Trước tiên phải nói đôi lời về hai chữ “ cồng chiêng”. Đây thực ra đây chỉ là cách gọi của các nhà nghiên cứu,theo cách gọi của một số dân tộc thiểu số phía Bắc như người Mường, người Thái,hoàn toàn chỉ sử dụng những chiếc cồng có núm (thường gọi là cồng Mường) và dần trở thành thuật ngữ quen thuộc khi nói đến loại nhạc cụ độc đáo này của các dân tộc thiểu số Tây Nguyên. Riêng các tộc người thiểu số ở Tây Nguyên gọi những chiếc chiêng có núm được gọi là ching, chưng, hoặc goong. Những chiếc không có núm có thể được gọi bằng nhiều tên gọi khác nhau, tuỳ theo mỗi tộc người (ví như dàn ching knah của người Êđê, ching Arap của Jrai, chêng của người Bâhnar, Sê đăng, chưng là cách gọi của người Mnông…). Ở đây chúng tôi dùng hai tiếng “ching chêng” như cách gọi của tộc người Bânar để nói về tập đoàn các dàn chiêng Tây Nguyên.

Phác họa “ chân dung” ching chêng Tây Nguyên

Tộc người bản địa nào cư trú trên dãy Trường Sơn – Tây Nguyên cũng có dàn ching chêng . Ching chêng không chỉ là phương tiện giao lưu với các thần linh (Yang), mà còn gắn bó với người Tây Nguyên từ thuở lọt lòng cha mẹ làm lễ thổi tai đặt tên, đến tuổi thành niên, cưới hỏi, sản xuất, giao đãi với bộ tộc, với bạn bè…Cho đến tận khi tiễn đưa linh hồn về với bến nước làng trời.Nói một cách khác, ching chêng chính là tiếng nói tâm linh,tâm hồn của mỗi dân tộc. Trước khi có bộ chiêng đồng, bà con đã có ching đá (goong lú)- một trong những nhạc cụ được coi là cổ xưa nhất của loài người. Sau đó là đến ching gỗ (ching côk, Tlung tlơ..), rồi mới đến ching đồng. Muộn màng hơn là ching tre (ching kram). Âm thanh của tre nứa, gỗ, đá … vang lên không chỉ rộn ràng mà còn da diết giữa núi rừng, sông suối, luôn gắn bó biết bao đối với đời sống tinh thần của con người.

Có một số nhạc cụ dân gian phổ biến trong cộng đồng các sắc dân Tây Nguyên, được mô phỏng theo hệ thống âm thanh của các dàn ching chêng, như : ching goong, ching đinh (của tộc người Êđê, JRai ), Ting ning ( của tộc người Sê Đăng, Bânar), Goong rêng ( của tộc người Mnông), Goong Kla ( của người K’Ho), Cha pi ( của người S’Tiêng)…

Văn hoá ching chêng là một trong những nét đặc trưng nhất trong nền văn minh nương rẫy, của cộng đồng các cư dân thiểu số ở miền núi. Không gian văn hoá ching chêng cùng với các thể loại nghệ thuật dân gian, hệ thống văn chương truyền miệng độc đáo, phương thức sản xuất, tín ngưỡng, các nghề thủ công truyền thống, nghệ thuật ẩm thực….đã tạo nên nét riêng biệt của một nền văn minh nương rẫy, khác biệt hẳn với nền văn minh sông nước của người Việt ở miền đồng bằng.

Tập đoàn các dàn ching chêng Tây Nguyên thường gồm những chiếc có núm và không có núm. Mỗi dân tộc có nhiều loại ching, được gọi tên theo chất liệu chế tác, hoặc xuất xứ (ví dụ như ching Kuôr – chiêng có nguồn gốc từ Cămpuchia, ching Lao – có xuất xứ từ nước Ai Lao, ching Joan – mua của người Kinh ở miền xuôi…) . Cũng có khi bà con gọi theo hình thức và thể loại lễ nghi xử dụng của từng loại chiêng (ching Arap – dùng trong lễ pơthi – bỏ mả của tộc người Jrai; ching xoang sgơr – dùng trong lễ mừng chiến thắng của người Bânar )…Tên chung của các dàn ching chêng, mỗi tộc người một cách gọi khác nhau :

– Người Êđê gọi bộ chiêng của mình là Ching Char (chiêng núm gọi là ching, chiêng bằng gọi là knah)

– Người Jrai gọi Ching tơnah, ching kơ đơ hay ching arap

– Người Bânar & Chăm Hroaih gọi Ching chêng (Ching cho những chiếc có núm và chêng dùng gọi những chiếc không có núm )

– Người Mnông, K’Ho gọi là Chưng goong, hoặc Goong chêng (goong dùng cho những chiếc chiêng có núm & chưng, chêng dùng gọi chiêng không có núm)….

– Người Sê đăng gọi ching goong (ching là những chiếc chiêng không có núm, goong là chiêng có núm)…

Chất liệu chế tác (đồng, gỗ, nứa…) và cơ cấu dàn (gồm chiêng có núm và không có núm) của các dàn chiêng có thể giống nhau, nhưng số lượng trong một bộ nhiều hay ít và phương thức diễn tấu cũng như các bài bản thì mỗi tộc người mỗi khác nhau.

Chưa ở đâu trên đất nước ta, có một tập hợp đông đảo về số lượng trong một dàn và nhiều dàn đến như thế về nghệ thuật diễn tấu ching chêng như ở Tây nguyên. Ít nhất là bộ chiêng Tha có hai chiếc của người Brâu, chêng 3 của người Mnông… Nhiều nhất là 12-14 chiếc trong cơ cấu dàn chiêng Jrai, Bâhnar, Sê đăng. Lên tới 21 chiếc “ching độ” (tăng thêm những chiếc có núm của phần đệm) là bộ chiêng Jrai cải tiến.

Giá trị của ching chêng, được tính theo xuất xứ của chúng, đắt nhất là ching Lao, vì bà con tin là có pha bạc, hoặc tỷ lệ đồng cao hơn, độ tin cậy vào nghề đúc của người Lào cũng cao hơn. Tiếp đến là những bộ ching Kuôr ( chiêng của người Cămpuchia) . Ít giá trị nhất, khi không có đủ trâu bò để đổi lấy ching Lao hay ching Kuôr, người ta mới chấp nhận sử dụng ching Joăn.

Có thể tạm chia ching chêng Tây Nguyên làm ba nhóm :

– Nhóm diễn tấu riêng biệt ching có núm và không có núm , gồm các tộc người Mnông, K’Ho, Mạ, Hrê, Ka Dong, Chu Ru…có cấu tạo, âm thanh và cách đánh tương đối giống nhau.Chỉ khác về hàng âm và bải bản. Thường diễn tấu động vòng quanh bếp lửa hoặc cột nêu. Tiêu biểu là bộ chưng của người Mnông:

Nhóm tộc người Mnông ở Đăk Lak & Đăk Nông thường có hai bộ loại không có núm gọi là chưng ba chiếc và một bộ chưng sáu chiếc ( có vùng vẫn gọi là chêng ). Một số vùng Mnông Nong, Mnông Preh có thêm bộ 3 chiếc chiêng có núm, gọi là goong.

– Nhóm hòa tấu cả các ching núm và không có núm, gồm các tộc người Bâhnar, Sê Đăng, Jrai, Chăm Hroaih… luôn diễn tấu động vòng quanh cột nêu. Tiêu biểu là bộ ching của người Sê Đăng .

– Nhóm diễn tấu tĩnh, là dàn ching char của người Êđê . Khi trình tấu, toàn bộ dàn chiêng gồm một ching có núm lớn ( Mđú) và một ching không có núm lớn ( Char) chịu trách nhiệm phần đệm. 6 ching knah không có núm đối đáp nhau giữ phần giai điệu, nghệ nhân gõ vào mặt lõm bằng dùi cứng. Trống cái H’Gơr đặt đầu ghế kpan có vai trò giữ nhịp và báo chuyển bài bản hoặc ngừng nghỉ của cả dàn

Những chiếc ching có đường kính lớn (theo cách gọi của bà con người Jrai là ching thước chín, nghĩa là khoảng chừng một cùi tay & một nắm tay – tương đương 0,90cm ) thường rất được trân trọng, nâng niu.

Dàn ching buôn Kó Siêr thành phố Buôn Ma Thuột,tỉnh Đăk lăk đã từng thay mặt cho các dàn chiêng Tây Nguyên tham dự Diễn đàn âm nhạc Châu Á- Thái Bình Dương lần thứ 21 tổ chức ở thành phố Hồ Chí Minh, năm 1991 và được chọn bốn bài bản, cùng với một làn điệu dân ca (hát k’ưt) xếp vào kho tàng tinh hoa âm nhạc dân gian của khu vực. Cũng là dàn ching buôn Kó Siêr được mời tham gia Liên hoan âm nhạc dân gian quốc tế tại cộng hoà Sec, Thái Lan, Nhật Bản. Dàn ching Sê Đăng của huyện Đăk Tô, tỉnh Kon Tum cũng đã tham gia biểu diễn trong liên hoan âm nhạc dân gian thế giới tại Mỹ năm 2007 . Các dàn ching chêng này luôn được nhiệt liệt hoan nghênh.

Ching chêng trong đời sống cộng đồng

Tiếng ching chêng gắn bó mật thiết với đời sống tâm linh của người Tây Nguyên . Đặc biệt nó gắn liền với mọi lễ nghi liên quan tới sản xuất nông nghiệp, với các lễ nghi vòng đời một con người. Số lượng & chất lượng các dàn ching chêng còn từng là một trong những thước đo giá trị sự giàu có của một gia đình Tây Nguyên.

Tín ngưỡng đa thần và sinh hoạt mang tính cộng đồng cao của một nền văn minh nương rẫy, đã sản sinh ra văn hoá dân gian Tây nguyên.Tính cố kết cộng đồng cũng từ tập quán “ bầy đàn nguyên thuỷ” đó mà bền vững hơn. Bởi ngay từ việc diễn tấu ching chêng, đã chỉ được thực hiện khi có đầy đủ một nhóm nghệ nhân, và chỉ thật sự hứng khởi khi có đông đảo người cùng tham gia.

Thuở xa xưa, ching chêng là phương tiện giao lưu với các thần linh, thông tin giữa bộ lạc này với các bộ tộc khác. Không thể thiếu vắng tiếng ching chêng khi có một việc lớn sẽ diễn ra liên quan đến đời sống con người giữa đại ngàn hoang sơ, như theo những lễ nghi của quy trình canh tác nông lịch trên đất rẫy và theo các lễ vòng đời của một con người, một gia đình hay một bộ tộc. Ngoài việc phải thưa gửi, phải cầu xin và tạ ơn các vị Yang ngự trị nhan nhản khắp nơi về những gì đã, đang và sẽ nhận được; còn phải báo tin buồn vui, chúc thọ người già, mừng người trẻ trưởng thành, nên duyên đôi lứa và cảm ơn bạn bè, dòng họ,gia đình thậm chí cả những nô lệ đã chia xẻ, lao động cật lực cùng gia chủ trong những tháng ngày suốt hai mùa mưa nắng… Mỗi dàn ching chêng là một thông điệp tâm linh, là tâm hồn của một tộc người. Thậm chí là phong cách giao tiếp của một buôn, plei, kon,bon. Ching chêng luôn luôn hiện diện và song hành cùng con người ngay từ lúc mới cất tiếng khóc chào đời,cho đến lúc đi về lại “ bến nước ông bà”.

Diễn tấu ching không chỉ đơn thuần là việc các nghệ nhân tài hoa tập hợp nhau lại để “chơi” những bản nhạc truyền thống, mà xoay quanh chiếc trục âm thanh của các dàn ching chêng là cả một nền văn hoá đa dạng, phong phú và mang vẻ đẹp huyền ảo trong nghĩa đen lẫn nghĩa bóng, của những kiến trúc, phong tục tập quán, nghệ thuật tạo hình ( cậy nêu, trang phục, tượng mồ…), nghệ thuật diễn xướng ( hát, múa…), văn chương truyền miệng ( kể khan, kể chuyện cổ,lời nói vần, luật tục…), những trò chơi dân gian,ẩm thực… đúng nghĩa là một không gian văn hoá nghệ thuật, mà trong đó ching chêng là yếu tố chủ đạo cấu thành sự độc đáo ấy. Cao hơn, trình tấu ching chêng là một loại hình sinh hoạt nghệ thuật diễn xướng mà toàn thể cộng đồng đều có thể cùng tham gia & cùng hưởng thụ.

Hãy lắng nghe trong gió tiếng ching chêng Bânar trầm hùng như dòng Sê San mạnh mẽ dạt dào tuôn chảy; chiêng A rap Jrai phóng khoáng như đàn ngựa hoang tung vó và rộn ràng khiến chân tay con người muốn lắc lư, động đậy. Những chàng trai Sê đăng dây xa tích bạc đeo ống trầu bên hông leng keng cùng nhịp ching chêng náo nức đưa tâm hồn con người bay lên theo biến tấu diệu kỳ của nhịp điệu bài dân ca “ Chim Jil đi tắm”. Còn mạnh mẽ, ào ạt như những cơn gió rong chơi thổi qua đồng cỏ cao nguyên là tiếng ching char Êđê. Khom xuống mà lắng nghe lời thủ thỉ, bụp xoà, đôi lúc lại lanh lảnh tiếng vòng đồng và các khớp ngón tay gõ lên mặt chưng K’Ho, Mnông, Mạ. Ai đã từng một lần tham gia những lễ hội của người Bânar Chăm Hroaih ở Bình Định, Phú Yên, chắc không thể không nhớ đến nhịp điệu vang vọng hết ngày qua đêm, khi trang trọng, khi sôi nổi rạo rực, lúc trầm tư, của các đội chiêng những làng Xí Thoại, Vân Canh, Hà Giăng…hay cuộc đấu chiêng đôi của người K’Ho (Lâm Đồng), người Cor (Quảng Ngãi). Những cuộc chuyện trò tâm sự, dãi bày biểu cảm,giải quyết mọi hờn giận, hiểu nhầm qua tiếng ching của hai người bạn hay hai gia đình. Lúc quyết liệt, khi tâm tình, có khi lại hồn nhiên tinh nghịch đến bất ngờ…

Ching chêng là thể loại âm nhạc đặc trưng nhất gắn liền với nhiều sinh hoạt văn hoá cộng đồng của người Tây nguyên.Bởi môi trường diễn xướng của ching chêng thường đi đôi với hệ thống các lễ và hội. Ở đó, để phục vụ cho đời sống tinh thần của con người, và là môi trường bộc lộ tài năng của các nghệ nhân chân đất, mọi loại hình nghệ thuật dân gian đều có thể được phô diễn xung quanh nghệ thuật ching chêng, và đó chính là không gian để cồng chiêng tồn tại , thăng hoa.

Trong những đêm lễ hội đường phố, trong khuôn khổ các Lễ hội hoa Đà Lạt, không ít du khách của mọi quốc gia, mọi lứa tuổi đã hồn nhiên nắm tay các chàng trai cô gái K’Ho, Lạch múa say sưa không kém theo nhịp chưng bo.Còn trong một cuộc “ Liên hoan văn hoá cồng chiêng Trường Sơn-Tây nguyên” đã từng tổ chức tại Buôn Ma Thuột, khán giả nồng nhiệt vỗ tay tán thưởng điệu múa solo độc đáo của một nữ nghệ nhân Mnông Nong (huyện Đăk Song tỉnh Đăk Nông ). Hãy nhìn gương mặt đắm đuối đến ngây dại của người nghệ nhân, để hiểu bà đã nhập hồn vào điệu múa, nhịp điệu chưng như thế nào? Cũng không thể không ngẩn ngơ trước dáng uyển chuyển với hai cánh tay giơ ngang đầu của các cô gái Ca Tu vai trần, cặp vú tròn đầy, sánh bên những chàng trai múa khiêl “ngực trần khố có một manh”, mang đến cho người xem vẻ đẹp vừa khoẻ khoắn, lại vừa dịu dàng của điệu múa “Tung tung ya yă ” theo nhịp ching chêng của miền núi Quảng Nam …khắp các lễ hội Tây Nguyên, tràn đầy những hình ảnh khó quên đó.

Để bảo tồn ching chêng Tây Nguyên

Một vài năm gần đây, với chủ trương bảo tồn & phát huy văn hoá các tộc người, sinh hoạt ching chêng Tây Nguyên dần dần được khôi phục. Ngoài một số hoạt động chung, như “ Lễ hội Văn hoá Tây Nguyên” ở Hà Nội & t/p Hồ Chí Minh, các cuộc Liên hoan văn hoá cồng chiêng, Nghệ thuật dân gian Sơn ca, Dân vũ dân ca các dân tộc Trường Sơn – Tây Nguyên ….Đồng thời với ở một số vùng, chính quyền kết hợp với phòng VHTT & các già làng, đã mở nhiều lớp truyền dạy đánh ching,truyền dạy làm và chế tác nhạc cụ truyền thống…

Để không gian văn hóa cồng chiêng được bảo tồn một cách có hiệu quả, thực sự gắn bó với buôn, bon, kon, plei như vốn như thế trong đời sống văn hoá truyền thống, là một việc khó. Quan trọng nhất vẫn là cần khôi phục lại môi trường diễn tấu trong cộng đồng, bằng cách để chính bà con bàn bạc, chọn lọc duy trì một vài lễ – hội truyền thống trong năm, có sự tham mưu của ngành văn hoá, có sự hỗ trợ một phần kinh phí của chính quyền các địa phương để giảm phần lễ, tăng phần hội như : các lễ hội ăn cơm mới, dọn bến nước, đua voi… gắn với việc bảo tồn những di sản văn hóa vật thể đã làm nên sự sống động của ching chiêng, đó là không gian nhà rông, nhà dài, gươn, bến nước…cùng với các vũ điệu, trang phục và các món ăn truyền thống… Nên được tổ chức định kỳ, theo vùng lãnh thổ.Bên cạnh đó cần có một đội ngũ cán bộ hoạt động văn hóa là người dân tộc , đặc biệt là lớp trẻ, nhằm không chỉ khơi dậy lòng tự hào mà còn hiểu và hướng dẫn một cách có hiệu quả, về việc gìn giữ, phát huy truyền thống văn hoá bản địa của chính bà con các dân tộc thiểu số.

Đâu đó trong gió đại ngàn, vẫn còn vang vọng những âm thanh bổng trầm của ching chêng, làm náo nức những vòng xoang và không gian núi rừng. Hãy để cho không chỉ thế giới, mà chính các thế hệ người dân Tây Nguyên, nhất là tuổi trẻ, tự hào và góp phần gìn giữ những giá trị tinh thần quý báu ấy, mãi mãi sống động trong cộng đồng; xứng đáng với địa vị được tôn vinh. Bởi sự tồn tại trong cộng đồng mới chính là cơ sở bền vững nhất để “ di sản văn hoá dân gian truyền khẩu ” độc đáo của các dân tộc thiểu số Tây Nguyên song hành cùng cuộc sống mới hôm nay và mãi mãi về sau.

Linh Nga Niê Kdăm