Đâu là nguyên nhân, đâu là hậu quả?

Chào các bạn,

Một trong những lỗi lầm lớn nhất trong lý luận của đa số mọi người, trong đời sống cá nhân cũng như trong các lãnh vực kinh tế, chính trị, triết lý, xã hội…, là lẫn lộn liên hệ nhân quả giữa các sự vật.

Liên hệ nhân quả là liên hệ giữa nguyên nhân và hậu quả: Như là “trời mưa ướt áo”. Trời mưa là nguyên nhân, ướt áo là hậu quả.

Ba lỗi lầm thường xuyên nhất trong liên hệ nhân quả mà mọi người thường vấp phải là: (1) lẫn lộn nguyên nhân và hậu quả, (2) tưởng là có liên hệ nhân quả, trong khi chẳng có liên hệ gì cả, và (3) tính sai “trọng lượng” của liên hệ nhân quả.

1. Lẫn lộn nguyên nhân và hậu quả: Đảo ngược hậu quả thành nguyên nhân, và nguyên nhân thành hậu quả.

Vì mưa buồn nên tôi buồn. Hay, vì tôi buồn nên mưa buồn?

Vì nó kiêu căng nên tôi ghét nó. Hay, vì tôi ghét nó nên tôi thấy nó kiêu căng?

Vì ta nghèo nên ta nhiều tham nhũng. Hay, vì ta nhiều tham nhũng nên ta nghèo?

Vì em lạnh nhạt với anh nên anh lạnh nhạt với em. Hay vì anh lạnh nhạt với em nên em lạnh nhạt với anh?

Vì mọi người tồi cả nên tôi không thích nói chuyện với ai. Hay, vì tôi không thích nói chuyện với ai nên tôi thấy mọi người đều tồi cả?

Vì anh nghèo nên anh bi quan. Hay, vì anh bi quan nên anh nghèo?

2. Tưởng là có liên hệ nhân quả, nhưng thật ra không có: Cái mà ta nghĩ là nguyên nhân thực ra không phải là nguyên nhân, mà thực ra là có một nguyên nhân khác.

Rất nhiều con nhà nghèo học dốt, cho nên người nghèo sinh con dốt. Nhưng có đúng vậy không, hay chỉ vì hệ thống giáo dục kỳ thị người nghèo?

Những người tin vào Giêsu thường rất cực đoan, Giêsu dạy họ cực đoan. Nhưng đó là Giêsu dạy cực đoạn, hay giáo hội của họ dạy họ cực đoan?

Trẻ em vị thành niên phá thai nhiều vì không hiểu giáo dục sinh l‎ý. Nhưng đó là không hiểu hay không quan tâm, vì phá thai quá dễ dàng?

Thầy cô không biết dạy nên không cho học sinh suy nghĩ tự do và bắt học sinh học thuộc câu trả lời. Nhưng đó là vì thầy cô không biết dạy hay vì các bài thi của Bộ Giáo Dục bắt buộc học sinh phải trả lời “đúng” câu trả lời của Bộ?

Vi nông dân được mùa lúa, lúa thặng dư, nên giá lúa xuống thấp làm nông dân lỗ. Nhưng đó là vì nông dân được mùa, hay là vì nhà nước không thu mua lúa dư mang vào kho dự trữ để quân bình giá cả thị trường?

Anh có vấn đề với em vì em suy nghĩ chẳng hợp luận lý tí nào. Nhưng đó là vì em thiếu luận lý hay vì anh không biết suy nghĩ kiểu tình cảm như em?

Thành phố ngập lụt vì mưa nhiều. Hay thật ra là vì thành phố không có hệ thống thoát nước mưa?

3. Tính sai trọng lượng của liên hệ nhân quả: Nguyên nhân nhẹ thì cho là nặng và nguyên nhân nặng thì cho là nhẹ.

Trong các trường hợp sau đây, nguyên nhân nào nặng nhất, nguyên nhân nào nhẹ nhất?

Hoc sinh hay đánh nhau bằng hung khí trước cổng trường, vì (1) học sinh học bạo động trên TV, (2) nhà trường không trừng phạt nặng nề các học sinh bạo động, (3) học sinh không còn biết đạo đức vì thầy cô không cư xử đạo đức với học sinh.

Thỉnh thoảng dân xúm lại đánh cảnh sát, vì (1) cảnh sát thường không tôn trọng nhân dân, (2) nhân dân thường là bất trật tự và bất hợp pháp, (3) nhân dân không tin vào luật của nhà nước nên phải tự “làm luật”.

Anh có bồ ngoài đường vì (1) anh không yêu em đủ, (2) đó là mốt của các ông thời thượng, (3) anh không biết tôn trọng phụ nữ (nhất là vợ mình).

Giáo dục ta yếu vì (1) giáo chức không đủ tiền, (2) ngân sách không đủ tiền, (3) quản lý giáo dục tồi.

Khỏi nói thì chúng ta cũng biết, tư tưởng và hành động của chúng ta sẽ thành điên đảo đảo điên nếu ta hiểu sai liên hệ nhân quả, giải vấn đề nào cũng làm cho nó thành tồi tệ thêm vì chỗ phải giải (nguyên nhân) thì không làm, nhưng chỗ không phải giải (hậu quả) thì cứ cắm đầu cắm cổ vào đó. Như đau gan thì có mặt mụn, không thể cứ bôi kem thoa mặt mà không chữa gan đau.

Nhưng các liên hệ nhân quả này, trong rất nhiều trường hợp rất khó thấy, và người ta hay lẫn lộn đầu đuôi. Và đôi khi vì lý do tuyên truyền hay ăn thua, người ta cố tình bóp méo và đảo ngược nhân quả để lừa thiên hạ.

Cho nên trong tiến trình tư duy của ta, rất nhiều khi ta phải suy nghĩ rất kỹ và rất cặn kẻ để có thể biết được đâu là đầu đâu là đuôi, đâu là nguyên nhân chính đâu là nguyên nhân phụ, đâu là lý do nặng đâu là lý do nhẹ.

Sai lầm nguyên nhân và hậu quả là sai lầm số một trong lý luận và tư duy. Và luôn luôn đưa đến các giải pháp tốn phí và tai hại, dù đó là đời sống vợ chồng hay chính sách kinh tế cho quốc gia.

Suy nghĩ nhân quả luôn phải cẩn thận.

Chúc các bạn một ngày sáng suốt.

Mến,

Hoành

© copyright 2011
Trần Đình Hoành
Permitted for non-commercial use
www.dotchuoinon.com

8 cảm nghĩ về “Đâu là nguyên nhân, đâu là hậu quả?”

  1. Hi anh Hoành,

    Bài viết hay quá ạ. Những ví dụ của anh đã lật ngược lại những suy nghĩ và vấn đề mà thông thường em hay mắc phải. Em sẽ gắng đặt câu hỏi thường xuyên để tìm ra nguyên nhân hậu quả theo bài viết của anh.

    Cảm ơn anh và chúc anh một ngày an lành!

    Like

  2. Chao anh,

    Neu Vietnam co mot cuoc cach mang nhung lua (no wars), bai viet nay can duoc truyen di rong rai tren media o Vietnam de vote anh lam Thu Tuong.

    Your time is coming, I do believe, keep it up!

    Like

  3. Anh ơi cho em hỏi,theo đạo phật có nhân có quả,và có nghiệp kiếp này kiếp sau,có cả địa ngục,điều đó có thật hay không về ” nghiệp”,”địa ngục”.

    Hiện tại em đi làm phỏng vấn viên,mà trong công ty 10 người hết 9 người cheat thời gian phỏng vấn và cách phỏng vấn để cho nhanh,và được nhiều tiền,lúc trước em mới vào,chân thật,làm thành thật,thì được có mấy trăm nghìn,nhưng theo thời gian em biết cách cheat,có thể kiếm được tiền triệu,nhưng em cảm thấy khó chịu.
    Em nên làm gì vì nếu mình không cheat thì ít tiền,trong khi đó ai cũng cheat(mặc dù đó là không chân thật),bỏ việc thì không kiếm được tiền để mưu sinh.
    Nhân và quả là gì anh chỉ em biết với trong trường hợp này.

    Like

  4. Hi Tường,

    Anh chẳng nhớ gì về các kiếp trước của anh (nếu có các kiếp trước) và chưa chết nên cũng chẳng biết gì về kiếp sau, nên không thể nói gì về kiếp trước kiếp sau cả, trừ khi nói về “các kiếp sống” như một khái niệm tâm lý hay thi ca.

    Nhưng anh rất rành kiếp này và cuộc sống này.

    Nhân quả thì rất dễ thấy. Em ra đường, chận ngay một cô trên đường, nhổ nước bọt ngay vào mặt cô ta. Đó là “nhân”. Em sẽ tức thì thấy “quả” với mấy cái tát nổ đom đóm, và có thể là cô ấy la toáng lên, gọi cảnh sát đến mang em về sở cảnh sát. Đó là “quả”.

    Đôi khi quả không đến tức thì như thế mà phải nhiều năm mới thấy, như là hút thuốc khoảng 20 năm mới chết vì ung thư phổi.

    Nghiệp thì cũng vậy. Nếu em học hành tử tế, tối với mọi người, đó là tạo nghiệp tốt. Thì thường là em sẽ đỗ đạt cao, công việc tốt, và chẳng ai trù ếm thù hằn. Đó là quả tốt của nghiệp tốt em tạo ra. Nếu em tối ngày hút sách, đó là tạo nghiệp xấu. Đến lúc phải lừa đối, trộm cướp để đủ tiền hút sách, rồi bị vào tù, hay chết vì overdose. Đó là quả xấu của nghiệp xấu em tạo ra. (“Nghiệp” cũng là một cách nói, gần giống như dùng từ “nhân”).

    Thiên đàng và hỏa ngục thì nó ở ngay trong tâm mình, xa đâu mà tìm. Yêu nàng và được nàng yêu lại, đắm chìm trong hạnh phúc, đó là thiên đàng. Nàng bỏ ta đi theo người khác, và ta đau khổ, muốn ném nàng vào đường ray xe lửa, đó là hỏa ngục. Em đọc bài “Cửa Thiên Đàng” nhé.

    Bây giờ về vấn đề em đang gặp phải: Làm dối thì nhiều tiền, làm thật thì ít tiền. Em đang làm thật và có ít tiền? Vậy, em nên làm gì?

    Nếu em yêu một cô rất nghèo, và có một cô rất giàu yêu em nhưng em không yêu cô ấy, vậy em lấy ai? Bỏ cô nghèo theo cô giàu vì tiền bạc có thể thế chỗ cho tình yêu?

    Nếu em đi đường thấy một người chạy xe làm rớt một cái bị mà không biết. Em nhặt được, thấy có một tỉ đồng trong đó, em đưa vào cảnh sát để tìm khổ chủ giao lại, hay lẳng lặng mang về du hí?

    Trong rất nhiều trường hợp. thành thật là không có tiền. Điều này ai cũng biết, có gì đáng ngạc nhiên đâu.

    Nhưng đây là nguyên lý kinh tế học: “Cái gì càng hiếm thì càng có giá trị kinh tế” Ví dụ: Kim cương rất hiếm nên kim cương đắt tiền; không khí có đầy dẫy quanh ta nên không khí rẻ tiền (dù rằng không khí quan trọng cho đời sống chúng ta hơn kim cương đến 1 triệu lần).

    Nếu em quan sát trong hãng của em là em thấy: Đa số là cheating, chỉ có em (hoặc rất ít người) là thành thật. Thành thật rất hiếm, do đó phải có giá trị kinh tế cao. Giá trị kinh tế đó của em chưa được dịp chuyển đổi thành tiền mà thôi.

    Nếu mai mốt em tính đi xin việc làm mới, nếu người interviewer hỏi em tại sao em muốn bỏ việc cũ tìm việc mới, thì em nói hai điều này (đại khái gần như anh gợi ý dưới đây):

    1. Em rất thích hãng ABC của chị vì (1) hãng này có úy tín cao trên thị trường, (2) vài người bạn em làm ở đây nói hãng rất tốt với nhân viên và cơ hội học hỏi và tiến bộ rất nhiều, và (3) em thích tin học và ABC là hãng tin học lớn.

    2. Ở hãng cũ, có nhiều đồng nghiệp cố tình cắt ngắn interview của hãng để lấy nhiều tiền, em làm đầy đủ interview thì rất ít tiền, nhưng em không muốn cheat hãng, nên em rất depressed.

    (Chú ý: trong câu này, (1) em không nói gì xấu về hãng em cả; (2) em nói đến các hành vi không minh bạch của các đồng nghiệp nhưng không dùng từ gì xấu (chỉ nói là “cắt ngắn”); (3) có một từ xấu (cheat), em dùng khi em nói về em. Tức là, không dùng các từ xấu khi nói về người khác, nhất là hãng mình và đồng nghiệp của mình).

    Anh nghĩ là một lúc nào đó em sẽ gặp một lãnh đạo trả đúng giá trị kinh tế cho bản tính thành thật của em.

    Ngày nào em có tiếng tăm là (1) thành thật và (2) giỏi nghiệp vụ, công việc sẽ bò đến tìm em, em khỏi phải tìm việc.

    Chúc em nhiều may mắn trên đường sự nghiệp.

    Like

  5. hi hoành.
    mình đồng ý với bạn là kiếp trước hoặc kiếp sau thì ta không biết được vì ta chưa chết.Nhưng bạn có bao giờ nghĩ rằng tại sao bạn lại không thể biết được kiếp trước hoặc kiếp sau khi bạn chưa chết không.Chuyện kiếp trước hoặc kiếp sau là do bạn chưa thực biết nên ban có thể nói như vậy.Đã có rất nhiều chứng minh cho thấy có kiếp trước hoặc kiếp sau.tôi chỉ nói vậy thôi bạn tự tìm hiểu đi.Nhưng tôi cũng phục bạn ở chổ bạn biết hiện tại bây giờ quy luật nhân quả hoạt đông như thế nào.Verry good.

    Like

  6. Chào bạn Cường,

    Cường chưa hiểu mình rồi.

    Nếu có nhân quả kiếp sau, thì ta cứ lo sống kiếp này cho tốt, tự nhiên kiếp sau tốt theo. Việc gì phải biết có kiếp sau không. Điểm chính là sống ngay bây giờ ở đây cho tốt là đủ rồi.

    Các chuyện ta không biết chắc, và cũng không cần biết, tại sao phải tốn thời giờ nói chuyện không biết làm gì?

    Và cãi nhau có kiếp sau hay không là việc rất vô bổ.

    Like

  7. Em chân thành cảm ơn anh Hoành, giải thích của anh rất rõ và minh triết. Em hỏi anh mà lúc ấy bận quá, giờ này vô tình đọc lại. Quả thật bây giờ em đã chuyển sang một công ty giáo dục, mọi người yêu thương nhau và rất chân tình. Sống vì cộng đồng chứ không vì tiền.

    Em cảm nhận được luật nhân quả và luật hấp dẫn rất mạnh mẽ.

    Em chân thành cảm ơn anh Hoành!

    Like

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s