Dân ca dân nhạc VN – Nhạc Lễ Miền Nam

Đọc các bài cùng chuỗi, xin click vào đây.

Chào các bạn,

Hôm nay mình giới thiệu đến các bạn bộ môn Nhạc lễ của miền Nam.

Nhạc lễ là một loại nhạc nghi thức quan trọng được dùng trong các dịp hôn lễ, tang lễ, và cúng tế. Theo truyền thuyết thì nguồn gốc của Nhạc lễ miền Nam khởi nguồn từ Nhạc lễ cung đình xưa.

Đình Trung Gò Công thuở nhỏ mình hay theo ông ngoại vào cúng đình. Ảnh ở đầu bài là bên trong đình.
Đình Trung Gò Công thuở nhỏ mình hay theo ông ngoại vào cúng đình. Ảnh ở đầu bài là bên trong đình.

Hiện nay trong các Đình, Miếu và Lễ tang, Nhạc lễ là một phần âm nhạc không thể thiếu trong khi cúng tế. Tất cả các bài Nhạc lễ rất khó về ký âm. Cùng với nhiều nhạc cụ đi liền bài, phù hợp với nội dung cúng tế. Tính cách sáng tạo các bài và các nhạc cụ dòng nhạc này vẫn hiện đang tiếp tục phát huy.

Những ban nhạc lễ, tùy theo lớn hay nhỏ, sẽ có một số nhạc cụ truyền thống như:

Trống cái (còn được gọi là Trống chầu)
Trống trung
Trống con
Kèn bầu (Đẩu)
Kèn loa
Đàn cò
Đàn kìm
Phèn la
Mỏ…

Bài “Lễ Kỳ Yên và phong tục thờ thần ở miền Tây” dưới đây sẽ giúp chúng ta tìm hiểu tổng quát về ngày lễ hội lớn nhất trong phong tục thờ Thành Hoàng của miền Nam được dân chúng trịnh trọng tổ chức hàng năm. Lễ Kỳ Yên (lễ cầu an) là lễ cúng Thành Hoàng, cầu bình an và mưa hòa gió thuận cho dân. Thành Hoàng hay thần Thành Hoàng là vị thần quản lý một vùng địa phương, như một tỉnh, một thị trấn, một xã, một làng. Đa số Thành Hoàng ngày xưa được vua sắc phong làm thần, thường là theo ý dân trong vùng.

Trong lễ hội Kỳ Yên, ban nhạc lễ được mời tham gia cúng tế phải là một ban nhạc lễ gồm có những nhạc công thượng thặng trong ngành Nhạc lễ, được ban chủ tế tự tay tuyển chọn. Bên cạnh đó, thường có một đoàn Hát bộ vừa góp phần tế lễ vừa biểu diễn giúp vui cho dân chúng.

Sau đó, bài “Vinh danh ‘kho’ nhạc lễ ‘sống’ ” nói về nhạc công Phan Văn Nhứt (Tám Nhứt), một nghệ nhân xuất sắc trong ngành Nhạc lễ sẽ giúp chúng ta hiểu thêm về bộ môn nghệ thuật truyền thống độc đáo này của Việt Nam.

Cuối cùng là 3 video clips: clip đầu tiên là nhạc Cung đình cổ, là cha đẻ của nhạc cúng đình; 2 clips sau là hai buổi lễ cúng đình.

Mời các bạn.

Túy Phượng

Lễ Kỳ Yên và phong tục thờ thần ở miền Tây

Các làng quê Việt nói chung, đặc biệt là vùng quê miền Tây Nam Bộ nói riêng, rất coi trọng phong tục thờ thần.

Theo sử sách ghi lại, mỗi vùng đất đều có một vị thần, thường gọi là thành hoàng – người có công trong việc khai khẩn, gìn giữ vùng đất đó…

Các làng quê miền Tây Nam Bộ cũng rất coi trọng tục thờ thần. Do đó, cứ đến một ngày nhất định trong năm (tùy theo từng địa phương) nhân dân trong vùng tổ chức lễ cúng với nghi thức linh thiêng, trang trọng tại đình làng (còn gọi là Lễ hội Kỳ Yên – hội làng truyền thống) để tạ ơn các bậc tiên hiền và cầu mong “mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an”.

Lễ rước sắc thần hoàng Nguyễn Hữu Cảnh tại đình Thường Thạnh thuộc phường Thường Thạnh, quận Cái Răng (TP Cần Thơ)
Lễ rước sắc thần hoàng Nguyễn Hữu Cảnh tại đình Thường Thạnh thuộc phường Thường Thạnh, quận Cái Răng (TP Cần Thơ)

Với người dân, xưa nay, đình làng là nơi thờ các vị thần Thành hoàng – vị thần được Thượng đế giao cho trách nhiệm cai quản làng xã, che chở phù hộ cho dân sống bình yên, làm ăn phát đạt, thịnh vượng.

Lễ hội chỉ diễn ra trong mùa xuân, vụ mùa đã thu hoạch xong, thời tiết khô ráo, quang cảnh tươi đẹp, việc đi lại thuận tiện để toàn thể dân làng có thể tham dự. Thông thường nhiều địa phương tổ chức vào ngày rằm tháng 2 hay tháng 3. Lễ hội có: Lễ Xuân Tế (Hạ điền) và Lễ Thu Tế (Thượng điền) đáo lệ Lễ hội Kỳ Yên thường niên (2 – 3 năm/lần) tổ chức lễ cúng tế trong 3 ngày.

Nghi lễ Túc Yết tức là cúng tế các vị tiền hiền khai khẩn tại đình Thường Thạnh thuộc phường Thường Thạnh, quận Cái Răng (TP Cần Thơ)
Nghi lễ Túc Yết tức là cúng tế các vị tiền hiền khai khẩn tại đình Thường Thạnh thuộc phường Thường Thạnh, quận Cái Răng (TP Cần Thơ)

Ngày đầu là lễ Túc Yết và lễ Tiền Vãng, tức là cúng tế các vị tiền hiền khai khẩn, hậu hiền khai cơ, những người có công với đất nước: Lê Văn Duyệt, Nguyễn Hữu Cảnh, Nguyễn Trung Trực, Thoại Ngọc Hầu, Châu Văn Tiếp… Chủ lễ là vị Chánh Bái có phụ tế và bồi lễ phụ giúp.

Toàn bộ nghi lễ đều tiến hành theo lệnh của người thủ xướng đứng hai bên hương án kế vị chủ tế. Tất cả lễ nhạc, động tác dâng hương, dâng trà, dâng rượu, đọc văn tế, vái lạy đều phải đúng theo lời của người thủ xướng. Do đó người thủ xướng là người hay chữ nhất trong làng, vì mới có thể thuộc lòng các điển lễ, tế tự theo các truyền thống lễ hội từ xưa.

Trong buổi lễ, người thủ xướng được dân làng trọng vọng nhất. Đội học trò lễ (lễ sinh) mặc áo, đội mũ, mang hia theo kiểu các học sinh Tú tài ngày xưa. Trước đó họ đã được huấn luyện thuần thục cách đi đứng, biểu diễn, dâng lễ vật theo nhịp phách của dàn nhạc diễn tấu để cầu nguyện cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi. Trong lễ Túc Yết còn có 4 cô đào hát mừng thần trong lúc dâng rượu.

Hát bội không thể thiếu được trong Lệ hội Kỳ Yên của người dân miền sông nước Cửu Long
Hát bội không thể thiếu được trong Lệ hội Kỳ Yên của người dân miền sông nước Cửu Long

Nếu đình làng có vị thần được vua sắc phong thì còn có Lễ “mở sắc thần” được tổ chức vào giữa đêm thứ nhất để nhớ công lao khai cơ lập nghiệp của các bậc tiền nhân. “Sắc thần” là một tờ giấy súc khá tốt, dai, khổ giấy dài từ 1,20 m – 1,50 m, rộng từ 0,50 – 0,60 m, dày, màu vàng. Mặt giấy có in nền chìm bằng dụ ngân hình rồng ẩn trong mây, xung quanh có khung hồi văn chữ vạn, nên gọi long đằng chỉ (giấy hình rồng dùng để sao chép), hoặc chữ đinh hay hoa lá dây chéo nhau.

Mỗi sắc thần thường có từ 5 – 11 hàng dọc, chép từ phải qua trái. Dòng cuối cùng đề niên hiệu, tháng, ngày cấp sắc. Ấn vàng của nhà vua dùng son phụng màu đỏ đóng lên hàng chữ đề niên hiệu, ngay giữa dòng chữ này, kể từ chữ (niên) trở xuống, ấn hình vuông, có bốn chữ viết theo lối triện là “Sắc Mệnh Chi Bửu”. Sắc thần là thiêng liêng cho nên đình nào có sắc thần là xem như sự công nhận hợp pháp của Nhà nước đối với đình thần làng.

Lễ Chánh tế được tiến hành vào giữa đêm thứ hai. Người được cử đứng ra đọc văn tế để mở đầu buổi Lễ Chánh tế phải là một chức sắc trong làng. Vị này ăn mặc áo dài khăn đóng chỉnh tề, quỳ trước bàn hương án, hai tay nâng bản văn tế đưa lên dưới ánh nến soi rõ do hai phụ tế đứng hai bên cầm, rồi chậm rãi đọc với một giọng kính cẩn trang nghiêm trong nhạc đệm của dàn nhạc lễ.

Việc hòa hợp chặt chẽ từng âm thanh trầm bổng của nhạc lễ với giọng xướng trang nghiêm của người đọc văn tế là cái hồn văn hóa dân gian, trong đó chuyên chở cả một đức tin thiêng liêng của những người dân biết ơn tiền nhân, của các vị thần.

Sau hai ngày chính lễ, bước sang ngày thứ ba là ngày hội – ngày sôi động tươi vui nhất của ba ngày Lễ hội Kỳ Yên. Trong ngày hội, ai ai cũng đua nhau ăn mặc đẹp, trang điểm lịch sự, đi lại vui chơi. Đây cũng là dịp trai đi tìm vợ, gái đến tuổi kén chồng có cơ hội gặp nhau để kết tình trao duyên.

Đêm thứ ba, đêm của ngày hội là đêm mở đầu cho lễ “Xây Chầu – Đại Bội” tức lễ đánh trống cầu trời ban cho mưa thuận gió hòa (Xây chầu) và hát múa cầu cho bốn mùa an vui tươi tốt (Đại bội). Thông thường ở phần Đại bội, đoàn hát chọn năm diễn viên xuất sắc bao gồm nam nữ có giọng ca hay, múa giỏi để trình diễn, sau đó là một tuồng hát bội do các bô lão trong làng chọn lựa, thường hát trong 3 đêm. Hát bội là truyền thống của Lễ hội Kỳ Yên không thể thiếu.

Vào những ngày này, đình làng luôn thu hút rất đông người đến thắp nhang, xem lễ rước thần, nghe đọc tế văn nguyện cầu và cảm tạ các vị thần linh. Đến đây, ai cũng cầu mong gia đình mình vạn sự được bình an, người nông dân trúng mùa, người kinh doanh phát tài, phát lộc… Sẽ là chưa trọn vẹn nếu đi Lễ hội Kỳ Yên mà không thưởng thức hát bội.

Không chỉ có những người lớn tuổi mà cả thanh niên và trẻ em cũng bị thu hút bởi sự đặc sắc của các vở tuồng hát bội. Lễ hội Kỳ Yên đã trở thành một nét văn hóa tâm linh truyền thống độc đáo của người miền sông nước Cửu Long. Cho nên, đây là một hoạt động văn hóa đặc trưng là món ăn tinh thần không thể thiếu của làng quê nông thôn.

Cuộc sống luôn biến động, cái mới thay cho cái cũ là điều khó tránh khỏi. Đã có không ít bản sắc văn hóa, những nét sinh hoạt cổ xưa giờ không còn nữa. Làng quê nông thôn hôm nay đã có biết bao thay đổi, nhưng hàng trăm năm qua “Hội đình vẫn mở giữa mùa xuân”, đáo lệ Kỳ Yên thường niên vẫn tưng bừng rộn rã.

(Bài và ảnh: Ngọc Thạch)

 

Vinh danh “kho” nhạc lễ “sống”!

Với máy trợ thính, nghệ nhân Tám Nhứt (bìa trái) biểu diễn cùng dàn nhạc lễ trong tiết mục Đánh nghinh - Ảnh: H. SƠN
Với máy trợ thính, nghệ nhân Tám Nhứt (bìa trái) biểu diễn cùng dàn nhạc lễ trong tiết mục Đánh nghinh – Ảnh: H. SƠN

Đó là ông Tám Nhứt (Phan Văn Nhứt), người đã hơn 60 năm gắn bó với nhạc lễ Nam bộ. Ông sinh năm 1924 tại Cần Đước, Long An. Đây vốn là địa danh nổi tiếng khắp vùng Nam bộ về nhạc lễ từ xưa.

Với năng khiếu tiềm tàng về nhạc lễ – di truyền từ cha là một người rành nghề nhạc lễ, năm 14 tuổi ông khăn gói theo thầy Chín Láo (học trò của nghệ nhân Nguyễn Quang Đại, người được xem là hậu tổ của ngành nhạc lễ Nam bộ) học nghề và kiếm tiền phụ giúp gia đình.

Gọi là học nhạc cho oai, chứ thật ra lúc đầu cậu bé Tám Nhứt chỉ học mỗi việc… đánh mõ. Nhuần nhuyễn đánh mõ rồi, cậu mới được rớ dần tới các nhạc cụ khác như trống lễ, trống bồng, trống cơm, đẩu bạc, tum, kèn tiểu, kèn trung, đàn cò, đàn kìm… Thấy học khá, thầy đặc cách cho cậu theo thầy làm nghề luôn…

Nhạc lễ Nam bộ có nguồn gốc từ nhạc lễ cung đình xưa, được ông Nguyễn Quang Đại mang vào Cần Đước (Long An) chỉnh lý và kết hợp với nhạc ngũ âm Nam bộ để tạo ra một loại nhạc chuyên phục vụ trong các nghi thức cúng tế.

Thời trước nhạc lễ phục vụ trong các nghi thức lễ quan, hôn, tang, tế nhưng sau này chủ yếu để phục vụ cúng tế trong các đình miếu và tang lễ. Năm 1942 thầy mất, cậu Tám Nhứt lúc này đã là một chàng trai 19 tuổi (tuổi ta), quyết lên đường tìm cha (do trốn lính nên lưu lạc tha hương) và trụ lại ở Gò Vấp (Sài Gòn) lập dàn nhạc gia đình riêng.

Một điều thú vị là khi Sài Gòn bước vào cuộc kháng chiến (năm 1945), ông tham gia Hội Cứu quốc ở An Phú Đông và vẫn làm nghề nhạc lễ, đi đàn đám kiếm tiền đóng góp cho kháng chiến. Không những chơi nhuần nhuyễn rất nhiều loại nhạc cụ, ông Tám Nhứt còn có khả năng trình tấu trong tất cả nghi thức lễ: quan, hôn, tang, tế và các nghi thức cúng tế trong chùa ở Nam bộ…

Tất cả bài bản, hệ thống nhạc này rất khó ký âm, nhưng có lẽ do lòng say mê nên chúng dần thấm vào máu thịt trong người, được ông thuộc, nhớ nằm lòng. Cho nên nhiều người coi ông là kho nhạc lễ sống. “Kho” này chỉ xuất qua cách truyền dạy trực tiếp cho con cháu, học trò.

Khoảng ba năm nay, ông Tám Nhứt đã bị lãng tai rất nặng, gần như điếc. Vợ ông cho biết đó là di chứng của những lần bị bệnh trầm trọng và uống thuốc triền miên. Hôm làm lễ trao bằng cho ông (18-2), có người lo không biết ông có biểu diễn được hay không vì khả năng nghe rất hạn chế. Tuy nhiên khi vào cuộc họ hoàn toàn bất ngờ vì ông chơi rất hay và hòa điệu rất nhuyễn với dàn nhạc, từ đánh bồng, gõ đẩu bạc, tum cho đến giữ trống cái. Đặc biệt là đánh nhịp cặp phệt (một loại nhạc cụ rất ít thấy hiện nay và rất khó đánh) vô cùng chuẩn.

Được Nhà nước vinh danh ở tuổi gần đất xa trời, nghệ nhân Tám Nhứt chỉ có mong muốn sau cùng là Nhà nước tạo điều kiện để ông có thể truyền đạt những tinh hoa, chắt lọc trong ngành nhạc lễ cho thế hệ mai sau, và ông mong ước một ngày nào đó nhạc lễ sẽ được biểu diễn trên sân khấu và được giới thiệu với khán giả trong và ngoài nước như các thể loại nhạc khác.

Ông nhắc lại ý của GS-TS Trần Văn Khê, truyền bá nhạc lễ không phải là giữ gìn cho gia đình, cho một vùng hay cho dân tộc, mà đó chính là gìn giữ tài sản quí báu của nhân loại. Được biết, sắp tới những người như nghệ nhân Tám Nhứt sẽ được UNESCO đề nghị công nhận là “Báu vật nhân văn sống” (Living human treasures). HỒNG SƠN Việt Báo (Theo_Tuổi Trẻ )

 

Nhạc cung đình cổ truyền Việt Nam:

 

Lễ Cúng Đình (cúng Thượng Điền) Phụng Hiệp, Thị xã Ngã bảy, tỉnh Tiền giang:

 

Lễ Cúng Kỳ Yên Quan Thánh – Đình Thần Bình Trưng, quận 2, Sài Gòn:

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s