Thủy điện nắn dòng “sông chảy ngược”

 
Ghi chép của Hoàng Thiên Nga

Trên sông Sêrêpôk hiện có 6 đập thủy điện lớn chặn ngang dòng và một công trình thu gần hết nước đoạn sông dài khoảng 20km đổ sang kênh đào. Việc chú trọng tận dụng dòng sông cho mục tiêu năng lượng, bỏ qua nhiều quy định về bảo vệ môi trường và nguồn lợi thủy sản dẫn đến những tổn hại không thể bù đắp.  

Kênh đào S4A đang thi công

Ảnh : Kênh đào của TĐ S4A đang thi công vắt qua tỉnh lộ 1

Hắt hiu “ dòng chảy sinh thái”

Sêrêpôk dài 315 km, diện tích lưu vực 30.100km2, là dòng sông lớn thứ hai trên Tây Nguyên, sau Sê San ở Gia Lai- Kon Tum.

Hợp thành bởi 2 nhánh Krông Ana (sông Cái), Krông Knô (sông Đực) bắt nguồn từ nhiều lũng núi Nam Trường Sơn, Sêrêpôk không đổ thẳng ra biển Đông như các con sông khác mà ngược sang Campuchia, chảy vòng vèo hết cao nguyên tới đồng bằng rồi mới hòa vào Mê Kông chảy ra biển.

Trên đất Việt, chiều dài 125 km của Sêrêpôk chảy qua địa bàn 2 tỉnh Đăk Lăk, Đăk Nông và một phần tỉnh Lâm Đồng chứa đầy tiềm năng về nông nghiệp, du lịch và thủy điện. Gần chục năm trước, đi khảo sát dọc nguồn sông, say ngắm dòng nước dũng mãnh đổ ầm ào mênh mang qua vô số thác ghềnh, nguyên tổng giám đốc EVN Đào Văn Hưng tâm đắc gọi Sêrêpôk là “dòng sông Ánh Sáng”.

Cuối tháng 11-2012, làm việc với phóng viên báo Tiền Phong, ông Dương Chí Dũng trưởng phòng Kỹ thuật- An toàn-Môi trường Sở Công Thương Đắk Lắk cho biết: Hiện nay trên mặt sông Sêrêpôk đã có 6 con đập lớn tạo hồ chứa cho các nhà máy thủy điện (TĐ)chắn ngang dòng là TĐ Buôn Tuôr Sar, TĐ Buôn Kuôp, TĐ Hòa Phú, cụm 4 nhà máy dùng chung đập TĐ Đray H’ling, TĐ Sêrêpôk 3, và TĐ Sêrêpôk 4.  Theo quy hoạch đã được duyệt, đập chắn sông thứ 7 và là đập cuối cùng trên sông Sêrêpôk thuộc về công trình TĐ Đrăng Phôk, hiện đã hoàn thành hồ sơ thiết kế nhưng chưa thi công. Tổng công suất các nhà máy sử dụng 7 bậc thang thủy điện ngăn sông này là 819, 48 MW.

Dự án TĐ Srêpôk 4A (S4A) nằm tiếp sau TĐ Sêrêpôk 4 (S4), không cần đắp đập, tận thu nguồn nước từ S4 dẫn sang kênh tạo cao trình trước khi đổ xuống tuabin nhà máy, rồi chảy theo kênh đào 4km nữa trước khi trả lại sông Sêrêpôk. Toàn bộ công trình nằm trên địa bàn các xã Ea Wer, Ea Huar, Krông Na (huyện Buôn Đôn, tỉnh Đăk Lăk), công suất lắp máy 64MW, điện lượng trung bình năm khoảng 308,35 triệu kWh, tổng mức đầu tư cập nhật do trượt giá gần 2 nghìn tỉ  đồng do Cty cổ phần Thủy điện Buôn Đôn làm chủ đầu tư.

Đoạn sông cong bị mất dòng do TĐ S4A dài khoảng 20 km, vốn là một phần ranh giới tự nhiên của Vườn Quốc gia Yok Đôn.

Theo bản báo cáo đánh giá tác động môi trường đã được UBND tỉnh Đắk Lắk phê duyệt, thì lưu lượng nước TĐ S4A phải bảo đảm trả lại dòng chảy sinh thái (DCST) cho đoạn sông bị mất dòng trong mùa khô là 8,23m3/s. Ngoài ra, đoạn sông mất dòng này còn được bổ sung bình quân khoảng 9m3/s bởi vài con suối nhỏ.

So với lưu lượng DCST phải trả lại cho sông đối với một số công trình TĐ lớn khác phía thượng nguồn chỉ 5m3/s, thì DCST theo lý thuyết cho đoạn sông mất dòng có vẻ cũng … khá xôm! Nhưng thực tế, với độ rộng mênh mang của lòng sông mà dòng chảy truyền thống cuồn cuộn từ nước vài trăm đến hàng nghìn mét khối nước trên giây, thì cái gọi là DCST kia về mùa khô chỉ đủ “ tráng lòng sông”, làm sao nuôi dưỡng các loài thủy sản ? Mặt khác, sông khô nước sẽ tạo điều kiện cho lâm tặc càng thuận lợi xâm nhập vào vùng lõi Vườn quốc gia để khai thác và vận chuyển gỗ trái phép.

Thực tế, không có cơ quan chức năng nào ràng buộc, giám sát các bên liên quan phải thực thi đủ trách nhiệm đối với việc bảo toàn môi trường và hệ thủy sản trên sông.

 

Phỏng vấn ông Hoàng Xuân Hồng- Trưởng ban Khoa học Công nghệ Hội Đập lớn VN:

-Thưa ông, Hội Đập lớn VN từ trước đến nay có được xin ý kiến tham vấn gì về việc xây dựng các đập lớn ngăn sông Sêrêpôk không ?

– Không !

-Hội có nắm bắt được các thông tin liên quan về vấn đề này không ?

-Không ! Mặc dù Hội Đập lớn VN là Hội nghề nghiệp liên kết những người có chuyên môn trao đổi bàn bạc về những vấn đề kỹ thuật, xây dựng và vận hành thủy lợi, thủy điện, đảm bảo cho việc phát triển thủy điện, thủy lợi phù hợp với quy hoạch, kỹ thuật, kinh tế, môi trường sinh thái; Nhưng chưa có quy định nào của Nhà nước buộc các công trình, dự án liên quan phải tham vấn ý kiến của chúng tôi.

– Những vấn đề đáng quan tâm và cần được giám sát , hỗ trợ chuyên môn trong việc thiết kế, xây dựng, vận hành các đập lớn chặn sông là gì ?

– Có 2 vấn đề cốt tử trong xây dựng công trình TĐ : 1- An toàn là yếu tố bậc nhất và đầu tiên, cho bản thân công trình và an toàn cho đời sống người dân ở hạ lưu. 2- Đảm bảo môi trường, thế cân bằng và nguồn sinh thủy trên thượng lưu vững chắc, dưới hạ lưu không bị đe dọa phá hủy.

-Chính quyền địa phương và nhà đầu tư phải chú ý tuân thủ những nguyên tắc nào để giảm thiểu tác tại đối với hệ sinh thái trên những dòng sông bị đắp nhiều đập lớn ngăn dòng như sông Sêrêpôk ?

– Trong quy chuẩn quốc gia VN 04-05 mới ban hành ngày 26/6/2012 có những điều khoản quy định về lưu lượng dòng chảy sinh thái mà công trình phải trả cho vùng hạ lưu tối thiểu 90% lưu lượng mùa khô;  Tùy theo yêu cầu sử dụng, một số  đập chặn dòng phải chú ý thiết kế thêm cửa ngăn nước, cửa xả nước, cửa lấy nước, công trình giao thông thủy, phải chừa đường cá đi.

-Không chỉ riêng Sêrêpôk mà nhiều con sông khác trên địa bàn nước ta cũng đã bị đập TĐ chặn dòng. Nhưng dường như chưa có đập TĐ nào thiết kế chừa đường cá đi, có phải do chính các cơ quan phê duyệt, giám sát chưa từng có yêu cầu về việc này ?

-Nửa thế kỷ gắn bó với ngành thủy lợi thủy điện, tôi chưa từng thấy đập ngăn dòng nào ở VN có chừa đường cá đi. Trong khi nhiều nước trên thế giới rất quan tâm về việc đó. Nguyên nhân vì cơ chế quản lý bất hợp lý, cơ quan chức năng thiếu trách nhiệm, cán bộ chuyên ngành thiếu kiến thức và thông tin. Hơn nữa, bản thân những người bị hại cũng chưa biết lên tiếng. Ví dụ như Hội nghề cá vùng hạ lưu Mê Kông đã phản đối việc xây dựng Xayaburi là đập hiện đại nhất trong số 12 con đập lớn được lên kế hoạch chặn dòng chính sông Mêkông đoạn chảy qua Lào, bởi con đập này sẽ tạo ra những thay đổi về sinh thái vĩnh viễn không thể phục hồi, gây tổn thất nghiêm trọng về nguồn lợi thủy sản mà hàng chục vạn ngư dân sẽ bị ảnh hưởng trực tiếp lại không có cơ hội để lên tiếng.

          Tôi hỏi vì sao cho tới nay, chưa có cá nhân tập thể nào khiếu nại việc các đập TĐ chặn dòng gây tổn thất nguồn thủy sản trên sông Sêrêpôk ? Thay câu trả lời, Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản Đắk Lắk Nguyễn Doãn Thành giúp tôi liên lạc với tiến sĩ Phan Đinh Phúc Nghiên cứu viên chính, Giám đốc Trung tâm Quốc gia giống thủy sản nước ngọt miền Trung thuộc Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản III có văn phòng đặt tại TP Buôn Ma Thuột. Tiến sĩ Phúc cho biết Viện từng tiến hành điều tra nhanh và có báo cáo cho Ủy hội Mêkông về hiện trạng nghề cá trên lưu vực sông Sêrêpôk từ năm 2008, xác định tiềm năng về nguồn lợi đánh bắt tự nhiên trong lưu vực là rất lớn, cần sớm có những phương hướng khai thác một cách hiệu quả và bền vững. Tuy nhiên Viện chưa có điều kiện nghiên cứu sâu hơn đủ để đưa ra kiến nghị về giảm thiểu tác hại, nhất là với thực trạng hàng loạt đập TĐ chặn sông đã hình thành, tất yếu dẫn đến những thiệt hại không thể khắc phục về môi trường và thủy sản như hiện nay.

 

Trong lưu vực Sêrêpôk có khoảng 200 loài cá trong đó 8 loài cá nhập nội, 41 loài có giá trị kinh tế và 14 loài có tên trong sách đỏ Việt Nam. …Đặc biệt ở huyện Buôn Đôn có nhiều loài cá bản địa có kích thước lớn và số lượng nhiều như Sọc dưa (Probarbus jullieni Sauvage) 52 kg (1997), cá Lăng (Mystus wyckioides) 50 kg (1997), cá Mõm trâu (Bangana behri) 15 kg (2004), cá Tắc kè (Bagarius yarrelli Sykes, B. bagarius) 24 kg (2000)…. Các loài cá trong bốn giống cá kể trên là những loài có giá trị kinh tế cao tại Tây Nguyên . Trong đó hai loài có tên trong sách đỏ Việt Nam (Probarbus jullieni Sauvage, Bagarius bagarius). Theo người dân địa phương loài cá Mystus wyckioides có giá trị kinh tế cao nhưng hầu như cũng hiếm gặp trong những năm gần đây. Do đó chính quyền địa phương và các cơ quan chức năng cần có biện pháp kịp thời để bảo tồn nguồn lợi thuỷ sản.  

Trích Điều tra nhanh của Viện NCNTTS III

 

 

Lượng nước quá hẻo mà thủy điện trả lại cho lòng sông mùa khô khiến hoạt động của các dịch vụ du lịch gặp vô số khó khăn. Sêrêpôk bị các con đập chặn dòng, các loài cá ngon trước đây hấp dẫn du khách như cá lăng, sọc dưa, mõm trâu, tắc kè giảm hẳn, thác nước từ đổ sầm sập nay chỉ còn chảy lơ thơ, điểm tham quan mất vẻ thơ mộng, doanh thu của Cty tôi giảm sút khoảng 40%/ năm.

Ông Nguyễn Trụ Chủ tịch HĐQT Cty Du lịch Sinh thái Bản Đôn

Buôn Đôn, tháng 11/2012

HTN

 

Thấp thỏm vì nổ mìn thi công thủy điện

Mấy tháng nay, các hộ dân xã Krông Na, huyện Buôn Đôn ở dọc theo công trình kênh dẫn nước Nhà máy Thủy điện Srêpôk 4A nơm nớp lo sợ bởi việc nổ mìn phá đá gây bụi bặm, đá bay, nứt nhà . Anh Thịnh ở buôn Ea Ma (xã Krông Na, huyện Buôn Đôn, Đăk Lăk) gom góp xây được căn nhà kiên cố, mới đưa vào sử dụng được gần một năm thì gặp lúc đơn vị thi công thủy điện Srêpôk 4Anổ mìn.  Mỗi lần mìn nổ, căn nhà run lên bần bật, vật dụng trong nhà chao đảo, bóng đèn điện rớt xuống vỡ toang ! Gần nhà anh Thịnh, nhà chị Chính hiện lên vết nứt toang hoác ở cửa sau khi người ta nổ mìn phá đá để xây dựng tuyến kênh phía sau nhà . Cứ đến giờ nổ mìn là hai mẹ con lại dắt nhau chạy ra đường vì căn nhà lắc lư như gã say rượu. Cách vị trí đơn vị thi công nổ mìn phá đá tới 3 km, nhưng căn nhà gỗ của anh Nô Tam cán bộ địa chính xã vẫn rung lắc mỗi khi mìn nổ.

Vết nứt lớn ở nhà chị Chính

Vết nứt lớn ở nhà chị Chính

Ông Nguyễn Văn Duyện, phó phòng kinh tế hạ tầng huyện Buôn Đôn cho biết : Nhận được phản ảnh của  dân, huyện đã lập đoàn kiểm tra, xác định hiện trạng, lập biên bản. Kết quả kiểm tra cho thấy hầu hết đều là các vết nứt ngang, nhiều khả năng do chấn động của ngoại lực. Đoàn đã đề nghị Sở Công Thương phối hợp xác định các vết nứt đó tự nhiên hay do chấn động nổ mìn. Nếu các vết nứt do nổ mìn gây ra thì sẽ yêu cầu đơn vị thi công bồi thường khắc phục thiệt hại cho dân. Ông Phạm Văn Thanh, phó Gđ Cty TNHH MTV xây dựng 470 (thuộc Tổng Cty xây dựng Trường Sơn), đơn vị thi công đoạn kênh dẫn nước dài  800m cho công trình Thủy điện Srêpôk 4A thừa nhận từ tháng 7-2012 đến nay việc nổ mìn có gây bụi bặm ảnh hưởng tới môi trường sống của người dân. Còn việc có phải do nổ mìn mà nứt nhà dân, nếu cơ quan chức năng khẳng định thế thì việc giải quyết là do lãnh đạo Cty chứ ông không có thẩm quyền trả lời.

Đào kênh S4A vắt ngang tỉnh lộ 1
Đoạn kênh mà đơn vị thi công đang tiến hành nổ phá.
Vạn Tiếp

 

Một bình luận về “Thủy điện nắn dòng “sông chảy ngược””

Trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s