Cây đẹp trong vườn thơ

(Cảm nhận về tập TÂM THÀNH LỄ BẠC của nhà giáo Nguyễn Phúc Vĩnh Ba)

Tuổi của mình thôi làm học trò đã mấy chục năm, cũng chẳng hề dạy một tiết văn nào trong nhà trường suốt hơn ba mươi năm dạy học nhưng câu kể nghèo dí dỏm của Nguyễn Công Trứ qua bài Hàn nho phong vị phú hoặc lời lẽ hùng hồn tha thiết của Trần Quốc Tuấn trong Hịch Tướng Sĩ, Bình Ngô Đại cáo của Nguyễn Trãi cứ văng vẳng trong đầu để rồi khi gặp lúc cảnh tình tương hợp lại nhảy ra ngoài miệng.

Kể cũng lạ! Mà sự lạ này chẳng chi riêng mình gặp. Hầu hết lứa học trò ngày nào giờ đã U60, 70, 80 đều như vậy. Phải chăng do thầy cô hồi đó dò bài nghiêm ngặt ai ai cũng lo học thuộc lòng? Hay thầy cô hồi đó giảng bài hay khiến người người mê mẩn nên nhớ lâu dù khổ sở với điển tích điển cố như gai như góc ở tuổi 15, 16? Có lẽ cả hai nguyên nhân đều đúng. Đến bây giờ nhàn rỗi giở ra đọc lại thấy thể phú hịch… này có sức truyền tải cực kỳ mạnh mẽ, đầy cuốn hút… lại càng lạ hơn.

“Đồng thanh tương ứng đồng khí tương cầu”…

Mới đây tôi gặp người cực kỳ lạ nữa là say mê thể văn cổ này đến nỗi có hẳn một tập in hẳn hoi viết về cả lịch sử lẫn đời thường, thời sự… lại viết rất chuẩn rất hay và tôi đọc say sưa, càng đọc càng thấy thú vị bèn ngồi lổ mổ gõ phím chia sẻ với mọi người cho thỏa.

Đấy là Nguyễn Phúc Vĩnh Ba, một thầy giáo dạy tiếng Anh đã nghỉ hưu. Một người có những bài viết sắc sảo về nhiều đề tài – trong đó tất nhiên có cả những bài cáo phú hịch văn tế văn bia – thỉnh thoảng xuất hiện trên các tạp chí, blog, websites bấy nay. Những bài viết theo thể thơ cổ này – viết từ 2009 đến 2014 – được tập hợp trong tập TÂM THÀNH LỄ BẠC với lời bộc bạch mộc mạc: “Thú thật, đối với tôi, các thể thơ ca cổ điển này có một sức hấp dẫn vô cùng mạnh mẽ. Muốn dùng một hình thức khác e là bất khả thi.”

IMG_2124 (1)

Toàn tập gồm 16 bài tạm chia thành ba nhóm:

1. Lịch sử, danh nhân triều Nguyễn:

1. Nhất thống sơn hà đại cáo
2. Văn tế vua Hàm Nghi
3. Văn tế âm hồn thất thủ kinh đô
4. Văn bia khu tưởng niệm nhà lao An Nam
5. Văn tế Nguyễn Tri Phương

2. Thời sự:

1. Hịch cứu tế lương dân bị lũ lụt
2. Văn tế thác Gougah & Liên Khàng
3. Văn tế nạn nhân sập cầu Cần Thơ
4. Văn tế tử sĩ Hoàng Sa
5. Tân Mão tân niên phú
6. Quý Tỵ tân niên phú

3. Danh nhân, bạn bè:

1. Văn bia cố cả Léospold M. Cadiere
2. Văn bia Nam Phong chủ bút Phạm tiên sinh
3. Phú bạn vong niên
4. Văn tế khóc vợ (viết cho bạn)
5. Điếu văn bạn học: anh Trần văn Kháng

Đọc lui đọc tới tôi thấy vừa thích thú vừa khâm phục. Thích thú vì được thưởng thức sự toàn vẹn của loại hình văn học ít phổ biến này – vẻ đẹp không phải ai cũng nhận ra ở lứa tuổi học trò non nớt và càng bị bỏ quên ở tuổi trung niên bởi cơm áo đời thường cấu víu. Với đa số người yêu thơ phú thì lung túng chạy theo nào tân hình thức, nào thơ văn xuôi, hậu hiện đại… mảng này e cũng tạm gác. Thưởng thức còn hiếm nói chi đầu tư trí tuệ công sức để sáng tác.

Sỡ dĩ tôi gọi là toàn vẹn bởi thể thơ cổ này chứa đựng tất cả tình cảm, sự việc một một cách chi tiết – điều thơ hiện đại khó làm được. Chúng lại được chuyển tải bằng vần điệu, bằng các cặp câu đối ý đối từ chan chát; phong phú, vận dụng nhiều thành ngữ tục ngữ dễ đi vào trí nhớ trong cùng một tác phẩm. Giọng điệu cũng nhờ thế biến hóa uyển chuyển từ sâu lắng sang hùng hồn, từ oán than sang thơ thới, từ phê bình sang kêu gọi. Hai điều này một bài báo khó thành công. Hóa ra có thể nói đây là thể thơ báo chí e cũng không sai. Chứng minh các ưu điểm này chỉ bằng cách là mời các bạn đọc lại các bài phú, cáo, hịch nổi tiếng bấy nay là rõ. Trong khuôn khổ bài cảm nhận nhỏ này khó lòng tải vài bài tiêu biểu của tác giả.

Trở lại với TÂM THÀNH LỄ BẠC điều khiến tôi thích thú là tác giả đã chứng tỏ tấm lòng người con dòng tộc Nguyễn Phúc qua những bài liên quan đến triều Nguyễn – vua có tướng có, sự kiện có nhờ thế người đọc như tôi ôn được lịch sử dễ dàng, tăng niềm kính quí với tiền nhân đã tạo bờ giữ cõi. Anh cũng tỏ rõ là con người gắn liền với thời cuộc qua việc “thơ hóa” những chuyện thời sự bức xúc, đau thương…khiến những ai đọc rồi bớt phần hung hãn hoặc bi quan chán nản.

Sập cầu Cần Thơ là sự kiện chấn động trong năm 2007. Thiệt hại vô kể, lỗi phải đổ qua đổ lại gây bức xúc. Anh đã nhẹ nhàng:

“Thôi đừng xét dông dài lỗi phải, luật quả nhân báo ứng sẽ rành;
Hãy chăm cầu thanh thản tâm thân, lòng hỉ xả từ bi mới trọng.
Hoàng thiên hữu nhãn, người thiện lương ắt quả phúc vợi vời;
Thiện ác đáo đầu, lũ lường láo thì lưới trời lồng lộng”

(Văn tế nạn nhân vụ sập cầu Cần Thơ ngày 26/ 9/ 2007)

hoặc trong Hịch cứu tế lương dân bị lũ lụt anh đã kêu gọi:

“Vui ai đấy chốn xa xin ngừng nghỉ, sớm về đây tỏ chút ngậm ngùi;
Sướng người nào góc ấm hãy phân phôi, mau tới đó bày niềm lân tuất…
Lá lành đùm lá rách, được càng nhiều càng tốt càng hay
Trâu béo kéo trâu gầy, nâng một chút mỗi người một thức”

Anh dành hết sự trân trọng cho hai danh nhân – một Pháp một Việt – có công đối với Tiếng Việt:

“Người không Việt, xương chôn đất Việt, tình mênh mông ôm ấp cả nhân quần
Gốc từ Âu, thân biệt trời Âu, nghĩa sâu đậm chói lòa bao khí tiết“ (Văn bia cố cả Léospold M. Cadiere)

“Ý chí ấy, nhân cách ấy, đời trăm năm dễ có được ru!
Công lao này, sự nghiệp này, sách vạn chữ khó mà kể xiết” (Văn bia Nam Phong chủ bút Phạm tiên sinh )

Và nói không ngoa là chỉ với sự thân quí mến thương đặc biệt dành cho bạn vong niên mới có giọng điệu thủ thỉ :

“Sống chỉ phù sinh;
Chết là hảo mộng
Cầu mong bạn ra đi thanh thản, cõi nọ vui chơi,
Cam lòng người ở lại bon chen, đời này nhạt mặn”
(Điếu văn bạn học: anh Trần văn Kháng)

Trong guồng quay hối hả, nhiều bức xúc của cuộc sống những năm gần đây, ai làm thơ in thơ đã đáng nể lắm rồi. Dành tất cả cho thể thơ cổ như tác giả thật là đáng khâm phục bởi viết thể loại này ngoài cảm xúc phải có cả kiến thức về kỹ thuật viết lẫn kiến thức lịch sử và thông tin thời sự chính trị xã hội. Để viết Nhất thống sơn hà đại cáo anh đã nghiền ngẫm Đại Nam thực lục của Nguyễn triều quốc sử quán và Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim đến nằm lòng và vận dụng vào bài rất tài tình. Mình nghĩ “học trò muốn nhớ bài lịch sử về các đời chúa Nguyễn lâu cứ thuộc bài cáo này là đủ” bởi bao nhiêu nhân vật, sự kiện về thời đó được thu gọn trong bài rồi. Và quả thật trong phần tiểu dẫn chính anh cũng tâm sự: “ Trộm nghĩ Đại Nam thực lục ghi chép công đức của Thế Tổ Cao hoàng đế là quá đầy đủ. Tuy nhiên, có được một áng văn chương để tóm lược khá sinh động và sâu sắc công nghiệp muôn đời của đức Cao Hoàng, đó cũng là việc nên làm, trước là để tỏ lòng biết ơn tiên tổ, sau là để lưu lại cho các thế hệ sau tiện đọc”. Viết về cố Cả Léopold M. Cadiere, về Phạm Quỳnh tiên sinh hẳn anh đã vùi mình trong thư viện để đọc, ghi chép tư liệu tốn không ít thời gian dù đã đến tuổi mắt kém tinh, lưng chóng mỏi. Không tâm huyết với thể thơ cổ này hẳn tác giả đã không dày công bởi anh có thu về danh lợi bạc tiền từ những bài viết này đâu, đến diễn xướng nơi cần cũng chắc chưa được mấy. Thật tiếc! Anh viết chỉ để thỏa lòng đam mê thật không ngoa!

Đọc đến đây ắt có người nghĩ: “Ối dào! Rảnh rang rồi làm gì chẳng được…” hoặc “thông tin thời sự xã hội ngập đầy các báo ai mà không biết” vv… Nhưng xin thưa vẫn rất nhiều “tỉ phú thời gian” than vãn là “chẳng biết làm chi cho hết ngày hết tháng” hoặc đọc báo xong quay lưng chỉ trích, chửi bới… nào được nhiều người dám lên tiếng một cách đường đường chính chính. Thêm một người say mê một điều gì đó vui / đẹp / có ích dù chỉ là cho riêng cá nhân là thêm một người đem niềm vui đến với người khác – có nghĩa là thêm một người làm đẹp cho đời. Bức tranh xã hội hiện nay đầy thêm tì vết, làm sáng làm đẹp để con cháu hăng hái học tập góp phần thay cha anh sửa đổi há chẳng phải việc nên làm ư?

Tác giả đã khẳng định: “có thể các bạn trẻ hơn tôi, các bạn chưa quen với thể văn cổ đó. Tuy vậy, hẳn các bạn sẽ đồng ý với tôi rằng các văn tế, hịch, cáo, phú mà tiền nhân để lại cho ta là những viên ngọc quý trong nên văn học nước nhà”. Vâng! Tôi đồng ý với anh và xin nói thêm là riêng tôi còn quý anh hơn bởi đã cho tôi được thưởng thức những bài cáo, phú hoặc văn bia văn tế súc tích, lôi cuốn và bổ ích của riêng anh – một cây bút tài tử.

Một điều rất tiếc – tiếc đến phải trách cá nhân anh là đã không phổ biến tập TÂM THÀNH LỄ BẠC dưới dạng “nhà nước” (chữ của anh) nghĩa là qua một nhà xuất bản nào đó để nhiều người được đọc hơn, nhất là hiện diện trong giá sách của các thư viện mà chỉ tự in để tặng bạn bè thi hữu. Tôi tin rằng bất cứ một ai thích thưởng thức / cần tìm hiểu thể thơ cổ này hoặc bất cứ sinh viên Ngữ văn nào cũng muốn có cho riêng mình một cuốn. Cũng mong rằng các cơ quan / tổ chức / hội hữu trách lưu tâm để những “bình cũ rượu mới” / cây đẹp trong vườn thơ này được đặt đúng vị trí của nó. Mong anh luôn dẻo dai để tiếp tục theo đuổi niềm đam mê khác lạ này.

Buôn Ma Thuột, tháng 5-2015
Tôn Nữ Ngọc Hoa

***

Văn tế tử sĩ Hoàng Sa

1

Hỡi ơi!
Nhẹ tựa lông hồng,
Nặng tày non Thái.
Những cái chết đã đi vào quốc sử, con cháu nghe mà xót dạ bàng hoàng,
Bao con người vì gánh vác giang sơn, cây cỏ thấy cũng chạnh lòng tê tái.
Anh linh kia hoài phảng phất thiên phương,
Chính khí đó sẽ trường tồn vạn tải.

Mới hay,

Giòng giống Việt luôn còn nòi nghĩa dũng, thịt tan xương nát sá chi,
Trời đất Nam đâu thiếu bậc anh hùng, máu đổ thây rơi nào ngại.
Kính các anh vị quốc thân vong
Bày một lễ thâm tình cung bái.
Nhớ các anh xưa,
Tuổi trẻ thanh xuân,
Khí hùng chí đại.

Thời binh hỏa đâu màng gì nhung gấm, chọn tri âm tri kỷ chốn sa trường,
Thuở can qua há tiếc chút bình an, nguyền báo quốc báo dân nơi hiểm ải.
Một tấc đất vẫn là cương thổ, ông cha xưa bao đời gầy dựng, sao cam lòng để vuột mất đi.
Dăm hòn đảo ấy vốn bản hương, anh em nay mấy độ canh cày, quyết tận sức ra gìn giữ mãi.
Từ Chúa Nguyễn sách văn (1) chép rõ, nhân dân Nam từng khai thác làm ăn,
Đến Pháp Thanh công ước (2) còn ghi, chủ quyền Việt chẳng luận bàn tranh cãi.
San Francisco hội nghị (3), mừng biết bao, thấy thế giới đồng lòng,
Việt Nam Quốc gia chính quyền (4), vui xiết kể, đón sơn hà trở lại.

Thế nên,

Đất cát ông cha thì phải giữ, dẫu mũi tên hòn đạn không sờn,
Núi sông tiên tổ sao chẳng gìn, mặc ăn gió nằm mưa chi nại.
Trùng dương sóng dữ, mập mờ thuyền viễn thú, thân trai há sợ kiếp gian nan,
Hải đảo gió cuồng, vời vợi biển quê hương, vai lính thêm bền lòng hăng hái.
Hội khao lề lại trống chiêng bi tráng, tiễn người đi mờ bóng cuối chân trời,
Nơi quê nhà đành con vợ u buồn, thương kẻ đợi trông buồm về trước bãi.

Có ngờ đâu,

Giặc ác hiểm quen tuồng xâm lược, máu tham tàn không giấu kín ý gian,
Ta hiền lương chuộng đạo hiếu hòa, tình hữu nghị có đâu ngoài lẽ phải.
Địch thả câu nước đục, hai ba lần chiếm đảo (5), xây đồn đắp lũy đó đây,
Chúng luồn gió bẻ măng, bốn năm dạo lên bờ, dựng trại cắm cờ lải rải.
Ngày 16 Quang Hòa, Hữu Nhật (6),… giặc đã nuốt tươi,
Đến 17 Duy Mộng, Quang Ảnh (6),… chúng đang xơi tái.

Lửa hờn bốc tận thanh vân.
Khí uất tràn đầy thương hải.
Ghìm máu nóng, thông tin bằng quang hiệu, giặc cứ ngang tàng,
Hạ quyết tâm, biệt hải tiến vào bờ, ta ôm thất bại.
Không nản chí, Thường Kiệt, Nhật Tảo băng băng pháo đạn xông pha,
Chẳng dùi lòng Bình Trọng, Khánh Dư (7) né né tiễn lôi lèo lái.
Vẳng đôi tai còn nghe khúc “Thuật Hoài” (8)
Bừng con mắt đà thấy câu “Trung Ngãi” (9)

Thế nhưng,

Lực bất tòng tâm,
Thiên dung vô lại (10).
Giặc đã nhiều chuẩn bị, nào tảo lôi, nào liệp đỉnh, tàu nhiều quân bộn giàn hàng,
Ta mất thế thượng phong, này sóng dữ, này đá ngầm, biển rộng đường xa phải trải.

Phía chếch đông tàu Mỹ đứng mà nhìn,
Phương chính bắc hạm Tàu nằm sắp phái.
Dù như thế ta vẫn quyết thư hùng
Có ra sao mình cứ liều sống mái.
Đùng đoành trọng pháo nổ thấp cao,
Sàn sạt hỏa tiễn bay trái phải,
Ngụy Văn Thà (11) trúng thương trước ngực, máu anh hùng đẫm ướt chiến y,
Lý Thường Kiệt (12) lãnh đạn ngang hông, nước đại hải ngập đầy buồng máy.
Khói mù tàu giặc cháy bốc lên,
Pháo nổ thuyền mình câu vọng lại.

Thương ơi!

Thế lực không cân
Thời cơ cũng trái.
Bảy tư người bỏ mình vì nước, biển sâu ký gởi thân phàm,
Cả bốn tàu trúng pháo quân thù, bờ cạn lui về gác mái.
Cờ quốc gia phủ người ra trận, toàn quân dân uất ức trẻ như già
Vành khăn tang chít tóc đang xanh, bao thân quyến nghẹn ngào trai lẫn gái.

Công các anh,

Tổ quốc thề không quên,
Toàn dân nguyền nhớ mãi.
Chống ngoại xâm là truyền thống muôn đời
Giữ lãnh thổ vốn luân thường vạn đại.
Máu tử sĩ sẽ nuôi khôn dân tộc, mau kiên trì giành lại giang sơn,
Xương anh linh rồi nung chín hùng tâm, sớm quyết liệt san bằng oan trái.
Nước cường thịnh khi dân biết kết đoàn,
Dân phú túc lúc người luôn thân ái.

Hôm nay.

Sơ sài lời điếu câu văn,
Đạm bạc chùm hoa dĩa trái.
Xót uy linh, xin tượng tạc bia xây,
Tỏ thâm tạ, khiến dân quì quan vái.
Mong các anh siêu độ tái sinh,
Cầu đất nước dân an quốc thái.

Hỡi ơi!

Xót xa tiếng mất ý còn,
Tha thiết lòng phơi ruột trải.
Hồn có linh thiêng
Niệm tình thụ bái.

Huế, ngày 15.01.2015
Nguyễn Phúc Vĩnh Ba

Một suy nghĩ 3 thoughts on “Cây đẹp trong vườn thơ”

  1. Rất cám ơn Ngọc Hoa đã giới thiệu “TÂM THÀNH LỄ BẠC”, một thi tập thể loại thơ cổ quí hiếm của nhà giáo Nguyễn Phúc Vĩnh Ba.

    “Bức tranh xã hội hiện nay đầy thêm tì vết, làm sáng làm đẹp để con cháu hăng hái học tập góp phần thay cha anh sửa đổi há chẳng phải việc nên làm ư?”

    Chị hoàn toàn đồng ý với em về điều này, và tạ ơn Trời, Phật đã ban cho mình ân phúc được có cơ hội thưởng thức những dòng thơ loại cổ của tộc Việt một cách thú vị trong khí khái sau khi đọc “Văn tế tử sĩ Hoàng Sa”.

    Nhờ em chuyển lời biết ơn dùm chị đến nhà giáo Nguyễn Phúc Vĩnh Ba, Ngọc Hoa nhé.

    Chị chúc em luôn khỏe mạnh, an vui. XO

    Số lượt thích

  2. Cam on Co Ngoc Hoa da gioi thieu TAM THANH LE BAC, bai tho ” Van Te Tu Si Hoang Sa” that hao hung, doc ma them yeu Que Huong, em mong duoc doc them nhung bai tho cua Thay Nguyen Phuc Vinh Ba.
    Xin cam on Thay Nguyen Vinh Phuc Ba, lan dau tien em moi biet the loai tho co, that hay va la, dong tho mach lac khang khai the hien tinh than dan toc bat khuat, doc ma cam xuc dang tran. Xin chuc Thay nhieu suc khoe de chung em co hoi duoc thuong thuc them nhung dong tho tinh tuy cua dan toc.
    Em xin cam on Anh Hoanh, dot chuoi non da dang bai viet cua co Ngoc Hoa.
    Em, Thuy Linh.

    Số lượt thích

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s