện tóm tắt như sau:

    Lục Vân Tiên quê ở huyện Đông Thành, khôi ngô tuấn tú, tài kiêm văn võ. Nghe tin triều đình mở khoa thi, Vân Tiên từ giã thầy xuống núi đua tài, giữa đường chàng đã đánh tan bọn cướp Phong Lai, cứu được Kiều Nguyệt Nga. Cảm ân đức ấy, Nguyệt Nga tự nguyện gắn bó suốt đời với Vân Tiên và tự hoạ bức chân dung chàng giữ luôn bên mình. Còn Vân Tiên tiếp tục cuộc hành trình, gặp và kết bạn với Hớn Minh, một sĩ tử khác.

    Sau khi về nhà thăm cha mẹ, Vân Tiên cùng tiểu đồng lên đường đi thi, ghé thăm Võ Công, người đã hứa gả con gái là Võ Thể Loan cho chàng. Từ đây, Vân Tiên có thêm người bạn đồng hành là Vương Tử Trực, tới kinh đô lại gặp Trịnh Hâm, Bùi Kiệm. Thấy Vân Tiên tài cao, Hâm, Kiệm sinh lòng đố kị, ghen ghét. Lúc sắp vào trường thi, Vân Tiên nhận được tin mẹ mất, liền bỏ thi trở về quê chịu tang. Dọc đường về, Vân Tiên đau mắt nặng, rồi bị mù cả hai mắt, lại bị Trịnh Hâm lừa đẩy xuống sông. Nhờ giao long dìu đỡ đưa vào bãi, Vân Tiên được gia đình ông ngư cứu mạng. Sau đó chàng lại bị Võ Công khinh rẻ và bị Võ Thể Loan gạt bỏ vào hang núi Thương Tòng. Được thần tiên cho thuốc chữa mắt, Vân Tiên may mắn gặp lại Hớn Minh (vì trừng trị công tử Đặng Sinh ỷ thế làm càn mà Hớn Minh phải bỏ thi, sống lẩn lút trong rừng). Hớn Minh đón Vân Tiên về am dưỡng bệnh. Khoa thi năm ấy Tử Trực đỗ thủ khoa, trở lại nhà họ Võ hỏi thăm tin tức Vân Tiên. Võ Công ngỏ ý muốn gả Thể Loan, bị Tử Trực cự tuyệt và mắng thẳng vào mặt, Võ Công hổ thẹn ốm chết.

    Nghe tin Lục Vân Tiên đã chết, Kiều Nguyệt Nga thề sẽ thủ tiết suốt đời. Thái sư đương triều hỏi nàng cho con trai không được, đem lòng thù oán, tâu vua bắt Nguyệt Nga đi cống giặc Ô Qua. Thuyền đi tới biên giới, nàng mang theo bức hình Vân Tiên nhảy xuống sông tự tử. Phật Bà Quan Âm đưa nàng dạt vào vườn hoa nhà họ Bùi. Bùi Công nhận nàng làm con nuôi, nhưng Bùi Kiệm lại nằng nặc đòi lấy nàng làm vợ. Nguyệt Nga phải trốn khỏi nhà họ Bùi, vào rừng nương tựa một bà lão dệt vải.

    Lục Vân Tiên ở với Hớn Minh, được tiên cho thuốc, mắt lại sáng, liền trở về nhà thăm cha, viếng mộ mẹ, thăm cha của Kiều Nguyệt Nga. Đến khoa thi, chàng đỗ Trạng nguyên và được nhà vua cử đi dẹp giặc Ô Qua. Hớn Minh được tiến cử làm phó tướng. Đánh tan giặc, Vân Tiên một mình lạc trong rừng và gặp lại Nguyệt Nga. Chàng về triều tâu hết sự tình, kẻ gian ác bị trừng trị, người nhân nghĩa được đền đáp, Lục Vân Tiên và Kiều Nguyệt Nga sum vầy hạnh phúc.

Dưới đây là bài thơ “Lục Vân Tiên” gồm 2082 câu lục bát. Sau đó là bài “Nói thơ: Một sản phẩm văn nghệ dân gian độc đáo của Nam bộ” của ông Nguyễn Hữu Hiệp sẽ giúp cho các bạn hiểu tổng quát về bộ môn đặc biệt này của vùng đất Chín Rồng.

Sau đó mình có 2 clips về giai điệu “Nói Thơ Vân Tiên” do các nghệ nhân biểu diễn để các bạn tiện việc nghiên cứu.

Mời các bạn.

Túy Phượng

 

Lục Vân Tiên truyện ấn bản Giáp Tuất do Duy Minh Thị phát hành năm 1874
Lục Vân Tiên truyện ấn bản Giáp Tuất do Duy Minh Thị phát hành năm 1874

Lục Vân Tiên

Nguyễn Đình Chiểu

I

Trước đèn xem truyện Tây-minh
Gẫm cười hai chữ nhân tình éo le,
Hỡi ai lẳng lặng mà nghe,
Dữ răn việc trước, lành dè thân sau .
Trai thời trung hiếu làm đầu,
Gái thời tiết hạnh là câu trau mình.
Có người ở quận Đông thành,
Tu nhân tích đức sớm sinh con hiền
Đặt tên là Lục Vân Tiên,
Tuổi vừa hai tám nghề chuyên học hành.
Theo thầy nấu sử xôi kinh,
Tháng ngày bao quản sân Trình lao đao .
Văn đà khởi phụng đằng giao
Võ thêm ba lược sáu thao ai bì .
Xảy nghe mở hội khoa thi,
Vân Tiên vào tạ tôn sư xin về:
“Bấy lâu cửa thánh dựa kề,
“Đã tươi khí tượng lại xuê tinh thần .
“Nay đà gặp hội phong vân
“Ai ai mà chẳng lập thân buổi này .
“Chí lăm bắn nhạn ven mây
“Danh tôi đặng rạng tiếng thầy bay xa .
“Làm trai trong cõi người ta,
“Trước lo báo bổ sau làhiển vang.”
Tôn sư bàn luận tai nàn
“Gẫm trong số hệ khoa tràng còn xa .
“Máy trời chẳng dám nói ra,
“Xui thầy thương tớ xót xa trong lòng.
“Sau dầu tỏ nỗi đục trong,
“Phải toan một phép để phòng hộ thân.
“Rày con xuống chốn phong trần,
“Thầy cho hai đạo phù thần đem theo .
“Chẳng may mà gặp lúc nghèo
“Xuống sông cũng vững lên đèo cũng an.”
Tôn sư trở lại hậu đàng,
Vân Tiên ngơ ngẩn lòng càng sanh nghi:
“Chẳng hay mình mắc việc chi,
“Tôn sư người dạy khoa kỳ còn xa ?
“Hay là bối rối việc nhà?
“Hay là đức bạc hay là tài sơ ?
“Bấy lâu lòng những ước mơ .
“Hội này chẳng gặp còn chờ hội nao ?
“Nên hư chẳng biết làm sao,
“Chi bằng hỏi lại lẽ nào cho minh.
“Đặng cho rõ nỗi sự tình,
“Ngỏ sau ngàn dặm đăng trình mới an.”
Tôn sư ngồi hãy thở than,
Ngó ra trước án thấy chàng trở vô .
Hỏi rằng: “Vạn lý trường đồ,
“Sao chưa cất gánh trở vô việc gì?
“Hay là con hãy hồ nghi,
“Thầy bàn một việc khoa kỳ ban trưa ?”
Vân Tiên nghe nói liền thưa:
“Tiểu sinh chưa biết nắng mưa buổi nào ?
“Song đường tuổi hạc đã cao,
“Xin thầy nói lại âm hao con tường.”
Tôn sư nghe nói thêm thương,
Dắc tay ra chốn tiền đường xem trăng.
Nhân cơ tàng sự dặn rằng:
“Việc người chẳng khác việc trăng trên trời .
“Tuy là soi khắp mọi nơi,
“Khi mờ, khi tỏ, khi vơi, khi đầy .
“Sau con chẳng rõ lẽ nầy,
“Lựa mà con phải hỏi thần làm chi ?
“Sốcon hai chữ khoa kỳ,
“Khôi tinh đã rạng tử vi thêm loà.
“Hềm vì ngựa chạy đường xa,
“Thỏ vừa ló bóng gà đà gáy tan.
“Bao giờ cho tới bắc phang,
“Gặp chuột ra đàng con mới nên danh.
“Sau dầu đặng chữ hiển vinh,
“Mấy lời thầy nói tiền trình chẳng sai .
“Trong cơ bỉ cực thái lai,
“Giữ mình cho vẹn việc ai chớ sờn.”
Vân Tiên vội vã tạ ơn,
Trăm năm dốc giữ keo sơn mọi lời .

II

Ra đi vừa rạng chân trời,
Ngùi ngùi ngó lại nhớ nơi học đường.
Tiên rằng “Thiên các nhất phương,
“Thầy đeo đoạn thảm, tớ vương mối sầu .
“Quản bao thân trẻ dãi dầu,
“Mang đai Tử Lộ, quảy bầu Nhan Uyên.
“Bao giờ cá nước gặp duyên,
“Đặng cho con thảo phỉ nguyền tôi ngay .”
Kể từ lướt dặm tới nay
Mỏi mê hầu đã mấy ngày xông sương.
Đoái nhìn phong cảnh thêm thương,
Vơi vơi dặm cũ nẻo đường còn xa .
Chi bằng kiếm chốn lân-gia,
Trước là tìm bạn, sau là nghỉ chân.
– Việc chi than khóc tưng bừng,
Đều đem nhau chạy vào rừng lên non.
Tiên rằng :”Bớ chú cõng con!
“Việc chi nên nỗi bon bon chạy hoài ?”
Dân rằng :”tiểu tử là ai ?
“Hay là một đảng sơn đài theo tao ?”
Tiên rằng :” Cớ sự làm sao,
“Xin ngừng vài bước sẽ trao một lời .”
Dân nghe tiếng nói khoan thai
Kêu nhau đứng lại bày lời phân qua:
“Nhân rày có đảng lâu la,
“Tên rằng Đỗ Dự hiệu là Phong Lai .
“Nhóm nhau ở chốn sơn đài,
“Người đều sợ nó có tài khôn đương.
“Bây giờ xuống cướp thôn hương,
“Thấy con gái tốt qua đường bắt đi .
“Xóm làng chẳng dám nói chi,
“Cảm thương hai gã nữ nhi mắc nàn!
“Con ai vóc ngọc thân vàng,
“Má đào mày liễu dung nhan lạnh lùng.
“E khi mắc đảng hành hung,
“Uổng trang thục nữ sánh cùng thất phu .
“Thôi thôi chẳng dám nói lâu
“Chạy đi cho khỏi kẻo âu tới mình.”
Vân Tiên nổi giận lôi đình,
Hỏi thăm :”Lũ nó còn đình nơi nao ?
“Tôi xin ra sức anh hào,
“Cứu người cho khỏi lao đao buổi nầy .”
Dân rằng :” Lũ nó còn đây,
“Qua xem tướng bậu thơ ngây đã đành.
“E khi họa hổ bất thành,
“Khi không mình lại xô mình vào hang.”
Vân Tiên ghé lại bên đàng,
Bẻ cây làm gậy tìm đàng chạy vô .
Kêu rằng :” Bớ đảng hung đồ!
“Chớ quen làm thói hồ đồ hại dân .”
Phong Lai mặt đỏ phừng phừng :
“Thằng nào dám tới lẫy lừng vào đây .
“Trước gây việc dữ tại mầy,
“Truyền quân bốn phía phủ vây bịt bùng .”
Vân Tiên tả đột hữu xông,
Khác nào Triệu Tử phá vòng Đươngđang
Lâu la bốn phía vỡ tan,
Đều quăn gươm giáo tìm đàng chạy ngay .
Phong Lai trở chẳng lập tay,
Bị Tiên một gậy thác rày thân vong .

Bản thảo tranh màu Lục Vân Tiên thực hiện vào cuối thế kỷ 19
Bản thảo tranh màu Lục Vân Tiên thực hiện vào cuối thế kỷ 19

III

Dẹp rồi lũ kiến chòm ong,
Hỏi:” ai than khoc ở trong xe nầỷ”
Thưa rằng :” Tôi thiệt người ngay,
“Sa cơ nên mới lầm tay hung đồ.
“Trong xe chật hẹp khôn phô,
“Cúi đầu trăm lạy cứu cô tôi cùng.”
Vân Tiên nghe nói động lòng,
Đáp rằng :”Ta đãtrừ dòng lâu la .
“Khoan khoan ngồi đó chớ ra,
“Nàng là phận gái, ta là phận trai .
“Tiểu thơ con gái nhà ai .
“Đi đâu đến nổi mang tai bất kỳ.
“Chẳng hay tên họ là chi ?
“Khuê môn phận gái việc gì đến đây ?
“Trước sau chưa hãn dạ này,
“Hai nàng ai tớ ai thầy nói ra ?”
Thưa rằng :” Tôi Kiều Nguyệt Nga,
“Con nầy tỉ tất tên là Kim Liên.
“Quê nhà ở quận Tây Xuyên,
“Cha là Tri-phủ ở miền Hà Khê,
“Sai quân đem bức thư về,
“Rước tôi qua đó định bề nghi gia,
“Làm con đâu dám cải cha,
“Ví dầu ngàn dặm đàng xa cũng đành!
“Chẳng qua là sự bất bình,
“Hay vầy cũng chẳng đăng trình làm chi .
“Lâm nguy chẳng gặp giải nguy,
“Tiết trăm năm cũng bỏ đi một hồi .
“Trước xe quân tử tạm ngồi,
“Xin cho tiện thiếp lạy rồi sẽ thưa :
“Chút tôi liễu yếu đào thơ,
“Giữa đường lâm phải bụi dơ đã phần.
“Hà Khê qua đó cũng gần,
“Xin theo cùng thiếp đền ân cho chàng.
“Gặp đây đương lúc giữa đàng,
“Của tiền không có, bạc vàng cũng không.
“Gẫm câu báo đức thù công,
“Lấy chi cho phỉ tấm lòng cùng ngươi .”
Vân Tiên nghe nói liền cười :
“Làm ơn há dễ trông người trả ơn.
“Nay đà rõ đặng nguồn cơn,
“Nào ai tính thiệt so hơn làm gì,
“Nhớ câu kiến ngaĩ bất vi,
“Làm người thế ấy cũng phi anh hùng.
“Đó mà biết chữ thỉ chung,
“Lựa là đây phải theo cùng làm chi .”
Nguyệt Nga biết ý chẳng đi,
Hỏi qua tên họ một khi cho tường,
Thưa rằng :” Tiện thiếp đi đường,
“Chẳng hay quân tử quê hương nơi nào ?”
Phút nghe lời nói thanh thao,
Vân Tiên há nỡ lòng nào phôi pha :
“Đông thành vốn thiệt quê ta,
“Họ là Lục thị tên là Vân Tiên .”
Nguyệt Nga vốn đấng thuyền quyên,
Tai nghe lời nói tay liền rút trâm.
Thưa rằng :” Nay gặp tri âm,
“Xin đưa một vật để cầm làm tin .”
Vân tiên ngơ mặt chẳng nhìn.
Nguyệt Nga liếc thấy càng thìn nết na :
“Thiếp thưa chưa dứt chàng đà làm ngơ,
“Của nầy là của vất vơ,
“Lòng chê cũng phải mặt ngơ sao đành !”
Vân Tiên khó nỗi làm thinh,
Chữ ân buộc với chữ tình lây dây,
“Ơn kia đã mấy của nầy rất sang.
“Đương khi gặp gỡ giữa đàng,
“Một lời cũng nhớ, ngàn vàng chẳng phai .
“Nhớ câu trọng ngãi khinh tài,
“Nào ai chụi lấy của ai làm gì .”
Thưa rằng :” Chút phận nữ nhi,
“Vốn chưa biết lẽ có khi mích lòng.
“Ai dè những dấng anh hùng,
“Thấy trâm thôi lại thẹn thùng cùng trâm .”
Riêng than :” Trâm hởi là trâm!
“Vô duyên chi bấy ai cầm mà mơ ?
“Đưa trâm chàng đã làm ngơ,
“Thiếp xin đưa một bài thơ giã từ .”
Vân Tiên ngó lại rằng ” Ừ,
“Làm thơ cho kịp bấy chừ chớ lâu .”
Nguyệt Nga ứng tiếng xin hầu,
Xuống tay liền tả tám câu năm vần.
“Thơ rồi nầy thiếp xin dâng,
“Ngửa trông lượng rộng văn nhân thể nào ?”
Vân Tiên xem thấy ngạt ngào,
A dè sức gái tài cao bực này .
Đã mau mà lại thêm hay,
Chẳng phen Tạ-nữ cũng tài Từ-phi .
Thơ ngâm dũ xuất dũ kỳ,
Cho hay tài gái kém gì tài trai .
Như vầy ai lại thua ai,
Vân tiên họa lại một bài trao ra .
Xem thơ biết ý gần xa,
Mai hòa vận điểu, điểu hòa vận mai .
Có câu xúc cảnh hứng hoài,
Đường xa vọi vọi, dặm dài vơi vơi .
Ai ai cũng ở trong trời,
Gặp nhau ta đã cạn lời thời thôi .

IV

Vân Tiên từ giã phản hồi,
Nguyệt Nga than thở :” Tình ôi là tình!
“Nghĩ mình mà ngán cho mình,
“Nỗi ân chưa trả nỗi tình lại vương.
“Hữu tình hai chữ uyên ương,
“Chuổi sầu ai khéo vấn vương vào lòng.
“Nguyện cùng Nguyệt Lão hỡi ông!
“Trăm năm cho vẹn chữ tòng mới an,
“Hữu tình chi bấy Ngưu Lang,
“Tấm lòng Chức Nữ vì chàng mà nghiêng,
“Thôi thôi, em hỡi Kim Liên!
“Đẩy xe cho chị qua miền Hà Khê .”
Trải qua dấu thỏ đàng dê,
Chim kêu vượn hú tư bề nước non.
“Vái trời cho đặng vuông tròn.
“Trăm năm cho trọn lòng son với chàng .”
Phút đâu đã tới phủ đàng.
Kiều Công xem thấy lòng càng sinh nghị
Hỏi rằng :” Nào trẻ tùy nhi,
“Cớ sao nên nỗi con đi một mình .”
Nguyệt Nga thưa việc tiền trình,
Kiều Công tưởng nỗi sự tình chẳng vui .
Nguyệt Nga dạ hãy ngùi ngùi,
Nghĩ mình thôi lại sụt sùi đôi cơn:
“Lao đao phận trẻ chi sờn,
No (Nỏ) nao trả đặng công ơn cho chàng .”
Kiều Công nghe nói liền can,
Dạy rằng :” Con hãy nghỉ an mình vàng.
“Khi nào cha rảnh việc quan,
“Cho quân qua đó mời chàng đến đây .
“Sao sao chẳng kíp thời chầy,
“Cha nguyền trả đặng ơn này thời thôi .
“Hậu đường con hãy tạm lui,
“Làm khuây dạ trẻ cho vui lòng già .”
Tây lầu trống điểm sang ba,
Nguyệt Nga còn hãy xót xa phận mình.
Dời chân ra chốn hoa đình,
Xem trăng rồi lại chạnh tình cố nhân.
Than rằng :” Lưu thủy cao sơn,
“Ngày nào nghe đặng tiếng đàn tri âm.
“Chữ tình càng tưởng càng thâm,
“Muốn pha khó lợt, muốn dầm khôn phai .
“Vơi vơi đất rộng trời dài,
“Hỡi ai nỡ để cho ai đeo phiền .”
Trở vào bèn lấy bút nghiên,
Đặt bàn hương án chúc nguyền thần linh.
Làu làu một tấm lòng thành,
Họa ra một bức tượng hình Vân Tiên.
Than rằng :”Ngăn dặm sơn xuyên,
“Chữ ân để dạ, chữ duyên nhuốm sầu .”

Ảnh bên trái là những hình màu minh họa, ảnh bên phải là một trong 53 trang giấy chữ Nôm in hai mặt tác phẩm Lục Vân Tiên.
Ảnh bên trái là những hình màu minh họa, ảnh bên phải là một trong 53 trang giấy chữ Nôm in hai mặt tác phẩm Lục Vân Tiên.

V

Truyện nàng sau hãy còn lâu,
Truyện chàng xin nối thử đầu chép ra .
Vân Tiên từ cách Nguyệt Nga .
Giữa đường tại gặp người ra kinh kỳ,
Xa xem mặt mũi đen sì,
Mình cao sồ sộ dị kỳ rất hung,
Nhớ câu bình thủy tương phùng .
Anh hùng lại gặp anh hùng một khi .
“Chẳng hay danh tính là chi,
“Một mình mang gói ra đi việc gì?”
Đáp rằng :”Ta cũng xuống thi,
Hớn Minh tính tự Ô mi quê nhà.”
Vân Tiên biết kẻ chính tà,
Hễ người dị tướng ắt là tài cao .
Chữ rằng : Bằng hữu chi giao,
Tình kia đã gặp lẽ nào làm khuây ?
Nên rừng há dễ một cây,
Muốn cho có đó cùng đây luôn vần.
kìa nơi võ miếu hầu gần,
Hai ta vào đó nghỉ chân một hồi .”
Cùng nhau bài tỏ tên rồi,
Hai chàng từ tạ đều lui ra đường.

VI

Hớn Minh đi trước tựu trường,
Vân Tiên còn hãy hồi hương viếng nhà.
Mừng rằng :”Nay thấy con ta,
“Cha già hằng tưởng, mẹ gì luống trông.
“Bấy lâu đèn sách gia công,
“Con đà nên chữ tang bồng cùng chăng ?”
Vân Tiên quì lạy thưa rằng :
“Chẳng hon người cổ cũng bằng người kim .
“Dám xin cha mẹ an tâm,
“Cho con trả nợ thanh khâm cho rồi .”
Mẹ cha thấy nói thêm vui,
Lại lo non nước xa xuôi ngàn trùng.
Cho theo một đứa tiểu đồng,
Thư phong một bức dặn cùng Vân Tiên :
“Xưa đà định chữ lương duyên,
“Cùng quan hưu trí ở miền Hàn Giang.
“Con người là Võ Thể Loan,
“Tuổi vừa hai bẩy dung nhan mặn mà
“Chữ rằng : Hồ Việt nhất gia,
“Con đi tới đó trao qua thư nầy .
“Con dầu bước đặng thang mây ,
“Dưới chân đã sẳn một dây tơ hồng .”

VII

Song thân dạy bảo vừa xong,
Vân Tiên cùng gã tiểu đồng dời chân.
Ra đi tách dặm băng chừng,
Gió nam rày đã đưa xuân qua hè.
Lại xem dặm liễu đường hoè,
Tin ong ngơ ngáo, tiếng ve vang dầy .
Vui xem nước nọ non nầy,
Nước xao sóng dợn, non vầy đá cao .
Màn trời gấm trải biết bao,
Trên nhành chim nói dưới ao cá cười .
Quận thành nhắm kiểng coi người,
Kiểng xinh như vẽ, người tươi như dồi .
Hàn Giang phút đả tới nơi,
Vân Tiên ra mắt một hồi trình thơ .
Võ Công lấy đọc bấy giờ,
Mừng duyên cầm sắt mối tơ đặng liền.
Liếc coi tướng mạo Vân Tiên,
Khá khen họ Lục phước hiền sinh con.
Mày tằm mắt phụng môi son,
Mười phân cốt cách vuông tròn mười phân.
Những e kẻ Tấn người Tần,
Nào hay chữ ngẫu đặng gần chữ giai .
Xem đà đẹp đẽ hòa hai,
Nầy dâu Nam Giản nọ trai Đông sàng.
Công rằng :” Ngãi tế mới sang,
Muốn lo việc nước hãy toan việc nhà .”
Tiên răng :” Nhờ lượng nhạc gia,
“Đại khoa dầu đặng, tiểu khoa lo gì”
Công rằng :” Con dốc xuống thi,
“Sao không kết bạn mà đi tựu trường?
“Gần đây có một họ Vương,
“Tên là Tử Trực văn chương tót đời .
“Cha đà sai kẻ qua mời,
“Đặng con cùng gã thử chơi một bài .
“Thấp cao, cao thấp, biết tài ,
“Vầy sau bạn trước cùng mai mới mầu .”
Xảy đâu Tử Trực tới hầu,
Võ Công sẵn đặt một bầu rượu ngon.
Công rằng :” này bớ hai con!
“Thơ hay làm đặng rượu ngon thưởng liền,
“Muốn cho Trực sánh cùng Tiên,
“Lấy câu ‘Bình Thủy Hữu Duyên’ làm đề .”
Song song hai gã giao kề,
Lục, Vương, hai họ đua nghề một khi .
Cho hay kỳ lại gặp kỳ,
Bạch Hàm hà dễ kém chi Như Hoành.
Công rằng :” Dơn Quế đôi nhành,
“Bảng vàng thẻ bạc đã đành làm nêu .
“Như chuông chẳng đánh chẳng kêu,
“Ngọn đèn tỏ rõ trước khêu bởi mình.
“Thiệt trang lương đống đã đành,
“Khá khen hai họ tài lành hòa hai .”
Trực rằng :” Tiên vốn cao tài,
“Có đâu én hộc sánh vai một bầy .
“Tình cờ mà gặp nhau đây,
“Trực rằng xin nhượng Tiên rày làm anh.
“Nay đà nên nghỉa đệ huynh,
“Xin về mai sẽ thượng trình cùng nhau .”
Phút xem trăng đả đứng đầu,
Vân Tiên vào chốn thư lầu nghỉ an.
Võ Công trở lại hậu đàng,
Đêm khuya dạy dỗ Thể Loan mọi lời :
“Ngày mai vừa rạng chân trời,
“Tiểu nhi trang điểm ra nơi lê đình.
“Gọi là chút nghỉa tống tình,
“Phòng sau cho khỏi bất bình cùng nhau .”
Bóng trăng vừa lộ nhành dâu,
Vân Tiên vào tạ giây lâu xuất hành.
Ra đi vừa thuở bình minh,
Thể Loan đứng trước lê đình liễm dung.
Thư rằng :” Quân tử phó công,
“Xin thương bồ liễu chữ tòng ngây thơ .
“Tấm lòng thương gió nhớ mưa,
“Đường xa ngàn dặm xin đưa một lời .
“Ngày nay thánh chúa trị đời,
“Nguyền cho linh phụng gặp nơi ngô đồng.
“Quản bao chút phận má hồng,
“Phòng khuya võ võ, đợi trông khôn lường.
“Chàng dầu cung quế xuyên dương,
“Thiếp xin hai chữ tào khương cho bằng.
“Xin đừng tham đó bỏ đăng,
“Chơi lê que6n lựu, chơi trăng quên đèn .”
Tiên rằng :” Như lửa mới nhen,
“Dễ trong một bếp mà chen mấy lò .
“May duyên rủi nợ dễ phô,
“Chớ nghi Ngô Khởi, hãy lo Mãi Thần .”
Thể Loan vội vã lui chân,
Vân Tiên từ biệt trông chừng trường an .

Bản thảo truyện Lục Vân Tiên bằng tranh vẽ trong khoảng 1915 - 1919 được giới thiệu lần đầu tiên tại Idecaf, TP HCM.
Bản thảo truyện Lục Vân Tiên bằng tranh vẽ trong khoảng 1915 – 1919 được giới thiệu lần đầu tiên tại Idecaf, Sài Gòn.

VIII

Xa xa vừa mấy dậm đàng,
Gặp Vương Tử Trực vầy đoàn đều đi .
Trải qua thủy tú sơn kỳ,
Phỉ long cá nhảy gặp thì rồng bay .
Người hay lại gặp kiểng hay,
Khác nào Tiên tử chơi rày Bồng Lai .
Cùng nhau tả chút tình hoài,
Năm ba chén rượu một vài câu thơ .
Công danh ai chẳng ước mơ,
Ba tầng cửa võ một giờ nhảy qua .
Cùng nhau bàn bạc gần xa ,
Chữ tài chữ mệnh xưa hòa ghét nhau .
Trực rằng rồng xuống vực sâu,
“Mặc dầu giỡn sóng, mặc dầu chơi mây .”
Tiên rằng ;” Hồng hộc đều bay,
“E khi mỏi cánh lạc bầy về sau .”
Mảng còn trò chuyện với nhau,
Trông chừng kinh địa đã hầu tới nơi .
Chênh chênh vừa xế mặt trời,
Hai người tìm quán nghỉ ngơi đợi kỳ.
Phut đâu gặp bạn đi thi,
Đều bày tên họ một khi mới tường.
Một người ở quận Phan Dương,
Tên Hâm họ Trịnh tầm thường nghề văn.
Một người ở quận Dương Xuân,
Họ Buìtên Kiệm tác chừng đôi mươi .
Hai người lại gặp hai người,
Đều vào một quán vui cười ngả nghiêng.
Kiệm rằng :” Nghe tiếng anh Tiên,
“Nay đà thấy mặt phỉ nguyền ước ao .”
Hâm rằng :” Chưa biết thấp cao,
“Làm thơ mới biết bậc nào tài năng .”
Bèn kêu ông quán nói rằng :
“Khá toan sắm sửa đồ ăn cho bề .”
Quán rằng “Thịt cá ê hề,
“Khô lân chả phụng bốn bề thiếu đâu .
“Kia là thuốc lá ướp ngâu,
“Trà ve tuyết điểm rươu bầu cúc hương.
“Để khi đãi khách giàu sang,
“Đãi người văn vật đãi trang anh hùng .”
Bĩ bàng trà rượu đã xong,
Bốn người ngồi lại một vòng làm thơ .
Kiệm, Hâm còn hãi ngẩn ngơ,
Phút thơ Tiên Trực một giờ vừa xong.
Kiệm, Hâm xem thấy lạ lùng,
Gẫm nghi Tiên, Trực viết tùng cổ thi .
Chẳng hay ông quán cười chi,
Vỗ tay xuống chiếu một khi cười dài .
Tiên rằng :”Ông quán cười ai ?”
Quán rằng :”Cười kẻ bất tài đồ thơ .
“Cười ngươi Tôn Tẩn không lừa,
“Trước đà thấy máy chẳng ngừa Bàng Quyên .”
Trực rằng :” Lời nói hữu duyên,
“Thế trong kinh sử có tuyền cùng chăng ?”
Quán rằng :” Kinh sử đã từng,
“Coi rồi lại khiến lòng hằng xót xa .
“Hỏi thời ta phải nói ra,
“Vì Chưng hay ghét cũng là hay thương.”
Tiên rằng :”Trong đục chưa tường,
“Chẳng hay thương ghét, ghét thương lẽ nào ?”
Quán rằng :” Ghét việc tầm-phào,
“Ghét cay, ghét đắng, ghét vào tới tâm.
“Ghét đời Kiệt, Trụ mê dâm,
“Để dân đến đỗi sa hầm sẩy hang.
“Ghét đời U, Lệ đa đoan,
“Khiến dân luống chịu lầm than muôn phần.
“Ghét đời Ngũ Bá phân vân,
“Chuộng bề dối trá làm dân nhọc nhằn.
“Ghét đời Thúc Quí phân băng
“Sớm đầu tối đánh lằng nhằng rối dân.
“Thương là thương đức Thánh Nhân,
“Khi nơi Tống Vệ, lúc Trần, lúc Khuông.
“Thương thầy Nhan Tử dở dang,
“Ba mươi mốt tuổi, tách đàng công danh.
“Thương ông Gia-Cat tài lành,
“Gặp cơn Hán mạt đã đành phôi pha .
“Thương thầy Đổng Tử cao xa,
“Chí thời có chíngôi mà không ngôi .
“Thương người Nguyên-Lượng ngùi nguì,
“Lỡ bề giúp nước lại lui về cày .
“Thương ông Hán Dũ chẳng may,
“Sớm dâng lời biểu, Tối đày đi xa .
“Thương thầy Liêm Lạc đã ra,
“Bị lời xua đuổi về nhà giáo dân.
“Xem qua kinh sử mấy lần,
“Nửa phần lại ghét, nửa phần lại thương .”
Trực rằng :” Chùa rách Phật vàng,
“Ai hay trong quán ẩn tàng kinh luân.
“Thương dân sao chẳng lập thân,
“Để khi nắng hạ toan phần làm mưa ?”
Quán rằng :” Nghiêu Thuấn thuở xưa,
“Khó ngăn Sào Phủ khôn ngừa Hứa Do .
“Di, Tề chẳng khứng giúp Châu,
“Một mình một núi, ai hầu chi ai .
“Ông Y, ống Phó ôm tài,
“Kẻ cày, người cuốc đoái hoài chi đâu ?
“Thái Công xưa một cần câu,
“Sớm mai sông Vị, mặc dầu vui chơi .
“Nghiêm Lăng đã mấy đua bơi,
“Cày mây cần nguyệt tả tơi áo cầu .
“Trần Đoàn chẳng chút lo âu,
“Gió trắng một túi công hầu chiêm bao .
“Người nay có khác xưa nào ?
“Muốn ra ai cấm, muốn vào ai ngăn .”
Kiệm rằng :” Lão quán nói nhăng,
“Dầu cho trải việc cũng thằng bán cơm.
“Gối rơm theo phận gối rơm,
“Có đâu ở thấp mà chồm lên cao .”
Quán rằng :”Sấm chớp mưa dào,
“Ếch nằm đáy giếng thấy bao lăm trời .
“Sông trong cá lội thảnh thơi,
“Xem hai con mắt sáng ngời như châu .
“Uổng thay đàn gảy tai trâu,
“Nước xao đầu vịt nghĩ lâu nực cười .”
Tiên rằng :”Ông quán chớ cười,
“Đây đà nhớ đặng bảy người Trước Lâm.
“Cùng nhau kết bạn đồn tâm,
“Khi cờ, khi rượu, khi cầm, khi thi .
“Công danh phú quí màng chi,
“Cho rằng thong thả mặc khi vui lòng.
“Rừng nhu biển thánh mênh mông,
“Dễ ai lặn lội cho cùng vậy vay .”
Quán rằng :”Đó biết lòng đây,
“Lời kia đã cạn rượu này thưởng cho .”
Kiệm, Hâm là đứa so do,
Thấy Tiên dường ấy âu lo trong lòng.
Khoa này Tiên ắt đầu công,
Hâm dầu có đậu cũng không xong rồi .
Mảng còn nghĩ việc tới lui,
Xảy nghe trống đã giục thôi vào trường.
Kẻ thùng người trắp đầy đường,
Lao xao đoàn bẩỵ chàng ràng lũ ba .
Vân Tiên vừa bước chân ra,
Bỗng đâu xảy gặp tin nhà gởi thơ .

Bản thảo truyện Lục Vân Tiên bằng tranh vẽ trong khoảng 1915 - 1919 được giới thiệu lần đầu tiên tại Idecaf, Sài Gòn.
Bản thảo truyện Lục Vân Tiên bằng tranh vẽ trong khoảng 1915 – 1919 được giới thiệu lần đầu tiên tại Idecaf, Sài Gòn.

IX

Khai phong mới tỏ sự cơ,
Mình gieo xuống đất dật dờ hồn hoa .
Hai hàng lụy ngọc nhỏ sa,
Trời Nam đất Bắc xót xa đoạn trường.
Anh em ai nấy đều thương,
Trời ơi! Há nỡ lấp đường công danh.
Nhừng lăm công toại danh thành,
Nào hay từ mẫu u minh sớm đời .
Gắng vào trong quán an nơi,
Tớ thầy than thở liệu lời qui lai .
Tiểu đồng thở vắn than dài :
“Trơi ơi! Trời nỡ phụ tài người ngay .”
Trực rằng :” Đã đến nỗi nầy,
“Tiểu đồng, bậu hãy làm khuây giải nhiền.
“Sớm mai thang thuốc giữ gìn,
“Chờ ta vài bữa ra trường sẽ hay .
“Bây giờ kịp rước thợ may,
“Sắm đồ tang phục nội ngày cho xong.
“Dây rơm, mũ bạc, áo thùng,
“Cứ theo trong sách Văn Công mà làm .”
Tiên rằng :”Mẹ Bắc con Nam,
“Nước non vọi vọi đã cam lỗi nghì
“Trong mình không cánh không vi,
“Lấy chi lướt dặm, lấy chi bớ đàng .”
Vào tràng phút lại gặp tang,
Ngẩn ngơ người ở, ngỡ ngàng kẻ đi .
Việc trong trời đất biết chi,
Sao dời vật đổi còn gì mà trông.
Hai hàng lụy ngọc ròng ròng,
Tưởng bao nhiêu lại đau lòng bấy nhiêu .
Cánh buồm bao quản gió xiêu,
Ngàn trùng biển rộng chín chìu ruột đau .
Thương thay chín chữ cù lao,
Ba năm nhũ bộ biết bao nhiêu tình.
Quán rằng :”Trời đất thình lình,
“Gió mưa đâu phút gãy nhành thiên hương .”
Ai ai trông thấy cũng thương,
Lỡ bề báo hiếu, lỡ đường lập thân.
Dầu cho chước quỉ mưu thần,
Phong trần ai cũng phong trần như ai .
Éo le ai khéo đặt bày,
Chữ tài liền với chữ tai một vần.
Đường đi hơn tháng chẳng gần,
Khi qua khi lại mấy lần xông pha .
Xảy đâu bạn tác vừa ra,
Trực cùng Hâm, Kiệm xúm mà đưa Tiên.
Hâm rằng :”Anh chớ ưu phiền,
“Khoa này chẳng gặp ta nguyền khoa sau .”
Thấy nhau khó nổi giúp nhau,
Một vừng mây bạc, dầu dầu kháthương.
Vân Tiên cất gánh lên đường,
Trịnh Hâm ngó lại đôi hàng nhỏ sa .
Đi vừa một dặm xa xa,
Phút nghe ông quán bôn ba theo cùng.
Quán răng :”Thương đấng anh hùng,
“Đưa ba huờn thuốc để phòng hộ thân .
“Chẳng may gặp lúc gian truân,
“Đường khi quá đói, thuốc thần cũng no .”
Tiên rằng :”Cúi đội ơn cho,
“Tấm lòng ngại ngại hãy lo xa gần .”
Quán rằng :” Ta cũng bâng khuâng,
“Thấy vầy nên mới tị trần đến đây .
“Non xanh nước bích vui vầy,
“Khi đêm rượu cúc, khi ngày trà lan .
“Dấn thân vào chốn an nhàn,
“Thoát vòng danh lợi lánh đàng thị phi .”
Nói rồi quày quã ra đi,
Vân Tiên xem thấy càng nghi trong lòng.
Trông chừng dặm cũ thẳng xông,
Nghĩ đòi cơn lại não nồng đòi cơn .
Nên hư chút phận chi sờn,
Nhớ câu dưỡng dục, lo ơn sinh thành .
Mang câu bất hiếu đã đành
Nghĩ mình mà thẹn cho mình làm con .
Trọn đời một tấm lòng son,
Chí tâm trả nợ nước non cho rồi .
Nào hay nước chảy hoa trôi,
Nào hay phận bạc như vôi thế nầy .
Một mình ngơ ngẩn đường mây,
Khác nào chiếc nhạn lạc bầy kêu sương .
Đến nay lâm việc mới tường,
Hèn chi thầy dạy khoa trường còn xa .
Tiểu đồng thấy vậy thưa qua :
“Gẫm đây cho đến quê nhà còn lâu,
“Thế sao chẳng ngớt cơn sầu,
“Mình đi đã mỏi, giòng châu thêm nhuần .
“E khi mang bệnh nửa chừng,
“Trong non khó liệu, giữa rưng khôn toan .”
Tiên rằng :”Khô héo lá gan !
“Ôi thôi! con mắt đã mang lấy sầu .
“Mịt mù nào thấy chi đâu,
“Chân đi đã mỏi mình đau như dần .
“Có thân phải khổ với thân,
“Thân ôi! thân biết mấy lần chẳng may !”
Đồng rằng :”Trời đất có hay,
“Ra đi vừa đặng mười ngày lại đau .
“Một mình nhằm trước xem sau .
“Xanh xanh bờ cõi, dầu dầu cỏ cây .
“Vốn không làng xóm chi đây,
“Xin lần tới đó tìm thầy thuốc thang .”
Vừa may gặp khách qua đàng,
Người người đều chỉ vào làng Đồng Văn .
Dắt nhau khi ấy hỏi phăng,
Gặp thầy làm thuốc, hiệu là thầy Ngang .
Ngang rằng :”Khá tạm nghĩ an,
“Rạng ngày coi mạch đầu thang mới đành .
“Gặp ta bệnh ấy ắt lành,
“Bạc tiền trong gói sẵn dành bao nhiêu ?”
Đồng rằng :”Tiền bạc chẳng nhiều,
“Xin thầy nghĩ lượng đặng điều thuốc thang .
“Mai mà bệnh ấy đặng an,
“Bạc còn hai lượng trao sang cho thầy .”
Ngang rằng :”Ta ở chốn nầy,
“Ba đời nối nghiệp làm thầy vừa ba .
“Sách chi cũng đủ trong nhà,
“Nội kinh đã sẵn, ngoại khoa thêm mầu .
“Trước xem Y-học làm đâu,
“Sau coi Thọ Thế thứ cầu Đông Y .
“Gẫm trong Ngân Hải Tinh Vi,
“Cùng là Cang Mục thua gì Thanh Nang .
“Gẫm trong Tập Nghiệm Lương Phang,
“Cùng là Ngự Toản trải đàng Hồi Xuân .
“Vị chi sẵn đặt quân thần,
“Thuốc thời bào chế mười phần nở nang .
“Mạch thời dọc mạch Lư San,
“Đặt vào tay bệnh biết đàng tử sinh .
“Lục Quân, Tứ Vật thang danh,
“Thập Toàn, Bát Vị sẵn dành nội thương .
“Lại thông bát trận tân phương,
“Lâm nhằm ngoại cảm đầu thang Ngũ Sài .”
Đồng rằng :”Thầy thiệt có tài,
“Xin vào coi mạch luận bài thuốc chi .”
Ngang răng :”Lục bộ đều suy ,
“Bộ quan bên tả mạch đi phù hông .
“Cứ trong kinh lạc mà thông,
“Mang môn tường hỏa đã xong lên đầu .
“Tam tiêu tích nhiệt đã lâu,
“Muốn cho giáng hỏa phải đầu Tư Âm .
“Huỳnh Liên, Huỳnh Bá, Huỳnh Cầm,
“Gia vào cho bội nhiệt tâm mới bình .
“Ngoài thời cho điểm Vạn Linh,
“Trong thời cho uống Hoàn Tình mới xong .
“Khá trao hai lượng bạc ròng,
“Bổ thêm vị thuốc để phòng đầu thang .
“Chẳng qua làm phúc cho chàng,
“Nào ai đòi cuộc đòi đàn chi ai .”
Tiểu đồng những ngỡ thiệt tài,
Vội vàng mở gói chẳng nài liền trao .
Mười ngày chẳng bớt chút nào,
Thêm đau trong dạ như bào như xoi .
Đồng rằng :”Vào đó thầy coi,
“Bệnh thời không giảm, thầy đòi tiền thêm .”
Ngang rằng :”Nằm thấy khi đêm,
“Tiên sư mách bảo một điềm chiêm bao .
“Quỉ thần người ở trên cao,
“E khi đường sá lẽ nào biết đâu .
“Tiểu đồng ngươi khá qua cầu,
“Cùng ông thầy bói đở đầu Tây Viên .”
Tiểu đồng nghe nói đi liền,
Gặp ông thầy bói đặt tiền mà coi .
Bói rằng :”Ta bói hẳn hoi,
“Bói hay đã dậy người coi đã đầy .
“Ta đây nào phải các thầy,
“Bá vơ, bá vất bói nhây không nhằm .
“Ôn nhuần Châu Diệc mấy năm,
“Sáu mươi bốn quẻ ba trăm dư hào .
“Huỳnh Kim, Dã Hạc sách cao,
“Lục Nhâm, Lục Giáp chổ nào chẳng hay .
“Can, Chi , đều ở trong tay,
“Đã thông trời đất lại hay việc người .
“Đặt tiền quan mốt bốn mươi,
“Khay trầu chén rượu cho tươi mới thành .
“Thầy bèn gieo đặng quẻ linh,
“Chiếm tên tuổi ấy lộ trình mắc chi ?
“Ứng vào rùa với cỏ thi,
“Rồi thầy coi quẻ một khi mới tường .”
Đồng rằng :”Người ở Đông phương,
“Nhân đi buôn bán giữa đường chẳng an .
“Con nhà họ Lục là chàng,
“Tuổi còn hai tám, còn đàng thơ ngây .”
Bói rằng :”Đinh mão năm nay,
“Hèn chi giáp tí ngày rày chẳng an .
“Mạng kim lại ở cung càn,
“Tuổi này là tuổi giàu sang trong đời .
“Cầu tài quẻ ấy xa vời,
“Khen người khá nói những lời trêu ta .”
Cầm tiền gieo xuống xem qua,
Một Giao, hai Sách, lại ba Hào trùng .
Trang thành ra quẻ lục xung,
Thấy hào phụ mẫu khắc cùng tử tôn .
Hoá ra là quẻ du-hồn,
Lại thêm thế động khắc dồn hào quang .
Cứ trong quẻ ấy mà bàn :
“Tuổi này mới chịu mẫu tang trong mình .
“Xui nên phát bệnh thình lình,
“Vì chưng ma quỉ lộ trình rất thiêng .
“Muốn cho bệnh ấy đặng yên,
“Phải tìm thầy pháp chữa chuyên ít ngày .”
Đồng rằng :”Thầy pháp đâu đây ?”
Bói rằng :”Cũng ở chốn nầy bước ra .
“Pháp hay tiếng dậy đồn xa,
“Tên là Đạo Sĩ ở Trà Hương Thôn .”
Tiểu đồng mới chạy bôn bôn,
Hỏi thăm Đạo Sĩ Hương Thôn chốn nào .
Chợ đông buôn bán lao xao,
Người ta liền chỉ nơi vào chẳng xa .
Đồng đi một buổi tới nhà,
Đạo Sĩ xem thấy lòng mà mừng thay!
Đồng rằng :”Nghe tiếng thầy đây,
“Trừ ma, ếm quỉ, phép thầy rất hay .”
Pháp rằng :”An đã cao tay,
“Lại thêm phù chú xưa nay ai bì .
“Qua sông cá thấy xếp vi,
“Vào rừng cọp thấy phải quì lạy đưa .
“Phép hay hú gió kêu mưa,
“Sai chim, khiến vượn, đuổi lừa, vật trâu .
“Phép hay miệng niệm một câu,
“Tóm thâu muôn vật vào bầu hồ linh .
“Phép hay sái đậu thành binh,
“Bện hình làm tướng phá thành Diêm Vương .
“Phép hay đạo hỏa phó thang,
“Ngồi gươm đứng giáo mở đàng Thiên Hoang .
“Có ba lượng bạc trao sang,
“Đặng thầy sắm sửa lập đàn chữa cho .”
Đồng rằng :” Tôi chẳng so đo,
“Khuyên thầy gắng sức chớ lo khó giàu .
“Bấy lâu thầy tớ theo nhau,
“Bạc dành hai lượng phòng sau đi đàng .
“Chữa chuyên bệnh ấy đặng an,
“Rồi tôi sẽ lấy đem sang cho thầy .”
Pháp rằng :”Về lấy sang đây,
“Cho thầy toan liệu lập rày đàn ra .”
Đồng rằng :”Tôi đã lo xa,
“Cực vì người bệnh ở nhà chẳng yên .
“Xin thầy gắng sức chịu phiền,
“Ra công bùa chú chữa chuyên đường nào .”
Pháp răng :”Có khó chi saọ
“Người nằm ta chữa rồi trao phù về .”
Đồng rằng :”Tôi vốn thằng hề,
“Bệnh chi mà khiến chịu bề chữa chuyên ?”
Pháp rằng :”Ta biết kinh quyền,
“Đau Nam chữa Bắc mà thuyên mới tài .”
Tiểu đồng nghe lọt vào tai,
Lòng mừng vội vã nằm dài chữa chuyên .
Pháp bèn cất tiếng hét lên :
“Mời ông Bàn Cổ tọa tiền chứng miêng .
“Thỉnh ông Đại Thánh Tề Thiên,
“Thỉnh và Võ Hậu đều liền đến đây .
“Thỉnh ông nguyên soái chinh Tây,
“Cùng bà Vương Mẫu sum vầy một khi .
“Thỉnh ông Phật Tổ A Di,
“Thập phương chư Phật phù trì giúp công .
“Lại mời công chúa Ngũ Long,
“Bình nam ngũ hổ hội đồng an dinh .
“Thỉnh trong thiên tướng thiên binh,
“Cùng là Tam-phủ Động-đình Xích-lân .
“Thỉnh trong khắp hết quỉ thần,
“Cũng đều xuống chốn hồng trần vui chơi .
“Cho người ba đạo phù trời,
“Uống vào khỏe mạnh như lời chẳng sai .”
Tiểu đồng vâng lĩnh theo lời,
Lấy phù trở lại toan bài thuốc thang .
Vào nhà thưa với thầy Ngang :
“Pháp phù đã đủ thầy toan phương nào ?”
Ngang rằng :”Còn bạc trong bao,
“Thời ngươi khá lấy mà trao cho thầy .”
Đồng rằng :”Tôi hãy ở đây,
“Bệnh kia dầu khá, mình này bán đi .”
Triệu Ngang biết chẳng còn chi,
Kiếm đường tráo chác đuổi đi khỏi vòng :
“Ở đây làng xóm khó lòng,
“E khi mưa năng ai cùng đỡ che .”
Đồng rằng :”Trong gói vắng hoe,
“Bởi tin nên mắc, bởi nghe nên lầm .
“Mới lo chạy hết một trăm,
“Mình ve khô xép ruột tằm héo don .
“Thương thay tiền mất tật còn,
“Bơ vơ đất khách thon von thế nầy .
“Thôi thôi gắng gượng khỏi đây,
“Tôi đi khuyên giáo đỡ ngày gạo rau .”
Vân Tiên chi xiết nỗi sầu,
Tiểu đồng dìu dắt gần cầu Lá Buôn .
Đương khi mưa gió luông tuồng,
Người buồn lại gặp kiểng buồn khá thương .
Xiết bao ăn tuyết nằm sương,
Màn trời chiếu đất dặm trường lao đao!
Dầu cho tài trí bật nào,
Gặp cơn nguy hiểm biết sao mà nhờ .
Tiên rằng :” Đi đã ngất ngơ,
“Tìm nơi cây cối bụi bờ nghỉ chưn .”
Đồng răng :”Chốc nữa khỏi rừng,
“Tìm nơi quán xá sẽ dừng nghỉ ngơi .”
Non tây vừa khuất mặt trời,
Tớ thầy dìu dắt tới nơi Đại Đề .

Bản thảo truyện Lục Vân Tiên bằng tranh vẽ trong khoảng 1915 - 1919 được giới thiệu lần đầu tiên tại Idecaf, TP HCM.
Bản thảo truyện Lục Vân Tiên bằng tranh vẽ trong khoảng 1915 – 1919 được giới thiệu lần đầu tiên tại Idecaf, Sài Gòn.

X

Trường thi một lũ vừa về,
Trịnh Hâm xem thấy lại kề hỏi thăm :
“Anh về nay đã hai rằm,
“Cớ sao mang bệnh còn mằn nơi đây ?”
Tiên rằng :”Tôi vốn chẳng may,
“Chẳng hay chư hữu khoa nay thể nào ?”
Hâm rằng :”Tử Trực đậu cao,
“Tôi cùng Bùi Kiệm đều vào cử nhân .
“Một mình về trước viếng thân,
“Hai người trở việc còn lần đi sau .
“Đương cơn hoạn nạn gặp nhau,
“Người lành nỡ bỏ người đau sao đành .
“Từ đây tới quận Đông Thành,
“Trong người có bệnh bộ hành sao xong .
“Lần hồi đến chốn Giang Trung,
“Tìm Thuyền ta sẽ tháp tùng với nhau .”
Tiên rằng :”Tình trước ngãi sau,
“Có thương xin khá giúp nhau phen nầy .”
Hâm rằng :”Anh tạm ngồi đây,
“Tiểu đồn ngươi tới trước này cùng ta .
“Vào rừng kiếm thuốc ngoại khoa,
“Phòng khi sóng biển phong ba bất kỳ .”
Tiểu đồng vội vã ra đi,
Muốn cho đặng việc quản gì lao đao .
Trịnh Hâm trong dạ gươm đao,
Bắt người đồng tử trói vào gốc cây :
“Trước cho hùm cọp ăn mầy,
“Hại Tiên phải dụng mưu nầy mới xong .”
Vân Tiên ngồi những đợi trông,
Trịnh Hâm về nói tiểu đồng cọp ăn .
Vân Tiên than khóc nằm lăn :
“Có đâu địa hãm thiên băng thình lình .
“Bấy lâu đất khách lưu linh,
“Một thầy một tớ lộ trình nuôi nhau .
“Nay đà hai ngả phân nhau,
“Còn ai nâng đỡ trước sau cho mình .”
Hâm rằng :”Anh chớ ngại tình,
“Tôi xin đưa tới Đông Thành thời thôi .”
Vân Tiên chi xiết lụy rơi,
Buồm đà theo gió chạy xuôi một bề .
Tiểu đồng bị trói khôn về
Kêu la chẳng thấu bốn bề rừng hoang :
“Phận mình đã mắc tai nàn,
“Cảm thương họ Lục suối vàng bơ vơ .
“Xiết bao những nổi dật dờ,
“Đò giang nào biết, bụi bờ nào hay .
“Vân Tiên hồn có linh rày,
“Đem tôi theo với đỡ tay chưn cùng !”
Vái rồi lụy nhỏ ròng ròng,
Đêm khuya ngồi dựa cội tòng ngủ quên .
Sơn Quân ghé lại một bên,
Cắn dây mở trói cõng lên ra đàng .
Tiểu đồng thức dậy mơ màng,
Xem qua dấu đất ràng ràng mới hay .
Nửa mừng nửa lại sợ thay,
Chạy ra chốn cũ kiếm thầy Vân Tiên .
Mặt trời vừa khỏi mái hiên,
Người buôn, kẻ bán, chợ phiên nhộn nhàng .
Hỏi thăm bà quán giữa đàng,
Bữa qua có thấy người tang chăng là ?
Quán rằng :”Thôi đã ra ma,
“Khi mai làng xóm người đà đi chôn .”
Tiểu đồng nghe nói kinh hồn,
Hỏi rằng :”Biết chỗ nào chôn chỉ chừng .”
Tay lau nước mắt rưng rưng,
Xảy nghe tiếng nói đầu rừng lao xao .
Tiểu đồng vội vã bước vào,
Xóm làng mới hỏi :”Thằng nào tới đây ?”
Đồng rằng :” Tớ tới kiếm thầy,
“Chẳng hay người thác mả này là ai ?”
Người nầy :” Một gã con trai,
“Ở đâu khôn biết lạc loài đến đây .
“Chân tay mặt mũi tốt thay,
“Đau chi nên nỗi nước này khá thương .”
Tiểu đồng chẳng kịp hỏi han,
Nằm lăn lên mả khóc than một hồi .
Người đều xem thấy thương ôi,
Kêu nhau vác cuốc đều lui ra đàng .
Tiểu đồng nằm giữa rừng hoang,
Che chòi giữ mả lòng toan trọn bề .
Một mình ở lại Đại Đề,
Sớm đi khuyên giáo, tối về quảy đơm .
Dốc lòng trả nợ áo cơm,
Sống mà trọn nghĩa, thác thơm danh hiền .
Thứ này đến thứ Vân Tiên,
Năm canh ngồi dựa be thuyền thở than .
Trong khăn lụy nhỏ chứa chan,
Cảm thương phận tớ mắc nàn khi không .
Lênh đênh thuyền giữa biển đông,
Riêng thân một tấm cô bồng ngẩn ngơ .
Đêm khuya lặng lẽ như tờ,
Nghênh ngang sao mọc, mit mờ sương bay .
Trịnh Hâm khi ấy ra tay,
Vân Tiên bị gã xô ngay xuống vời .
Trịnh Hâm giả tiếng kêu trời,
Cho người thức dậy lấy lời phôi pha .
Trong thuyền ai nấy kêu la,
Đều thương họ Lục, xót xa tấm lòng .

XI

Vân Tiên mình lụy giữa dòng,
Giao long dìu dắt vào trong bực rày .
May vừa trời đã sáng ngày,
Thuyền chài xem thấy vớt ngay lên bờ .
Khiến con vầy lửa một giờ,
Ông hơ bụng dạ, mụ hơ mặt mày .
Vân Tiên vừa ấm chân tay,
Ngẩn ngơ hồn phách như say mới rồi .
Ngỡ than mình phải nước trôi,
Hay đâu mình hãy đặng ngồi dương gian .
Ngư ông khi ấy hỏi han,
Vân Tiên thưa hết mọi đàng gần xa .
Ngừ rằng :”Người ở cùng ta,
“Sớm mai hẩm hút một nhà cho vui .”
Tiên rằng :”Ông lấy chi nuôi,
“Thân tôi như thể trái mùi trên cây .
“May đà trôi nổi đến đây,
“Không chi báo đáp mình này trơ vơ .”
Ngư rằng :”Lòng lão chẳng mơ,
“Dóc lòng nhân nghĩa há chờ trả ơn ?
“Nước trong rửa ruột sạch trơn,
“Một câu danh lợi chi sờn lòng đây .
“Rày doi, mai vịnh vui vầy,
“Ngày kia hứng gió, đêm nầy chơi trăng .
“Một mình thong thả làm ăn,
“Khỏe quơ chài kéo, mệt quăng câu dầm .
“Nghêu ngao nay chích mai đầm,
“Một bầu trời đất vui thầm ai hay .
“Kinh luân đã sẵn trong tay,
“Thung dung dưới thế vui say trong trời .
“Thuyền nan một chiếc ở đời,
“Tắm mưa chải gió trong vời Hàn Giang .”
Tiên rằng :” Vậy cũng một làng,
“Võ Công người ở gần đàng đây chăng ?”
Ngư rằng :”Nhà ấy cũng gần,
“Khỏi ba khúc vịnh thời lần đến nơi .”
Tiên rằng :”Xưa đã gá lời,
“Sui gia bao nỡ đổi dời chẳng thương .
“Vợ chồng là đạo Tào Khương,
“Chi bằng tới đó tìm phương gởi mình .
“Trăm năm muốn trọn ân tình,
“Đương khi hoạn nạn ai đành bỏ nhau .
“Chút nhờ cứu tử ơn sâu,
“Xin đem tới đó trước sau cho tròn .”
Ngư rằng :”Làm đạo rể con,
“Cũng như sợi chỉ mà lòn trôn kim .
“Sợ bay mà mỏi sức chim,
“Bơ vơ cảnh lạ khôn tìm cây xưa .
“E khi cha6.m bước tới trưa,
“Chớ đi sông cũ bến xưa mà lầm .
“Mấy ai ở đặng hảo tâm,
“Nắng đun chóp nón mưa dầm áo tơi .
“Mấy ai hay nghĩ việc đời,
“Nhờ nơi nghèo khổ quên nơi sang giàu .
“Đã ba thứ tóc trên đầu,
“Ngẫm trong sự thế thêm âu cho đời .”
Vân Tiên thưa đã hết lời,
Ngư ông chẳng đã tách vời đưa sang .
Dắt Tiên vào chốn hậu đàng,
Võ Công xem thấy lòng càng hổ ngươi .
Chẳng qua sợ thế gian cười
Một lời gượng gạo chào người ngày xưa :
“Ngư ông đã có công đưa,
“Tới ngày sau sẽ lo lừa đền ơn .”
Ngư rằng :” Tôi chẳng lòng sờn,
“Xin tròn nhân nghĩa còn hơn bạc vàng .
“Nhớ xưa trong núi Lư san,
“Có ông Ngư phủ đưa chàng Ngũ Viên .
“Tới sau đình trưởng đỗ thuyền,
“Giúp người Hang Võ qua miền Ô Giang .
“Xưa còn thương kẻ mắc nàn,
“Huống nay ai nỡ quên đàng nghĩa nhân .”
Một lời gắng giúp keo sơn,
Ngư ông từ giã lui chân xuống thuyền .

Bản thảo truyện Lục Vân Tiên bằng tranh vẽ trong khoảng 1915 - 1919 được giới thiệu lần đầu tiên tại Idecaf, Sài Gòn.
Bản thảo truyện Lục Vân Tiên bằng tranh vẽ trong khoảng 1915 – 1919 được giới thiệu lần đầu tiên tại Idecaf, Sài Gòn.

XII

Võ Công không ngớt lòng phiền,
Ân tình thế lợi khó tuyền đặng vay .
Dạy Tiên :” Ngươi hãy ngồi đây,
“Cho ta trở lại sau nầy liệu toan .”
Công rằng :” Hỡi mụ Quỳnh Trang,
“Dò lòng aí nữ Thể Loan thể nào ?
“Mặc con toan liệu làm sao,
“Vốn không ép vợ, nỡ nào ép con .”
Loan rằng :” Gót đỏ như son,
“Xưa nay ai nỡ đem chôn xuống bùn ?
“Ai cho sen muống một bồn,
“Ai từng chanh khế sánh phồn lựu lê .
“Thà không trót chịu một bề
“Nỡ đem mình ngọc dựa kề thất phu .
“Đã công chờ đợi danh nhu,
“Rể đâu có rể đui mù thể ni .
“Đã nghe người nói một nầy,
“Rằng: Vương Tử Trực chiếm rày thủ khoa .
“Ta dầu muốn kết sui gia ,
“Họ Vương họ Võ một nhà mới xinh ”
Công rằng :” Trong núi Thương Tòng,
“Có hang thăm thẳm bịt bùng khôn ra .
“Đông Thành ngàn dặm còn xa,
“Đem chàng bỏ đó ai mà biết đâu ?”
Phút vừa trăng đã đứng đầu,
Vân Tiên ngồi trước nhà cầu thở than .
Võ Công ra trước dỗ chàng :
“Xuống thuyền rồi sẽ đưa sang Đông Thành .”
Ra đi đương lúc tam canh,
“Dất vào hang tối bỏ đành Vân Tiên .
Bỏ rồi rón rén bước liền,
Xuống gay chèo quế dời thuyền tách xa .
Tiên rằng :”Các chú đưa ta,
“Xin đưa tôi tới quê nhà sẽ hay .
“Ghi lòng dốc trọn thảo ngay,
“Một phen mà khỏi ngàn ngày chẳng quên .”
Lắng nghe vắng tiếng hai bên,
Trong hang tăm tối đá trên chập chùng .
Vân Tiên khi ấy hãi hùng,
Nghĩ ra mới biết Võ Công hại mình .
Nực cười con tạo trớ trinh,
Chữ duyên tráo chác, chữ tình lãng xao .
Nghĩ mình tai hại biết bao,
Mới lên khỏi biển lại vào trong hang .
Dây sầu ai khéo vương mang,
Tránh mơi lưới nhỏ, gặp đàng bẩy cheo .
Trong hang sau trước quạnh hiu,
Muốn ra cho khỏi ai dìu dắt đi ?
Oan gia nợ đã khéo gây,
Ôi thôi thân thể còn gì mà toan .
Đã đành xa cõi nhân gian,
Dựa mình vào chốn thạch bàn nằm co .
Đêm khuya ngọn gió thổi lò,
Sương sa lác đác mưa tro lạnh lùng .
Năm ngày chịu đói khát ròng,
Nhờ ba huờn thuốc đỡ lòng hôm mai .

XIII

Du Thần xem thấy ai hoài,
Xét trong mình gã có bài phù tiên .
Mới hay là Lục Vân Tiên,
Cùng nhau dìu dắt đều liền đem ra .
Khỏi hang một dặm vừa xa,
Đến nơi đại lộ trời đà hừng đông .
Du Thần trở lại sơn trung,
Vân Tiên còn hãy giấc nồng mê mang .
Lão tiều cơm gói sẵn sàng,
Sớm mai xách búa đi ngang vào rừng .
Tới đường đại lộ là chừng,
Xảy nghe có tiếng trong rừng thở than .
Hay là yêu quái tà gian,
Rung cây nhát lão làm đường hại nhân .
Lão tiều liền bước lại gần,
Thiệt là một gã văn nhân mắc nàn .
Chi bằng lên tiếng hỏi han :
“Nhân sao mắc việc tai nàn thế nây ?”
Vân Tiên nghe tiếng mừng thay,
Vội vàng gượng dậy trình bày trước sau .
Lão tiều nghe nói giờ lâu,
Gẫm trong thế sự gặt đầu thở than :
“Ít ai trong tuyết đưa than,
“Khó ngồi giữa chợ ai màng đoái thương .”
Vân Tiên nghe nói mới tường,
Cũng trang ẩn dật biết đường thảo ngay .
“Ngửa trông lượng cả cao dày,
“Cứu trong một buổi, ơn tày tái sanh .
“Mai sau về tới Đông Thành,
“Đền ơn cứu khổ mới đành dạ tôi .”
Lão tiều mới nói :” Thôi thôi,
“Làm ơn mà lại trông người sao hay ?
“Già hay thương kẻ thảo ngay,
“Nầy thôi để lão dắt ngay về nhà .”
Tiên rằng :” Trong dạ xót xa,
“Nay đà sáu bữa không hòa mùi chi .
“Lại thêm rũ liệt tứ chi,
“Muốn đi theo đó mà đi khôn rồi .”
Lão tiều nầy ngỡ nực cười,
Mở cơm trong gói miệng mời Vân Tiên .
“Gắng mà ăn uống cho yên,
“Lão ra sức lão cõng Tiên về nhà .”

Bản thảo truyện Lục Vân Tiên bằng tranh vẽ trong khoảng 1915 - 1919 được giới thiệu lần đầu tiên tại Idecaf, TP HCM.
Bản thảo truyện Lục Vân Tiên bằng tranh vẽ trong khoảng 1915 – 1919 được giới thiệu lần đầu tiên tại Idecaf, Sài Gòn.

XIV

Khỏi rừng ra tới ngả ba,
May đâu gặp một chàng là Hớn Minh .
Lão tiều lật đật bôn trình,
Hớn Minh theo hỏi sự tình một khi .
Vân Tiên nghe tiếng cố tri,
Vội mừng bạn cũ còn nghi nỗi mình .
Mình rằng :” Dám hỏi nhân huynh,
“Cớ sao nên nỗi thân hình thể ni ?”
Tiên rằng :”Chẳng xiết nói chi,
“Thân nầy nào có khác gì cây trôi .
“Lênh đênh gió dập sóng dồi,
“Rày đây mai đó khôn rồi gian nan .”
Minh rằng :”Đây khó hỏi han,
“Xin vào chùa sẽ luận bàn cùng nhau .”
Tiều rằng :”Chẳng dám ngồi lâu,
“Vào rừng đốn củi bán chầu chợ phiên .”
Hớn Minh quì gối lạy liền :
“Ơn ông cứu mạng Vân Tiên bạn lành .
“Nầy hai lượng bạc trong mình,
“Tôi xin đền đáp chút tình cho ông .”
Tiều rằng :”Vốn lão tình không,
“Một mình ngơ ngẩn non tòng hôm mai .
“Tấm lòng chẳng muốn của ai,
“Lánh nơi danh lợi chông gai cực lòng .
“Kia non, nọ nước thong dong,
“Trăng thanh gió mát bạn cùng hươu nai .
“Công hầu phú quí mặc ai,
“Lộc rừng gánh vác hai vai tháng ngày .”
Vân Tiên nghe biết người ngay,
Hỏi thăm tên họ phòng ngày đền ơn .
Lão tiều trở lại lâm sơn,
Tiên, Minh, hai gã đều hoàn am mây .
Tiên rằng :”Đã gặp khoa nầy,
“Cớ sao ngọc hưu ở đây làm gì ?”
Minh rằng :”Xưa dốc xuống thi,
“Gặp nơi mếu võ đều đi một lần .
“Anh thì về trước tỉnh thân,
“Tôi thì mang gói sau lần ra Kinh .
“Đi vừa đến huyện Loan Minh,
“Gặp con quan huyện Đặng Sinh là chàng .
“Giàu sang ỷ thế dọc ngang,
“Gặp con gái tốt cương gian không nghì .
“Tôi bèn nổi giận một khi,
“Vật chàng xuống đó bẻ đi một giò .
“Mình làm nỡ để ai lo,
“Bó tay chịu trói nộp cho huyện đàng .
“Án đày ra quận Sóc Phang,
“Tôi bèn vượt ngục lánh đàng đến đây .
“Vừa may mà gặp chùa nầy,
“Mai danh ẩn tích bấy chầy náu nương .”
Vân Tiên nghe nói thảm thương,
Lại bày một khúc tai ương phận mình .
Minh nghe Tiên nói động tình,
Hai hàng châu lụy như bình nước nghiêng .
Tiên rằng :”Thương cội xuân huyên,
“Tuổi cao tác lớn chịu phiền lao đao .
“Trông con như cá trông đào,
“Mình nầy trôi nổi phương nào biết đâu .
“Vầng mây giăng bạc trên đầu,
“Ba năm chưa trọn một câu sinh thành .
“Hữu tam bất hiếu đã đành,
“Tiểu đồng trước đã vì mình thác oan .
“Tưởng thôi như cắt ruột gan,
“Quặn đau mấy khúc, chứa chan mấy lần .”
Minh rằng :”Người ở trong trần,
“Có khi phú quí, có lần gian nan .
“Thấp cao vàng biết tuổi vàng,
“Gặp khi lửa đỏ vàng càng thêm xuê .
“Thôi thôi anh chớ vội về,
“Ở đây nương náu toan bề thuốc thang .
“Bao giờ hết lúc tai nàn,
“Đem nhau ta sẽ lập đàng công danh .
“Cam La sớm gặp cũng xinh,
“Muộn mà khương tử cũng vinh một đời .
“Nên hư có số ở trời,
“Bôn chôn sao khỏi đổi dời sao xong .”
Vân Tiên khi ấy an lòng,
Ở nơi am tự bạn cùng Hớn Minh .
Võ Công làm việc trớ trinh,
Dứt tình họ Lục mến tình họ Vương .
Kể từ định trước hại chàng,
Thể Loan hớn hở lòng càng thêm vui .
Ngày ngày trang điểm phấn dồi,
Phòng khi gặp gỡ đứng ngồi cho xuê .
Xảy đâu Tử Trực vừa về,
Vào nhà họ Võ thăm bề Vân Tiên .
Công rằng :”Chớ hỏi thêm phiền,
“Trước đà lâm bệnh, Huỳnh Tuyền xa chơi .
“Thương chàng phận bạc trong đời,
“Cũng vì Nguyệt Lão se lơi mối hồng .”
Nghe qua Tử Trực Chạnh lòng,
Hai hàng nước mắt ròng ròng như mưa .
Than rằng :”Chạnh nhớ tình xưa,
“Nghĩa đà kết nghĩa, tình chưa phỉ tình .
“Trời sao nỡ phụ tài lành,
“Bảng vàng chưa thấy, ngày xanh đã mòn .
“Cùng nhau chưa đặng vuông tròn,
“Người đà sớm thác ta còn làm chi ?
“Trong đời mấy bực cố tri,
“Mấy trang đồng đạo, mấy người đồng tâm ?”
Công rằng :”Ta cũng thương thầm,
“Tủi duyên con trẻ sắc cầm dở dang .
“Thôi thôi khuyên chớ thở than,
“Đây đà tính đặng một đàng rất hay .
“Tới đây thì ở lại đây,
“Cùng con gái lão sum vầy thất gia .
“Phòng khi sớm tối vào ra,
“Thấy ngươi Tử Trực, cũng là thấy Tiên .”
Trực rằng :”Ngòi viết đĩa nghiên,
“Anh em xưa có thể nguyền cùng nhau .
“Vợ Tiên là Trực chị dâu,
“Chị dâu, em bạn dám đâu lỗi nghì .
“Chẳng hay người học sách chi,
“Nói sao những tiếng dị kỳ khó nghe ?
“Hay là học thói nước Tề,
“Vợ ngươi Tử Củ đưa về Hoàn Công .
“Hay là học thói Đường Cung,
“Vợ ngươi Tiều Lạc sánh cùng Thế Dân .
“Người nay đâu phải nhà Tần,
“Bất Vi gả vợ Dị Nhân lấy lầm .
“Nói sao chẳng biết hổ thầm,
“Người ta há phải là cầm thú sao ?”
Võ Công hổ thẹn xiết bao,
Ngồi trân khôn cãi lẽ nào cho qua .
Thể Loan trong cửa bước ra,
Miệng chào :”Thầy cử tân khoa mới về .
“Thiếp đà chẳng trọn lời thề,
“Lỡ bề sửa trấp, lỡ bề nâng khăn .
“Tiếc thay dạ thỏ nằng nằng,
“Đêm thu chờ đợi bóng trăng bấy chầy .
“Chẳng ưng thì cũng làm khuây,
“Nỡ buông lời nói chẳng vì chẳng kiêng ?”
Trực rằng :”Ai Lữ Phụng Tiên,
“Phòng toan đem thói Điêu Thuyền trêu ngươi!
“Mồ chồng ngọn cỏ còn tươi,
“Lòng sao mà nở buông lời nguyệt hoa ?
“Hổ hang vậy cũng người ta,
“So loài cầm thú vậy mà khác chi ?
“Vân Tiên anh hỡi cố tri,
“Suối vàng có biết sự ni không là ?”
Tay lau nước mắt trở ra,
Về nhà sắm sửa tìm qua Đông Thành .
Võ Công hổ thẹn trong lònh,
Năm ngày nhuốm bệnh thất tình chết oan .
Thể Loan cùng mụ Quỳnh Trang,
Mẹ con đóng cửa cư tang trong nhà .

XV

Đoạn nầy đến thứ Nguyệt Nga,
Hà Khê phủ ấy theo cha học hành .
Kiều công lên chức Thái Khanh,
Chỉ sai ra quận Đông Thành chăn dân .
Ra tờ khắp hết xa gần,
Hỏi thăm họ Lục tìm lần đến nơi .
Khiến quân đem bức thư mời,
Lục ông vâng lệnh tới nơi đinh tiền .
Kiều công hỏi Lục Vân Tiên,
Lục ông thấy hỏi bỗng liền khóc than .
Thưa rằng :”Nghe tiếng đồn vang,
“Con tôi nhuốm bệnh giữa đàng bỏ thây .
“Biệt tin từ ấy nhẫn nay,
“Phút nghe người nói châu mày lại thương .”
Kiều công trong dạ bàng hoàng,
Trở vào nói lại cùng nàng Nguyệt Nga :
“Lục ông nói lại cùng cha,
“Duyên con nay đã trôi hoa dạt bèo .”
Riêng thân chút phận tơ điều,
Hàn Giang chưa gặp, Ô kiều lại rơi !
Nàng rằng :”Phải thiệt như lời,
“Xin cha sai kẻ mời người vào trong .”
Nguyệt Nga đứng dựa bên phòng,
Tay ôm bức tượng khóc ròng như mưa .
Công rằng :”Nào bức tượng xưa ?
“Nguyệt Nga con khá đem đưa người nhìn .”
Lục ông một buổi ngồi nhìn,
Tây chân, vóc vác đều in con mình .
Chuyện trò sau trước phân minh,
Lục ông khi ấy sự tình mới hay :
“Thương con phận bạc lắm thay,
“Nguyền xưa còn đó, con rày đi đâu ?”
Nguyệt Nga chi xiết nổi sầu,
Lục ông thấy vậy thêm đau gan vàng .
Kiếm lời khuye6n giải với nàng :
“Giải cơn phiền não kẻo mang lấy sầu .
“Người đời như bóng phù du,
“Sớm còn tối mất công phu lỡ làng .
“Cũng chưa đồng tịch đồng sàng,
“Cũng chưa nên nghĩa tào khang đâu mà!
“Cũng như cửa sổ ngựa qua,
“Nghĩ nào mà ủ mặt hoa cho phiền ?”
Nàng rằng :”Trước đã trọn nguyền,
“Dầu thay mái tóc phải nhìn mối tơ .”
Công rằng :” Chút nặng tình xưa,”
Bèn đem tiền bạc tạ đưa cho người .
Lục ông cáo tạ xin lui :
“Tôi đâu dám chịu của người làm chi ?
“Ngỡ là con trẻ mất đi,
“Hay đâu cốt cách còn ghi tượng này .
“Bây giờ con lại thấy đây,
“Tấm lòng thương nhớ dễ khuây đặng nào ?”
Ngửa than :”Đất rộng trời cao,
“Tre còn măng mất lẽ nào cho cân .”
Lục ông từ tạ lui chân,
Kiều công sai kẻ gia thần đưa sang.
Nguyệt Nga nhuốm bệnh thở than,
Năm canh lụy ngọc xốn xang lòng vàng .
Nhớ khi thề thốt giữa đàng,
Chưa nguôi nỗi thảm, lại vương lấy sầu .
Công đà cho đợi bấy lâu,
Thà không cho gặp buổi đầu thì thôi .
Biết nhau chưa đă,ng mấy hồi,
Kẻ còn người mất, trời ôi là trời!
Thuở xưa giữa dạ ghi lời,
Thương người quân tử biết đời nào phai ?
Tiếc thay một dự anh tài,
Việc văn, việc võ, nào ai dám bì ?
Thương vì đèn sách lòng ghi,
Uổng công nào thấy tiếng gì là đâu!
Thương vì hai tám trên đầu,
Người đời như bóng phù du lỡ làng …
Thương vì chưa đặng hiển vang,
Nước trôi sự nghiệp, hoa tàn công danh .
Thương vì đôi lứa chưa thành,
Vùa hương bát nước ai dành ngày sau .
Năm canh chẳng ngớt giọt châu,
Mặt nhìn bức tượng ruột đau như dần .
Dương gian nay chẳng đặng gần,
Âm Cung biết có thành thân chăng là ?
Kiều công tha+’c dậy bước ra,
Nghe con than khóc xót xa lòng vàng .
Khuyên rằng :”Con chớ cưa mang,
“Gẫm trong còn mất là đường xưa nay .
“Đàn cầm ai khéo đứt dây,
“Chẳng qua con tạo đổi xay không thường .”
Nàng răng :”Khôn xiết nỗi thương,
“Khi không gãy gánh giữa đường ai hay .
“Nay đà loan phụng rẽ bầy,
“Nệm nghiêng gối chích phận này đã cam .
“Trăm năm thề chẳng lòng phàm,
“Sông Ngân đưa bạn Cầu Lam rước người .
“Thân con còn đứng giữa trời,
“Xin thờ bức tượng trọn đời thời thôi .”
Kiều công trong dạ chẳng vui :
“Con đành giữ tiết trọn đời hay sao ?”

Bản thảo truyện Lục Vân Tiên bằng tranh vẽ trong khoảng 1915 - 1919 được giới thiệu lần đầu tiên tại Idecaf, Sài Gòn.
Bản thảo truyện Lục Vân Tiên bằng tranh vẽ trong khoảng 1915 – 1919 được giới thiệu lần đầu tiên tại Idecaf, Sài Gòn.

XVI

Có người sang cả ngôi cao,
Thái sư chức trọng trong trào sắc phong .
Nghe đồn con gái kiều công,
Bay mười sáu tuổi tơ hồng chưa vương .
Thái sư dùng lễ vật sang,
Mượn người mai chước kết đàng sui gia .
Kiều công khôn ép Nguyệt Nga,
Lễ nghi đưa lại về nhà thái sư .
Thái sư chẳng biết rộng suy,
Đem lòng oán hận sớm ghi vào lòng .
Phút đâu giặc mọi làm hung,
Lung lăng nết dữ binh nhung dấy loàn .
Đánh vào tới ải Đồng Quan,
Sở Vương phân hỏi lưỡng ban quần thần .
Sao cho vững nước an dân,
Các quan ai biết mưu thần bày ra .
Thái sư nhớ việc cừu nhà,
Vội vàng quì xuống tâu qua ngai vàng :
“Thuở xưa giặc mọi dấy loàn,
“Vì ham sắc tốt phá tàn Trung Hoa .
“Muốn cho khỏi giặc Ô-Qua,
“Đưa con gái tốt giao hoà mới xong .
“Nguyệt Nga là gái Kiều công,
“Tuổi vừa hai tám má hồng đương sinh .
“Nàng đà có sắc khuynh thành,
“Lại thêm rất bật tài tình hào hoa .
“Đưa nàng về nước Ô-Qua,
“Phiên Vương ưng dạ ắt là bãi binh .”
Sở Vương nghe tấu thuận tình,
Châu phê dạy sứ ra dinh Đông Thành .
Sắc phong Kiều Lão Thái Khanh:
“Việc trong nhà nước đã đành cậy ngươi,
“Nguyệt Nga nàng ấy nên người,
“Lựa ngày tháng chín, hai mươi cống Hồ .”
Kiều công vâng lịnh nhà vua,
Lẽ nào mà dám nói phô điều nào .
Nguyệt Nga trong dạ như bào,
Canh chầy chẳng ngủ những thao thức hoài .
Thất tình trâm nọ biếng cài,
Dựa mành bỏ xả tóc dài ngồi lo ”
“Chiêu quân xưa cũng cống Hồ,
“Bởi người Diên Thọ họa đồ gây nên .
“Hạnh Nguơn sau cũng khỏi miền,
“Bởi chưng Lư Kỷ cựu hiềm còn ghi .
“Hai nàng chẳng đã phải đi,
“Một là ngay chúa, một vì thảo cha .
“Chiêu Quân nhảy xuống giang hà,
“Thương vua nhà Hớn, vốn đà quyên sinh .
“Hạnh Nguơn nhảy xuống Trì Linh,
“Thương người Lương Ngọc duyên lành phôi pha .
“Tới nay phận bạc là ta,
“Nguyện cùng bức tượng trót đà chung thân .
“Tình phu phụ, nghĩa quân thần
“Nghĩa xa cũng chọn ơn gần cũng nên .
“Nghĩa tình nặng cả hai bên,
“Nếu ngay cùng chúa lại quên ơn chồng .
“Sao sao một thác thời xong,
“Lấy mình báo chúa, lấy lòng sư phu .”
Kiều công nương gối đang lo,
Nghe con than thở mấy câu thêm phiền .
Kêu vào ngồi dựa trướng tiền,
Lấy lời dạy dỗ cho tuyền thân danh :
“Chẳng hay là việc triều đình,
“Nào cha có muốn ép tình chi con ?”
Nàng rằng :”Còn kể chi con,
“Bơ vơ chút phận mất còn quản bao .
“Thương cha tuổi tác đã cao,
“E khi ấm lạnh buổi nào biết đâu .
“Tuổi già bóng xế nhành dâu,
“Sớm xem tối xét ai hầu cho cha ?”
Công rằng :”Chẳng xá việc nhà,
“Hãy an dạ trẻ mà qua nước người .
“Hôm nay đã tới mồng mười,
“Khá toan sắm sửa hai mươi tống hành .”
Nàng rằng :”Việc ấy đã đành,
“Còn lo hai chữ ân tình cho xong .
“Con xin sang lạy Lục ông,
“Làm chay bẩy bữa trọn cùng Vân Tiên .
“Ngỏ cho nhân nghĩa vẹn tuyền,
“Phòng sau xuống chốn huỳnh tuyền gặp nhau .”
Kiều công biết nghĩ trước sau,
Dạy đem tiền bạc cấp hầu đưa đi .
Lục ông ra rước một khi,
Nguyệt Nga vào đặt lễ nghi sẵn sàng .
Ngày lành giờ ngọ đăng đàn,
Ăn chay nằm đất cho chàng Vân Tiên .
Mở ra bức tượng treo lên,
Trong nhà cho lới láng giềng đều thương .
Nguyệt Nga cất tiếng khóc than:
“Vân Tiên anh hỡi suối vàng có hay ?”
Bảy ngày rồi việc làm chay,
Lại đem tiền bạc tạ rày Lục ông:
“Trông chồng mà chẳng thấy chồng,
“Đã đành một chữ má hồng vô duyên .
“Rày vua gả thiếp về Phiên,
“Quyết lòng xuống chốn cửa tuyền thấy nhau .
“Chẳng chi cũng gọi là dâu,
“Muốn lo việc nước phải âu đạo nhà,
“Một ngày một bước một xa,
“Của nầy để lại cho cha dưỡng già .”
Lạy rồi nước mắt nhỏ sa,
Ngùi ngùi lạy tạ bước ra trở về .
Các quan xe giá bộn bề,
Năm mươi thể nữ hầu kề chưn tay .
Hai mươi nay đã đến ngày,
Các quan bảo hộ đưa ngay xuống thuyền .
Nguyệt Nga vội khiến Kim Liên,
Lên mời thân phụ xuống thuyền xem qua .
Công rằng :”Thật dạ xót xa,
“Con còn đùng thẳng cho cha thảm sầu .”
Nàng răng :”Non nước cao sâu,
“Từ đây cách khỏị khôn hầu thấy cha .
“Thân con về nước Ô-Qua,
“Đã đành một nỗi làm ma đất người .
“Hai phương nam bắc cách vời,
“Chút xin gởi lại một lời làm khuây .
“Hiu hiu gió thổi ngọn cây,
“Ấy là hồn trẻ về rày thăm cha .”
Kiều công bạt lụy nhỏ sa,
Các quan ai nấy cũng là tình thương .
Chẳng qua việc ở quân vương,
Cho nên phụ tử hai đường xa xuôi .
Buồm trường thuyền vội tách vời,
Các quan đưa đón người người đứng trông .
Mười ngày đã tới ải Đông,
Mênh mông biển rộng đùng đùng sóng xao .

XVII

Đêm nay chẳng biết đêm nào,
Bóng trăng vặc vặc, bóng sao mờ mờ .
Trên trời lặng lẽ như tờ,
Nguyệt Nga nhớ nỗi tóc tơ chẳng tròn .
Than rằng :”Nọ nước kia non,
“Cảnh thời thấy đó, người còn về đâu ?”
Quân hầu đều ngủ đã lâu,
Lén ra mở bức rèm châu một mình :
“Vắng người có bóng trăng thanh,
“Trăm năm xin gởi chút tình lại đây .
“Vân Tiên anh hỡi có hay,
“Thiếp nguyền một tấm lòng ngay với chàng .”
Than rồi lấy tượng vai mang,
Nhắm chừng nước chảy vội vàng nhảy ngay .
Kim Liên thức dậy mới hay,
Cùng quân thế nữ một bài đều lo .
Cùng nhau lặng chẳng dám ho,
Thẩm toan mưu kế chẳng cho lậu tình .
Việc này là việc triều đình,
Đốc quan hay đặng chắc mình thác oan .
Muốn cho cẩn nhiệm trăm đàng,
Kim Liên thế lấy làm nàng Nguyệt Nga .
Trá hôn về nước Ô Qua,
Ai mà vạch lá, ai mà tìm sâu .
Tính rồi xong xả chước mầu ,
Phút nghe thuyền đã đến đầu aỉ quan .
Đốc quan xe giá sửa sang,
Kiệu trương lọng phụng rước nàng về Phiên .
Nào hay tỉ tất Kim Liên,
Đặng làm hoàng hậu nước Phiên một đời .
Nguyệt Nga nhảy xuống giữa vời,
Sóng thần đưa đẩy vào nơi bãi rày .
Bóng trăng vừa khuất ngọn cây,
Nguyệt Nga hồn hãi chời rày Âm Cung .
Xiết bao sương tuyết đêm đông,
Mình nằm giữa bãi lạnh lùng ai hay ?

Bản thảo truyện Lục Vân Tiên bằng tranh vẽ trong khoảng 1915 - 1919 được giới thiệu lần đầu tiên tại Idecaf, Sài Gòn.
Bản thảo truyện Lục Vân Tiên bằng tranh vẽ trong khoảng 1915 – 1919 được giới thiệu lần đầu tiên tại Idecaf, Sài Gòn.

Nói thơ: Một sản phẩm văn nghệ dân gian độc đáo của Nam bộ

(Nguyễn Hữu Hiệp)

Nếu dân ca là sự dung hoà của giọng nói địa phương và các thể văn thơ bình dân thì, nói thơ, với lối diễn xướng “có ca vần” biểu đạt tự nhiên, hấp dẫn đặc thù (nói như hát, hát như nói – nhưng không phải là “hát nói”) nên được xem như một trường phái – trường phái mang tính “hát kể”. Cho nên, khi luật bàn về bộ môn này, nếu không phải là “dân Nam Bộ chính cống”, ắt sẽ có người thắc mắc: “Đã là thơ sao lại không ngâm, mà nói?”. Đơn giản, vì đích thực nghệ thuật diễn đạt “dòng thơ đặc trưng Nam Bộ” này – mà tiêu biểu là tác phẩm truyện thơ Lục Vân Tiên – nhứt thiết người nghệ sĩ dân gian phải… “nói”. Cho dù có “cầm bổn”, nghĩa là chưa thuộc lòng, họ cũng chỉ thể hiện bằng cách “nói”, và “nói” thôi, chứ không “đọc”.

Nếu nói thơ Bạc Liêu (xuất phát ở Bạc Liêu) mang màu sắc dân ca trữ tình với làn điệu êm nhẹ thì, nói thơ Vân Tiên có phần “to tiếng” hơn, nhưng không quá trấn áp đến nhức cả tai như hát bội, cũng không nhấn đi nhấn lại những tiếng đệm “ư, ự” sau một vài tiếng hoặc cuối câu như kiểu hát này; không xen đều đều những tiếng “a” hay “nga” sau từng tiếng (chữ) như khi đọc truyện Tàu; cũng không lập lại vài tiếng hay cả câu ở “khổ trước” để kéo dài thời gian như hò; cũng không thôi thúc, bươn bả như nói vè, hoặc kiểu kêu lô tô… Trái lại, nó điềm tỉnh truyền đạt đến người nghe rõ chắc từng tiếng một, nhưng không rời rạc nhờ ở giai điệu và cơ cấu nhịp điệu, cùng là âm điệu rung ngâm vừa phải, đủ để tạo không khí đồng cảm và hấp dẫn người nghe. Vậy thì, ở bộ môn nghệ thuật này rõ ràng là vừa nói, vừa ngâm, vừa hát như một sự tổng hợp, đan xen hài hoà. Để biểu thị, người ta gọi đủ là “Nói thơ Vân Tiên”.

van tien1

Nói thơ Vân Tiên nguyên là một cách diễn xướng rất đặc trưng truyện thơ Lục Vân Tiên, dài 2.082 câu, do nhà thơ miền Nam Nguyễn Đình Chiểu sáng tác. Từ ấy, đối với những tác phẩm truyện thơ dân gian có nội dung xây dựng đạo lý mẫu mực, lý tưởng phấn đấu, hoặc kích động lòng yêu nước, nhân dân thường dùng lối diễn xướng này. Chính nhờ nghệ thuật nói thơ hấp dẫn như thế mà tác phẩm Lục Vân Tiên nhanh chóng được phổ biến rộng rãi. Và nội dung “giữ đạo nhà” của nó tác động rất lớn đến nếp sống, nếp nghĩ nhân dân miền Nam. Ngay ở thời điểm tác phẩm mới được in ra (khoảng năm 1865), theo ghi nhận của G. Aubaret thì “Ở Nam Kỳ, có lẽ không một người thuyền chài hay người lái đò nào lại không ngâm nga vài ba câu trong khi đưa đẩy mái chèo”, và cũng theo lời ông ta, trên cả nẻo đường bộ, ở các chợ búa, nơi bến tàu, bến xe, đâu đâu người ta cũng thấy “những đám người ngồi xổm, xúm quanh một người ăn mặc rách rưới, thường là một kẻ mù loà, đề nghị anh ta gân cổ lên kể chuyện Lục Vân Tiên có khi đến hằng giờ mà người nghe không biết chán”. Rõ ràng nói thơ… Vân Tiên là một hình thức giải khuây mang ý nghĩa giáo dục quần chúng rất thâm sâu.

Chung nhất, nói thơ là một sản phẩm văn nghệ dân gian đặc hữu độc đáo của Nam Bộ. “Bảo vật” phi vật thể đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc này, cho đến nay, cả tiết điệu, âm vận, đến cung đoạn và cách thức ngâm nga, nghỉ ngừng… những người nghệ sĩ dân gian – các cụ – vẫn rất mực trân trọng giữ gìn, và hầu như ai cũng diễn đạt rất nhuần nhuyễn, nhất là trong những trường hợp diễn xướng truyện thơ truyền thống, kiểu “bổn cũ soạn lại!”.

Trong kháng chiến chống ngoại xâm, nếu từng có những trường hợp “tiếng hát át tiếng bom” thì ngày trước, ngay dưới thời thuộc Pháp, chính quyền thuộc địa không thể không đau đầu về phong trào nói thơ miền Nam – một phong trào bùng lên sức đề kháng mãnh liệt của toàn dân Nam Bộ trước sự hà khắc tàn tệ của ngoại bang, mà tiêu biểu nhất là đối với tác phẩm khuyết danh “Thơ Thầy thông Chánh”, cho nên họ không thể không cấm ngặt mọi hình thức lưu hành, kể cả “lưu hành miệng”. Chính vì vậy mà đời nay, để có được “bổn thơ” này, người ta đã phải mất quá nhiều thời gian và công sức trong việc truy tìm. Và thật may mắn, với quyết tâm vừa nói, vật đã không phụ lòng người!

van tien2

Khi ngâm nga “Thơ Thầy thông Chánh” bằng chính điệu “nói thơ” Nam Bộ, ta sẽ rất dễ dàng cảm nhận thân phận những con người thấp cổ bé miệng trước móng vuốt của bầy lang sói, để rồi “từ chân tường”, bằng lý trí, họ quyết thà chết chứ không chịu đội chung trời với giặc. Họ vùng lên, và trở thành “kẻ kỳ tời”. Hành động bất khuất ấy ngoạn mục làm sao!

Và, khi diễn xướng, ta cũng sẽ cảm nhận được rằng, “nói thơ” đã làm phong phú thêm hương sắc vườn hoa văn hóa nghệ thuật trên vùng đất phù sa màu mỡ phương Nam – một đóng góp lớn và rất đáng kể của người Nam Bộ mà thế hệ hôm nay và mai sau không thể không hãnh diện, tự hào.

Dưới đây là đoạn đầu bổn thơ Thầy thông Chánh được diễn xướng theo điệu “nói thơ Vân Tiên” (đọc minh họa):

    Nhựt trình Vĩnh Ký đặt ra,
    Chép làm một bổn để mà coi chơi,
    Trà Vinh nhiều kẻ kỳ tời,
    Có thầy Thông Chánh thiệt người khôn ngoan,
    Đêm nằm khô héo lá gan,
    Nghĩ giận Biện lý không an tấm lòng.
    Chừng nào tỏ nỗi đục trong,
    Giết tên Biện lý trong lòng mới thanh.
    Lang-sa làm việc châu thành,
    Mười bốn tháng bảy lễ rày Chánh chung.
    Chỉ sai đua ngựa rần rần,
    Trát đòi làng tổng tư bề đến đây.
    Bốn giờ đua ngựa cát bay,
    Phủ Hơn, Biện lý đương rày ngồi coi.
    Có thầy Thông Chánh hẳn hòi,
    Xách súng nai nịch đi coi châu thành.
    Phủ Hơn lời mới hỏi rằng:
    Do nào thầy Chánh đi rình bắn ai?
    Thầy thông thưa lại cùng ngài:
    Tôi bắn Biện lý chớ ai bao giờ.
    Thầy thông thiệt lẹ như cờ,
    Bắn quan Biện lý suối vàng mạng vong…

(Nguyễn Hữu Hiệp)

 

Nói thơ Vân Tiên – Liên hoan dân ca Việt Nam 2013 khu vực Nam Bộ tại Long An:

 

Nói thơ Vân Tiên – Liên Hoan Đờn Ca Tài Tử:

One thought on “Dân ca dân nhạc VN – Nói Thơ Vân Tiên”

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s