Có lẽ, một trong những nét văn hóa đặc sắc nhất của Nhật Bản là Trà Đạo – một loại nghệ thuật thưởng thức trà. Gọi là “nghệ thuật”, bởi lẽ việc uống trà của người Nhật thực sự mang tính nghệ thuật rất cao, đồng thời cũng mang phong cách sống của người dân Nhật.
Theo truyền thuyết, vào khoảng thế kỷ 12, có nhà sư Eisai sang Trung Hoa để tham vấn học đạo. Khi trở về nước, ngài mang theo một số hạt trà về trồng và phổ biến tác dụng của trà cùng với cách thức uống trà. Thời kì sau đó, trà được sử dụng phổ biến trong giới quý tộc.
Đến thế kỉ 14, một nhà sư tên là Murata Juko đưa văn hóa uống trà thành nghệ thuật. Với tư cách là một nhà sư, ông rất coi trọng cuộc sống tinh thần. Ông tìm thấy vẻ đẹp giản dị trong văn hóa uống trà hòa cùng với tinh thần Thiền – Zen trong Phật Giáo. Từ đó Trà đạo ra đời.
Từ uống trà, cách uống trà, rồi nghi thức uống trà cho đến trà đạo là một tiến trình không ngưng nghỉ mà cái đích cuối cùng người Nhật muốn hướng tới đó là cải biến tục uống trà du nhập từ ngoại quốc trở thành một tôn giáo trong nghệ thuật sống của chính dân tộc mình, một đạo với ý nghĩa đích thực của từ này. Hiển nhiên ở đây trà đạo, không đơn thuần là con đường, phép tắc uống trà, mà trên hết là một phương tiện hữu hiệu nhằm làm trong sạch tâm hồn bằng cách hòa mình với thiên nhiên, từ đó tu tâm dưỡng tính để đạt giác ngộ.
Tinh thần của trà đạo được biết đến qua bốn chữ “Hoà, Kính, Thanh, Tịch”.
“Hòa” có nghĩa hài hòa, hòa hợp, giao hòa. Đó là sự hài hòa giữa trà nhân với trà thất, sự hòa hợp giữa các trà nhân với nhau, sự hài hòa giữa trà nhân với các dụng cụ pha trà.
“Kính” là lòng kính trọng, sự tôn kính của trà nhân với mọi sự vật và con người, là sự tri ân cuộc sống. Lòng kính trọng được nảy sinh khi tinh thần của trà nhân vươn tới sự hài hòa hoàn toàn.
Khi lòng tôn kính với vạn vật đạt tới sự không phân biệt thì tấm lòng trở nên thanh thản, yên tĩnh. Đó là ý nghĩa của chữ “Thanh”.
Khi lòng thanh thản, yên tĩnh hoàn toàn thì toàn bộ thế giới trở nên tịch lặng, dù sống giữa muôn người cũng như sống giữa nơi am thất vắng vẻ tịch liêu. Lúc đó, thế giới với con người không còn là hai, mà cả hai đều vắng bặt. Đó là ý nghĩa của chữ “Tịch”.
Bốn chữ “Hòa, Kính, Thanh, Tịch” như một thước đo bản thân vị trà nhân đang ở vị trí nào trên con đường Trà đạo.
Để có thể tiến hành những nghi thức Trà đạo đúng nghĩa, cần phải có một không gian thanh tịnh và hoài hòa với cảnh sắc thiên nhiên. Đáp ứng những tiêu chuẩn đó mà dần hình thành hai không gian thưởng trà chính, đó là Trà Viên và Trà Thất.
Trà Viên: là một khu vườn được thiết kế phù hợp với việc ngắm hoa, và thưởng thức trà. Trà viên đòi hỏi bố cục khu vườn phải tinh tế, làm cho khu vườn vẫn giữ được nét tự nhiên.
Trà thất: là một căn phòng nhỏ dành riêng cho việc uống trà, nó còn được gọi là “nhà không”. Đó là một căn nhà mỏng manh với một mái tranh đơn sơ ẩn sau một khu vườn. Cảnh sắc trong vườn không loè loẹt mà chỉ có màu nhạt, gợi lên sự tĩnh lặng. Trà thất làm ta nghĩ đến cái vô thường và trống rỗng của mọi sự.
Trà thất không có một vẻ gì là chắc chắn hay cân đối trong lối kiến trúc, vì đối với Thiền, sự cân đối là chết, là thiếu tự nhiên, nó quá toàn bích không còn chỗ nào cho sự phát triển và đổi thay. Điều thiết yếu là ngôi Trà thất phải hòa nhịp với cảnh vật chung quanh, tự nhiên như cây cối và những tảng đá. Lối vào Trà thất nhỏ và thấp đến nỗi người nào bước vào nhà cần phải cúi đầu xuống trong vẻ khiêm cung, thể hiện sự bình đẳng, không phân biệt giai cấp. Ngay trong Trà thất cũng ngự trị một bầu không khí lặng lẽ cô tịch, không có màu sắc rực rỡ, chỉ có màu vàng nhạt của tấm thảm rơm và màu tro nhạt của những bức vách bằng giấy.
Tokonoma: một góc phòng được trang trí và hơi thụt vào trong so với vách tường. Tokonoma là một trong bốn nhân tố thiết yếu tạo nên phòng khách chính của một căn nhà. Có một vài dấu hiệu để biết đâu là tokonoma. Thông thường, có một khu vực để treo tranh hoặc một bức thư pháp. Hay có một cái giá nhỏ để đặt hoa, có thể là một chiếc bình, có thể nhìn thấy một hộp hương trầm. Khi bước vào một trà thất, người ta thường quỳ và ngắm tokonoma một lát. Thiền gây ảnh hưởng đến tokonoma lẫn chabana… chỉ khi chúng ta chú tâm đến những chi tiết nhỏ bé trong cuộc sống thì mới thấy vẻ đẹp trong những điều giản dị.
Chabana: phong cách cắm hoa đơn giản mà thanh lịch của Trà đạo, có nguồn gốc sâu xa từ việc nghi thức hóa Ikebana. Phong cách của chabana là không có bất kỳ qui tắc chính thức nào để trở thành chuẩn mực cho nghệ thuật cắm hoa trong trà thất. Hoa thể hiện tình cảm của chủ nhà trong một buổi tiệc trà. Hoa được cắm trong một chiếc bình hoặc một cái lọ mộc mạc với phong cách thay đổi theo mùa. Hoa trong phòng trà gợi được cho người ngắm cảm giác như đang đứng giữa khu vườn tự nhiên.
Kakejiku: có thể là một bức tranh treo tường, một bức thư pháp hoặc là sự kết hợp cả tranh và chữ (thư họa) ở tokonoma. Những bức thư pháp treo tại tokonoma thường mang nghĩa sâu xa, có thể là một công án Thiền tông. Chẳng hạn: “Bình thường tâm thị đạo” hoặc đơn giản chỉ là một chữ “Vô”
Đạo cụ dùng trong Trà Đạo: trà, nước pha trà, ấm nước, ấm nước, lò nhỏ, chén trà, hủ đựng trà, khăn nhỏ, muỗng múc trà, gáo múc trà, bình trà, tách trà và bánh ngọt.
Nước pha trà là nước suối, nước mưa hay nước đã qua khâu tinh lọc. Khi pha trà, người ta lấy nước ở tầng giữa của ấm vì tầng giữa tượng trưng cho Hiện Tại (Tầng dưới -sát đáy ấm- là Quá Khứ, tầng trên cùng là Tương Lai)
Bánh ngọt trong Trà Đạo: Dùng bánh trước khi uống trà sẽ làm cho khách cảm thấy hương vị đậm đà đặc sắc của trà. Trong những lễ hội 4 mùa, người Nhật làm những chiếc bánh hình dáng nhỏ nhắn để thể hiện phong vị thiên nhiên. Bánh truyền thống nổi tiếng được lấy cảm hứng từ vẻ đẹp thiên nhiên, bốn mùa, từ thơ Waka, Haiku (là các thể thơ cổ của Nhật Bản) và cảm hứng từ quê hương.
Loan Subaru
Đọt Chuối Non 
Hi chị Loan (phần Subaru tạm bỏ qua cho ngắn nhỉ?)
Thường em và các ông người Nhật nói chuyện qua người phiên dịch, nội dung liên quan đến công việc thôi, mà cũng ít gặp lắm nên chưa biết có hỏi được không 🙂
Dù sao cũng cảm ơn chị dành thời gian trả lời mấy câu hỏi của em.
Chúc chị luôn xanh như đọt chuối non 🙂
Papi
LikeLike
Hi Papi,
Liên quan đến #1, chắc phải nghiên cứu một khóa Nhân Chủng Học về người Nhật rồi trả lời quá! Hihi…
Con tính cẩn thận không phải là không học được. Nếu rèn luyện thì sẽ được thôi. Bản thân chị hồi xưa cũng rất cẩu thả và bị complain suốt. Tập từ từ thì bây giờ cũng cẩn thận hơn được một chút.
> >Không rõ, lúc còn đi học, mỗi khi mắc lỗi thì học sinh – sinh viên Nhật được bạn đồng môn và giáo viên nhìn với ánh mắt thế nào nhỉ?
Chà, cái này không biết nữa. Để bữa nào hỏi mấy bác Nhật xem. À, sao Papi không hỏi thử khách hàng Nhật của em thử, xem câu trả lời là thế nào nhỉ? 😀
LikeLike
Cảm ơn chị Loan_Subaru đã phân tích thêm về câu hỏi của em.
Bình “loạn” thêm thì phần trả lời #2 của chị em nghĩ ở VN cũng có. Còn phần #1 thì chịu => dân VN không thể cẩn thận được hehe..
Thực ra, em không có câu trả lời cho câu hỏi này. Chỉ ngẫm nghĩ là liệu thanh niên Nhật được rèn luyện sự tỉ mỉ, cẩn thận qua một chương trình gì đó không. VD như thanh niên Campuchia thì đi tu, Thái thì đi lính,.. à còn Việt Nam thì đi.. học đại học 🙂 j/k
Em có thấy là họ rất chú trọng đến cách thức – quá trình làm ra sản phẩm, có khi còn xem trọng hơn cả chính sản phẩm được làm ra nữa. Việc càng dễ thì càng không được mắc lỗi.
Không rõ, lúc còn đi học, mỗi khi mắc lỗi thì học sinh – sinh viên Nhật được bạn đồng môn và giáo viên nhìn với ánh mắt thế nào nhỉ?
Papi
LikeLike
Hi bạn VanHoang,
Rất vui khi nhận được ý kiến của bạn. Mình sẽ cố gắng cung cấp thêm thông tin cho bạn trong thời gian tới nhe! Cám ơn bạn nhiều. Nice day, bạn nhé
LikeLike
Cảm ơn chị Loan_Subaru đã có bài chia sẻ rất hay. Em rất thích các đề tài liên quan đến văn hóa 🙂 Không biết chị Loan còn thông tin nào về cách pha trà, thưởng trà của người Nhật ko ạ? Em muốn biết thêm nữa, ngoài những thông tin “khởi động” như ở trên, giúp em có 1 cái nhìn khá tổng thể về Trà đạo NB, hihi. Cảm ơn chị lần nữa.
LikeLike
Hi Papi,
Cám ơn comment và câu hỏi khá hay của em.
Đúng như em nói, người Nhật rất cẩn thận, tỉ mỉ và chi tiết. Đây là tính cách rất đặc trưng và nổi bật của người Nhật. Để thế giới nhìn nhận điều này của người Nhật, có thể có 2 lý do:
(1) Người Nhật rất tinh tế và óc thẩm mỹ rất cao. Óc thẩm mỹ này không chỉ biểu hiện ra hiện tượng bên ngoài mà còn qua lối suy nghĩ và cung cách làm việc hàng ngày. Khi họ làm một việc gì đó, cho dù rất nhỏ, họ không phải làm qua loa cho xong việc, quan trọng là làm sao xong việc đó một cách tốt nhất, hoàn hảo nhất. Do đó, ngoài mục tiêu hoàn thành công việc, còn có một mục tiêu khác không kém phần quan trọng – cảm giác thoải mái khi hoàn thành mỹ mãn một công việc, dù rất nhỏ và họ luôn tìm kiêm cái đẹp trong công việc của mình. Tuy nhiên, để duy trì tính cách đó thì cần phải có (2)
(2) Nền giáo dục rất hoàn thiện của người Nhật: Ngay từ bậc tiểu học, mọi người Nhật được tham gia các khóa học để rèn luyện kỹ năng, tính cách và những điều cần thiết trong cuộc sống hàng ngày. Ví dụ: trong chương trình học của trẻ em cấp 1, có các buổi học hội họa, nghệ thuật cắm hoa, viết chữ đẹp, trà đạo, phong tục, truyền thống dân tộc…Thông qua các hoạt động đó, cũng giúp họ học được tính cẩn thận, tỉ mỉ…
Câu trả lời này có thể chưa hay hoặc chưa làm em thỏa mãn. Tuy nhien, nếu em đã từng làm việc với người Nhật, và có những suy nghĩ khác thì rất mong em chia sẻ cho chị và mọi người cùng biết để học hỏi.
Ngoài ra, chị cũng có 1 câu hỏi nhỏ: em có học được gì nhiều về tính cách tỉ mỉ, cẩn thận của người Nhật thông qua làm việc với họ không? Và có áp dụng nhằm giúp dự án của em tốt hơn, cung cấp sản phẩm ít lỗi nhất cho khách hàng?
Nice day, Papi!:-)
LikeLike
Chào chị Loan_Subaru
Cảm ơn chị về bài viết.
Em có thời gian làm với một số khách hàng Nhật, nhận thấy họ rất cẩn thận. Liệu chị có biết người Nhật có phương pháp gì, hoặc các thế hệ đi trước của người Nhật đã làm gì để người Nhật được cả thế giới nhìn nhận là những người rất cẩn thận, tỉ mỉ không?
>>chỉ khi chúng ta chú tâm đến những chi tiết nhỏ bé trong cuộc sống thì mới thấy vẻ đẹp trong những điều giản dị
Đây có phải là câu trả lời không nhỉ? hay chỉ là hệ quả của việc họ rất cẩn thận 🙂
Papi
LikeLike
Hi anh/chi Pacman,
Rat cam on y’ kien ddong gop cua anh/chi. Theo em, moi nguoi co’ 1 cach song va suy nghi rieng. Quan trong la lam the nao minh cam thay vui ve va hanh phu’c la dduoc roi. Tuy nhien, em nghi minh cung nen ha.n che viec phe pha’n, va co’ cai nhin ti’ch cu.c hon mot chut dde thay cuoc song tuoi ddep hon, anh/chi nhi?
A, bai viet nay em suu tam, tong hop lai dde chia se voi moi nguoi cung hieu hon mot chut ve van hoa’ Nhat. (That ra, em cung co’ dip thuong thuc Tra DDao vai lan, dduoc tro chuyen voi nguoi pha tra, nhung cung chua the hieu het dduoc y’ nghia sau xa cua Tra DDao dde co’ the tu+. viet mot bai cong phu nhu vay ddau anh/chi)
Nice day, anh/chi Pacman nhe!
LikeLike
Cám ơn bạn Pacman đã làm sáng tỏ vấn đề. Mình cũng là dân mê ăn uống vỉa hè hơn quán xá sang trọng (cho nên rất không vui khi TP Hà Nội cấm buôn bán trên vỉa hè). Trên phương diện thưởng thức thì có cả trăm phương nghìn cách để thưởng thức. Tha hồ chọn. Tuy nhiên, thích ý thích của mình là việc tốt, nhưng phê phán ý thích của người khác là việc không đúng. Nó chẳng mang đến một kiến thức gì mới, ngoại trừ xúc phạm nhau rất vô lý, và làm mất hòa khí giữa anh em. Vậy thôi, cứ xem như anh em ta vui vẻ cả làng nhé, bạn Pacman 🙂
LikeLike
Hi anh tdhoanh & chi Loan,
Trước hết tôi xin lỗi chị Loan vì quên đề bạt lời cảm ơn cho bài viết rất công phu. Thú thực là comment hôm qua tôi post lên được copy tu BBC(nguồn trong link đi kèm) vì đồng thời lúc đó tôi vô tình đọc cả hai bài viết có liên quan đến một chủ đề nên tiện thể copy sang comment để có cái nhìn đa chiều hơn thôi chứ không có ý gì về bài viết công phu của chị Loan :).
Về lễ nghi và khuôn phép hay các thủ tục thì đúng là nó được vạch ra để nhằm mục đích nào đó (ví dụ là luyện tâm nhu anh tdhoanh đã nói). Tuy nhiên tôi thuộc người theo trường phái tự nhiên nên quan niệm rằng mọi lễ nghi là cần thiết nhưng nếu bị lạm dụng quá sẽ thành khuôn sáo và đóng khung con người lại. Tôi hiện nay đang sống ở US nhưng tôi cũng rất ghét chủ nghĩa “xôi thịt” của US, không có chiều sâu về thưởng thức văn hóa -> nhạt nhẽo, nhưng tôi cũng không thích mọi thứ quá rườm rà. Sung sướng là ở cảm giác mà cái này luận ra thì cũng vô cùng. Ví dụ như chuyện ăn phở chẳng hạn: anh ngồi ở hè phố ăn một bát phở hàng rong trong ánh nắng bình minh ngập tràn có khi ngon hơn nhiều khi anh vào Phở 24 ngồi máy lạnh :).
Thân,
Pacman
LikeLike
Cám ơn bạn Pacman đã post comment. Thực ra không phải chỉ là Á Đông, nhưng tất cả mọi nơi trên thế giới, khi nói đến nghệ thuật thì luôn luôn đỏi hỏi nhiều công phu, mà người không hiểu nghệ thuật hay xem thường. Như là thi ca, người thô lỗ có thể nói, tại sao tốn thì giờ viết lăng nhăng, muốn gì thì cứ nói huỵch toẹt ra. Nhưng chỉ những người hiểu thi ca mới quí công lao của thi nhân nắn nót mài dũa từng chữ. Hay chỉ có người học võ chánh tông mới hiểu là học võ thực ra là để luyện tâm là chính và tay chân là phụ, cho nên mới có đủ loại lễ nghĩa để luyện tâm. Kể cả nghệ thuật tân thời ngày nay như là ca hát, nhảy múa, phim ảnh, tại sao người ta tốn quá nhiều công phu luyên tập làm gì? Mấy thứ đó có ăn được đâu. Cho nên, khi thấy nghệ thuật, thì nếu mình không thích, ít ra cũng nên đủ kiến thức để khâm phục người nghệ sĩ, và cám ơn một câu có phải là trí tuệ hơn không? Đâu có phải ai cũng thích rapping và break dance, nhưng nói rằng những thứ này thật “quá trớn” với “điệu bộ giả tạo”, “nâng lên thành nghệ thuật” của người Mỹ ngu dốt, v.v… rồi nối nó vào chiến tranh Iraq chẳng hạn, đó không phải thiếu hiểu biết lắm sao? Tại sao lại không cám ơn chị Loan một câu là đã bỏ công viết cho các bạn về một nghệ thuật rất cao mà rất ít người hiểu rõ?
LikeLike
Truyền thống Á Đông
Truyền thống Á Đông hay quan trọng hóa vấn đề và đặt ra lắm chuẩn mực rối rắm.
Thời xưa, khát mấy nhưng gặp con suối mà kẻ đạo tặc đã uống, cũng phải bấm bụng mà đi. Người Trung Quốc còn đỡ, họ chỉ hay làm to chuyện những gì dính dáng trực tiếp và gián tiếp đến văn hóa, nghệ thuật, như viết lách, vẽ vời (phải chọn bút nghiên, chọn mực, giấy má, rồi ngóng chờ thời điểm thích hợp), hay thưởng ngoạn văn học (trước khi đọc, phải tắm rửa sạch sẽ, ăn vận chỉnh tề, thắp nến bạch lạp).
Chứ đến như Nhựt Bổn thì thật quá trớn; không phải vô cớ mà có nhà văn ta đã gọi cái sự làm gì cũng chiểu theo những nghi thức, điệu bộ đẹp đẽ mà giả tạo ấy, là cuộc sống “lấy lễ làm gốc”! Ở xứ hoa anh đào, cái gì cũng được (bị?) nâng lên thành đạo: cắm hoa, cứ tưởng dễ mà phải học dài dài; uống trà, phải qua lắm thủ tục phiền phức, tốn thời gian và nhiêu khê. Chưa nói gì đến trò chơi cây cảnh và non bộ (bonsai) công phu và khó có tiếng.
Ngay võ nghệ là thứ mang tính chân tay mà họ cũng còn lạy lục, chào hỏi nhau chán mới động thủ, đến rút một thanh kiếm ra chém cũng phải diễn một màn kịch dài dằng dặc và nghiêm trọng như tuồng cổ của ta vậy (phải chăng cái nghi thức rạch bụng của các Cảm tử quân dăm chục năm ngày xưa, cũng có nguồn xa xăm tự đây?)
Nguon BBC (http://www.bbc.co.uk/vietnamese/culture/2009/03/090305_pho_hoanglinh.shtml)
LikeLike