Tân Nhạc Việt Nam – Thơ Phổ Nhạc – “Đôi Mắt Người Sơn Tây” – Quang Dũng & Phạm Đình Chương

Đọc các bài cùng chuỗi, xin click vào đây.

Chào các bạn,

Hôm nay mình giới thiệu đến các bạn thi khúc “Đôi Mắt Người Sơn Tây” của Thi sĩ Quang DũngNhạc sĩ Phạm Đình Chương.

Thi sĩ Quang Dũng (1921–1988) tên thật là Bùi Đình Diệm. Ông là tác giả của một số bài thơ nổi tiếng như “Tây Tiến”, “Đôi Mắt Người Sơn Tây”, “Đôi Bờ”… Ngoài ra ông còn là một họa sĩ, nghệ sĩ.

Ông sinh năm 1921 tại làng Phượng Trì, huyện Đan Phượng (nay thuộc Hà Nội). Trước ông học Ban Trung Học trường Thăng Long. Sau khi tốt nghiệp, ông đi dạy học tư ở Sơn Tây.

Năm 1947, ông được điều đi học Trường bổ túc trung cấp quân sự Sơn Tây. Sau khoá học, ông tham gia chiến dịch Tây Tiến đợt hai, mở đường qua đất Tây Bắc.

Cuối năm 1948, sau chiến dịch Tây Tiến, ông làm Trưởng Tiểu Ban Tuyên Huấn của Trung đoàn 52 Tây Tiến, rồi làm Trưởng Đoàn Văn Nghệ Liên Khu III. Ông đã viết rất nhiều truyện ngắn xuất bản và viết kịch, cũng như đã triển lãm tranh sơn dầu cùng với các hoạ sĩ nổi danh.

Thi sĩ Quang Dũng.
Thi sĩ Quang Dũng.

Tháng 8 năm 1951, ông xuất ngũ. Sau 1954, ông làm Biên Tập Viên tại báo Văn Nghệ, rồi chuyển về Nhà Xuất Bản Văn Học.

Ông bị gửi đi chỉnh huấn sau vụ án Nhân Văn – Giai Phẩm, và lui về ẩn thân trong thiếu thốn và bệnh tật. Thơ của ông bị phê bình trên báo chí miền Bắc lúc đó là mang hơi hướng “tiểu tư sản”, thiếu tính chiến đấu, còn ở miền Nam thì được xuất bản và phổ biến rộng rãi và được nhiều người yêu thích.

Về sau này, như những nhà thơ lớn khác, Nguyễn Bính, Hồ Dzếnh,… ông mai một và mất đi trong âm thầm.

Ông mất ngày 13 tháng 10 năm 1988 sau một thời gian dài đau ốm tại bệnh viện Thanh Nhàn, Hà Nội.

Ngoài tài làm thơ, ông còn là một họa sĩ tài năng và là một nghệ sĩ chuyên nghiệp. Ông hát rất hay.

phamdinhchuong1

Nhạc sĩ Phạm Đình Chương (1929 – 1991) là một nhạc sĩ tiêu biểu của dòng Nhạc Tiền Chiến và là một tên tuổi lớn của Tân Nhạc Việt Nam. Ngoài ra ông còn là một ca sĩ với nghệ danh Hoài Bắc.

Nhạc sĩ Phạm Đình Chương sinh ngày 14 tháng 11 năm 1929 tại Bạch Mai, Hà Nội. Quê nội ông ở Hà Nội và quê ngoại ở Sơn Tây. Xuất thân trong một gia đình truyền thống âm nhạc, cha của ông là ông Phạm Đình Phụng. Người vợ đầu tiên của ông Phụng sinh được hai người con trai là: Phạm Đình Sỹ và Phạm Đình Viêm. Ông Phạm Đình Sỹ lập gia đình với nữ kịch sĩ Kiều Hạnh và có cô con gái là ca sĩ Mai Hương. Còn ông Phạm Đình Viêm là ca sĩ Hoài Trung của ban hợp ca Thăng Long.

Nhạc sĩ Phạm Đình Chương bắt đầu sáng tác vào năm 1947, khi ông 18 tuổi, nhưng phần nhiều những nhạc phẩm của ông thường được xếp vào dòng tiền chiến bởi mang phong cách trữ tình lãng mạn.

Có thể nói nhạc sĩ Phạm Đình Chương là một trong những nhạc sĩ phổ thơ hay nhất. Nhiều bản nhạc phổ thơ của ông đã trở thành những thi khúc bất hủ, có một sức sống riêng như: “Đôi Mắt Người Sơn Tây” (thơ Quang Dũng), “Mộng Dưới Hoa” (thơ Đinh Hùng), “Nửa Hồn Thương Đau” (thơ Thanh Tâm Tuyền), “Đêm Nhớ Trăng Sài Gòn” (thơ Du Tử Lê)…

Nhạc sĩ Phạm Đình Chương cũng đóng góp cho Tân Nhạc Việt Nam một bản trường ca bất hủ “Hội Trùng Dương” viết về ba con sông Việt Nam: sông Hồng, sông Hươngsông Cửu Long.

Sau 30 tháng 4, 1975 nhạc sĩ Phạm Đình Chương định cư tại California, Hoa Kỳ. Ông mất ngày 22 tháng 8 năm 1991 tại California. Có một số tài liệu khác ghi ông mất năm 1993.

phamdinhchuong_Tập thơ

Thi phẩm “Đôi Mắt Người Sơn Tây” (Thi sĩ Quang Dũng)

Tôi ở thành Sơn chạy giặc về
Em từ chinh chiến cũng ra đi
Cách biệt bao ngày quê Bất Bạt
Chiều xanh không thấy bóng Ba Vì.

Vừng trán em vương trời quê hương
Mắt em dìu dịu buồn Tây phương
Tôi nhớ xứ Đoài mây trắng lắm
Em đã bao ngày em nhớ thương?

Mẹ tôi em có gặp đâu không?
Bao xác già nua ngập cành đồng,
Tôi nhớ một thằng con bé dại
Bao nhiêu rồi xác trẻ trôi sông?

Từ độ thu về hoang bóng giặc
Điêu tàn ôi lại nói điêu tàn
Đất đá ong khô nhiều suối lệ
Em đã bao ngày lệ chứa chan.

Đôi mắt người Sơn Tây
U ẩn chiều lưu lạc
Buồn viễn xứ khôn khuây
Tôi gửi niềm nhớ thương
Em mang giùm tôi nhé
Ngày trở lại quê hương
Khúc hoàn ca rớm lệ.

Bao giờ trở lại đồng Bương Cấn
Về núi Sài Sơn ngắm lúa vàng
Sông Đáy chậm nguồn quanh Phủ Quốc
Sáo diều khuya khoắt thổi đêm trăng?

Bao giờ tôi gặp em lần nữa?
Ngày ấy thanh bình chắc nở hoa
Đã hết sắc mùa chinh chiến cũ
Còn có bao giờ em nhớ ta?

phamdinhchuong_ĐMNST

Thi khúc “Đôi Mắt Người Sơn Tây” (Nhạc sĩ Phạm Đình Chương)

Thương nhớ ơ hờ thương nhớ ai
Sông xa từng lớp lớp mưa dài
Mắt em ơi mắt em xưa có sầu cô quạnh
Khi chớm thu về, khi chớm thu về một sớm mai.

Đôi mắt Người Sơn Tây
U uẩn chiều luân lạc
Buồn viễn xứ khôn khuây,
Buồn viễn xứ khôn khuây

Em hãy cùng ta mơ
Mơ một ngày đất mẹ
Ngày bóng dáng quê hương
Đường hoa khô ráo lệ

Tôi từ chinh chiến đã ra đi
Chiều xanh không thấy bóng Ba Vì
Sông Đáy chạm nguồn quanh phủ Quốc
Non nước u hoài, non nước hao gầy, ngày chia tay.

Em vì chinh chiến thiếu quê hương
Sài Sơn, Bương Cấn mãi u buồn
Tôi nhớ xứ Đoài mây trắng lắm
Em có bao giờ, Em có bao giờ, Em thương nhớ thương.

Dưới đây mình có bài:

– Thơ phổ nhạc và tính lương thiện của nhạc sĩ Phạm Đình Chương

Cùng với 5 clips tổng hợp thi khúc “Đôi Mắt Người Sơn Tây” do các ca sĩ lừng danh xưa và nay diễn xướng để các bạn tiện việc tham khảo và thưởng thức.

Mời các bạn.

Túy Phượng

(Theo Wikipedia)

phamdinhchuong2

Thơ phổ nhạc và tính lương thiện của nhạc sĩ Phạm Đình Chương

(Du Tử Lê)

Trong một bài viết cách đây khá lâu, tôi đã nhấn mạnh tới một tương tác đẹp đẽ giữa thơ và nhạc; như một gắn bó hữu cơ giữa hai bộ môn này. Nó giúp gia tăng sự giầu có, ý nghĩa và hạnh phúc trong kỷ niệm cho nền tân nhạc miền Nam, 20 năm.

Trong bài viết đó, tôi cũng có viết, đa số các nhạc sĩ của chúng ta, trong đời sáng tác của họ, ít, nhiều, cũng đã có lần tìm đến với thơ, như tìm đến với một người tình lý tưởng – – Dù cho sự tìm đến đó, là thành công hay thất bại! Những người nhạc sĩ đến với thơ này, cũng giống như hầu hết các thi sĩ sớm, hay muộn đã tìm về với Lục Bát (một thể thơ đặc thù của văn học Việt.)

Nhưng, nói như thế, không có nghĩa, tất cả các nhạc sĩ chỉ có một con đường duy nhất đến thơ. Vì thi ca Việt Nam như một cánh rừng già; đồng thời cũng có thể là biển cả hay vực sâu…Cho nên lịch sử thi ca Việt Nam hàng nghìn năm, đã mang đến cho người đọc (trong đó, có nhạc sĩ) những lựa chọn ứng hợp với cảm thức, trình độ thưởng ngoạn hay, mục tiêu nhắm tới của mỗi cá nhân. Có nhạc sĩ tìm đến với thi ca, như một lối thoát cho những bế tắc cảm hứng. Có những nhạc sĩ đến với thi ca, như đến với một người-tình-chung-của-văn-học. Và, dĩ nhiên, cũng có những nhạc sĩ tìm đến với một loại thơ nào đó, nhằm đáp ứng nhu cầu thưởng ngoạn dễ dãi hay thị hiếu của đám đông.

Cố nhạc sĩ Phạm Đình Chương ở trường hợp thứ hai. Trường hợp của những nhạc sĩ tìm đến với thi ca, như sự tìm đến với người-tình-chung- của-văn-học.

Cụ thể ở những năm giữa thập niên (19)60, khi thơ Thanh Tâm Tuyền còn là một dị ứng lớn với đa số người thưởng ngoạn thì, họ Phạm đã chọn thơ ông để soạn thành ca khúc. (7)

Ông cũng là một trong vài nhạc sĩ đầu tiên, phá vỡ thành kiến cho rằng thơ tự do không thể phổ nhạc được. Chẳng những vì số chữ không đều của mỗi câu thơ mà các nhạc sĩ còn e ngại sự thiếu thi tính(?) của loại thơ đó nữa.

Như ca khúc “Bài ngợi ca tình yêu” của Phạm Đình Chương đã dùng gần hết phân đoạn thứ nhất của bài thơ dài, 4 đoạn của Thanh Tâm Tuyền:

“Tôi chờ đợi lớn lên cùng giông bão/Hôm nay tuổi nhỏ khóc trên vai/Hôm nay tuổi nhỏ khóc trên vai/Tìm cánh tay nước biển/Con ngựa buồn lửa trốn con ngươi/Đất nước có một lần tôi ghì đau thương trong thân thể/Những giòng sông, những đường cày, núi nhọn/Những biệt ly, những biệt ly rạn nứt lòng đường/Hút chặt mười ngón tay, ngón chân da thịt/Như người yêu, như người yêu từ chối vùng vằng/Những giòng sông, những đường cày, núi nhọn những biệt ly/những biệt ly rạn nứt lòng đường” (Sđd.)

Cũng vậy, với ca khúc “Đêm màu hồng,” họ Phạm cũng lấy gần như nguyên văn, ¾ của phân đoạn thứ 3, bài thơ Thanh Tâm Tuyền vừa kể trên:

“Em gối đầu sương xuống chuyện trò bằng bóng mình / Em gối đầu sương xuống tôi đẹp bóng hình tôi / Như cuộc đời, như cuộc đời, như mọi người, như chút thôi, như chút thôi / Em là lá biếc, là mây cao, là tiếng hát / Sớm mai khua thức nhiều nhớ thương, nhiều nhớ thương / Em là cánh hoa, là khói sóng / Đêm màu hồng / Vòng tay, vòng tay dĩ vãng / Vòng tay, vòng tay bát ngát / Chốn yên nghỉ cuối cùng / Dưới mắt sao, dưới bàn chân những đứa con…”(Sđd.)

Ngoài ra, họ Phạm cũng là người đầu tiên có sáng kiến dùng hai bài thơ của một thi sĩ để hoàn tất một ca khúc phổ thơ của thi sĩ ấy. Đó là ca khúc “Đôi mắt người sơn Tây” thơ Quang Dũng.(8)

Bất cứ ai, nếu đọc kỹ thơ Quang Dũng, sẽ dễ dàng nhận ra rằng, đoạn đầu của ca khúc này là 4 câu thơ của cố thi sĩ Quang Dũng, trích từ bài thơ nhan đề “Đôi bờ”:

“Thương nhớ ơ hờ thương nhớ ai/sông xa từng lớp lớp mưa dài/mắt em xưa có sầu cô quạnh/khi chớm thu về một sớm mai.”

Nhưng ngay sau đoạn “intro.”, họ Phạm lại dùng các đoạn thứ 5, 6, 7 và 8 của bài thơ “Đôi mắt người Sơn Tây” của Quang Dũng để viết tiếp và kết thúc ca khúc ấy. Phần tiếp, được họ Phạm bắt đầu với câu “Đôi mắt người Sơn Tây/U uẩn chiều luân lạc…” Và chấm dứt bằng câu “Đã hết sắc mùa chinh chiến cũ/Còn có bao giờ em nhớ ta.”(Sđd.)

Sáng kiến của Phạm Đình Chương sau đấy, đã được một số nhạc sĩ ứng dụng. Thí dụ nhạc sĩ Đăng Khánh qua ca khúc “Lệ buồn nhớ mi” — Vốn là hai bài thơ khác nhau của Du Tử Lê.

Là tác giả của nhiều ca khúc phổ từ thơ nổi tiếng, nhạc sĩ Phạm Đình Chương được ghi nhận có biệt tài giữ nguyên lời mà ca sĩ không bị “trẹo” lưỡi khiến người nghe “nhận” được một…chữ khác, như thường xẩy ra nơi một số nhạc sĩ khác. Thí dụ có những chữ như “tình” không “ăn” được với nốt nhạc, ca sĩ có thể sẽ hát thành “tính” hay “tĩnh!” Chữ “sẻ” sẽ biến thành “sẽ” hoặc “sẹ”…Điển hình như trong ca khúc “Mộng dưới hoa” thơ Đinh Hùng, có một chữ rất “đắt” là chữ “lả” trong câu “mắt em lả bóng dừa hoang dại” – – Khi vào nhạc Phạm Đình Chương, ca sĩ không bị “trẹo” lưỡi, hát thành “lá” hay “lạ.” Chỉ một đôi trường hợp đặc biệt lắm, họ Phạm mới buộc phải thay chữ để tránh sự hiểu lầm tai hại nơi người nghe. Thí dụ khi phổ nhạc bài “Khi tôi chết, hãy đem tôi ra biển,” có câu “Vùi đất lạ thịt xương e khó rã…” — Ông đã đổi thành “Vùi đất lạ thịt xương không tan biến…” Ông nói:

“Nếu giữ nguyên, khi ca sĩ hát, nó sẽ thành ‘Vùi đất lạ thịt xương e kho giá…”

Ghi nhận về vị trí hay tương quan giữa cố nhạc sĩ Phạm Đình Chương với nền thi ca Việt Nam miền Nam, hai mươi năm, tác giả Nguyễn Việt trong một bài viết được lưu trữ bởi trang mạng Wikipedia (Bách khoa toàn thư mở), ông viết:“Có thể nói Phạm Đình Chương là một trong những nhạc sĩ phổ thơ hay nhất. Nhiều bản nhạc phổ thơ của ông đã trở thành những bài hát bất hủ, có một sức sống riêng như Đôi mắt người Sơn Tây (thơ Quang Dũng), Mộng dưới hoa (thơ Đinh Hùng), Mưa Sài Gòn mưa Hà Nội & thơ Hoàng Anh Tuấn), Nửa hồn thương đau (thơ Thanh Tâm Tuyền), Đêm nhớ trăng Sài Gòn (thơ Du Tử Lê).”

Nhưng trên tất cả, theo tôi, vẫn là tinh thần tự trọng đáng ghi nhớ của họ Phạm trong lãnh vực phổ nhạc thơ. Bởi vì, trong sinh hoạt thơ và nhạc của 20 năm nghệ thuật miền Nam, đã có không ít những nhạc sĩ thiếu tự trọng, rơi vào một trong 3 (hoặc cả 3) trường hợp sau đây:

1- Dựa theo ý thơ của một bài thơ nào đó để soạn thành ca khúc, nhưng những nhạc sĩ này cố tình không ghi xuất xứ!

2- Khi trình bày hay giới thiệu một ca khúc vốn là thơ của một nhà thơ nào đó, những nhạc sĩ này có thói quen không bao giờ nhắc tới tên nhà thơ!

3- Lấy nguyên bài thơ của một nhà thơ để soạn thành ca khúc, nhưng khi phổ biến, những nhạc sĩ này không ghi tên nhà thơ. Họ chỉ điều chỉnh, hay “nói lại” khi bị dư luận, báo chí phanh phui!

Tựu trung, đó là những tính thiếu lương thiện hay, những vết mực đen hoen ố, đáng tiếc trong sinh hoạt thơ và nhạc của 20 năm nghệ thuật miền Nam.

Nhưng, cho tới ngày từ trần, cố nhạc sĩ Phạm Đình Chương đều không có mặt trong cả 3 trường hợp vừa nêu. Họ Phạm thận trọng và tự trọng tới mức, khi ông chỉ dùng 2 câu thơ của Thanh Tâm Tuyền, ở phần Coda của bài “Nửa hồn thương đau,” ông cũng đã ghi “Ý thơ Thanh Tâm Tuyền,” ngay dưới tựa đề; chưa kể thêm phần bị chú ở cuối bài. (Sđd.)

Cũng vậy, ngay dưới nhan đề ca khúc “Màu kỷ niệm,” Phạm Đình Chương ghi “Ý thơ Nguyên Sa.” Cuối bài, ông lại bị chú thêm:

“Viết trong thập niên 60. Cảm hứng từ thơ Nguyên Sa: ‘Áo nàng vàng anh về yêu hoa cúc/áo nàng xanh anh mến lá sân trường/sợ thư tình không đủ nghĩa yêu đương/anh thay mực cho vừa màu áo tím.’ Bốn câu thơ trên trích từ bài Tuổi Mười Ba của ông.” (Sđd.)

Trong một bài nói chuyện về thơ phổ nhạc, ký giả Lê Văn, nguyên Chủ biên phần Việt ngữ đài VOA kể, năm 1985, trong họp mặt thân hữu ở Hoa Thịnh Đốn, tác giả “Nửa hồn thương đau” khoe với ông rằng:

” ‘Moa vừa phổ nhạc được 1 bài thơ của Du Tử Lê. Thú lắm, để moa hát cho mà nghe.’ Anh ngồi vào piano, đã định hát nhưng trông thấy Quỳnh Giao có mặt ở đó, anh bèn gọi Quỳnh Giao đến và đưa cho cô bản nhạc chép tay của anh. Quỳnh Giao vốn là cô giáo dạy nhạc nên chỉ nhẩm qua một chút là hát được liền, và cô hát rất hay. Đó là bài “Đêm, Nhớ Trăng Saigon.” (9)

Nói cách khác, chẳng những không che dấu mà, còn cho thấy ông rất vui khi phổ nhạc một bài thơ. Nên không bao giờ ông quên nhắc tới tác giả bài thơ mỗi khi giới thiệu, trình bày hoặc in trên giấy!

Tóm lại, tính lương thiện của cố nhạc sĩ Phạm Đình Chương, trong một chừng mực nào đó, đã cho thấy tính văn hóa rất cao của nhạc sĩ miền Nam, mà, ông là một người trong số đó.

Du Tử Lê,

—————————
Chú thích:
(7) Nhà văn, nhà thơ Thanh Tâm Tuyền tên thật Dzư Văn Tâm, sinh ngày 13 tháng 3 năm 1936, tại Vinh, Nghệ An. Ông là thành viên nòng cốt của nhóm Sáng Tạo. Ông từ trần ngày 22 tháng 3 năm 2006, tại thành phố Saint Paul, Minnesota, Hoa Kỳ, thọ 70 tuổi.

(8) Theo Wikipedia thì nhà thơ Quang Dũng tên thật là Bùi Đình Diệm. Ông sinh năm 1921 tại làng Phượng Trì, huyện Đan Phượng, tỉnh Hà Tây (nay thuộc thành phố Hà Nội.) Ngoài tài làm thơ, ông còn được biết đến như một họa sĩ và nhạc sĩ nữa. Bị trù dập sau vụ án Nhân Văn-Giai Phẩm, ông chết âm thầm ngày 13 tháng 10 năm 1988 tại Hà Nội.

(9) Lê Văn, “Hứng nhạc trong thơ DTL,” trang nhà dutule.com (Cột mục “Ghi nhận từ bằng hữu”.)

oOo

Đôi Mắt Người Sơn Tây – Danh ca Thái Thanh:

 

Đôi Mắt Người Sơn Tây – Ca sĩ Hoài Bắc (NS Phạm Đình Chương):

 

Đôi Mắt Người Sơn Tây – Ca sĩ Duy Trác:

 

Đôi Mắt Người Sơn Tây – Ca sĩ Đức Tuấn:

 

Đôi Mắt Người Sơn Tây – Nghệ sĩ Hồng Vân diễn ngâm:

 

Một suy nghĩ 2 thoughts on “Tân Nhạc Việt Nam – Thơ Phổ Nhạc – “Đôi Mắt Người Sơn Tây” – Quang Dũng & Phạm Đình Chương”

  1. Doi mat nguoi Son Tay
    U uan chieu luu lac
    Buon vien xu khon khuay
    ……..
    Tho Quang Dung hay qua chi a!
    Em rat thich tho cua ong, cung nhu rat thich nhac cua Pham Dinh Chuong, nhat la tac pham ” Hoi Trung Duong” that tuyet voi!

    Cam on chi da co nhung bai viet that cong phu.
    Love you. XOXO
    Em-QNhu

    Số lượt thích

  2. Vừng trán em vương trời quê hương
    Mắt em dìu dịu buồn Tây phương
    Tôi nhớ xứ Đoài mây trắng lắm
    Em đã bao ngày em nhớ thương?

    ***

    Thơ của Quang Dũng và nhạc của Phạm Đình Chương thì khỏi nói rồi Như ạ. Một kết hợp hết sức hài hòa không thể nào diễn tả bằng từ ngữ được.

    Còn tác phẩm “Hội Trùng Dương” của ông ư? Phải nói đây là một kiệt tác của ông đóng góp không nhỏ cho nền “Văn Hóa” & “Tân Nhạc Việt Nam” của chúng ta.

    Thế hệ của mấy chị em mình thật là may mắn đã được ban cho cơ hội nghe, thấy, và biết đến những bậc tiền bối lão thành đã gầy dựng cho chúng ta một kho tàng nghệ thuật thơ nhạc đồ sộ vô tiền khoáng hậu.

    Love you too em.

    Chị Phượng XOXO

    Số lượt thích

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s