Dân ca dân nhạc VN – Dân ca Thanh-Nghệ-Tĩnh

Đọc các bài cùng chuỗi, xin click vào đây.

Chào các bạn,

Bắc Bộ Việt Nam là nơi ghi dấu ấn lịch sử xưa nhất của dân tộc Việt Nam. Có Đền thờ các vua Hùng ở tỉnh Phú Thọ, thành Cổ Loa của An Dương Vương ở Đông Anh, Hà Nội… Vào thời kỳ Bắc thuộc, nơi này được mang các tên như quận Giao Chỉ, rồi Giao Châu.

Thời Trịnh – Nguyễn phân tranh, đây là vùng đất Đàng Ngoài do Chúa Trịnh kiểm soát, kéo dài cho tới sông Gianh, đèo Ngang. Đàng Ngoài còn được gọi là Bắc Hà vì nằm phía bắc sông Gianh, còn Đàng Trong, còn gọi là Nam Hà, do Chúa Nguyễn kiểm soát.

Bắc Kỳ (chữ Hán: 北圻) là tên gọi do vua Minh Mạng đặt ra năm 1834 để chỉ phần đất từ Ninh Bình trở ra phía bắc của Việt Nam.

Ngày 25 tháng 8 năm 1883, nhà Nguyễn ký Hiệp ước Harmand đầu hàng người Pháp. Theo Hiệp ước này, khu vực từ đèo Ngang trở ra Bắc gọi là Tonkin (Bắc Kỳ). Cũng theo đó Bắc Kỳ được tính từ địa giới phía nam tỉnh Ninh Bình trở ra.

thanhnghetinh_Miền Bắc Việt Nam

Ngày 20 tháng 3 năm 1945, Thống sứ Nhật đã đổi tên Bắc Kỳ thành Bắc Bộ.

Ngày 27 tháng 4 năm 1945, Vua Bảo Đại ra đạo dụ số 11 cử Phan Kế Toại làm Khâm sai đại thần Bắc Bộ. Phủ Thống sứ Bắc Kỳ cũ cũng được đổi thành Phủ Khâm sai Bắc Bộ.

Tên Hán-Việt của Hà Nội (trung tâm Bắc Kỳ lúc bấy giờ), được người phương Tây biết đến khi đến Việt Nam lần đầu vào thời nhà Lê là Đông Kinh (東京). Tên gọi này được người Pháp đọc thành Tonkin, Tonquin hoặc Tongkin, Tongking. Ban đầu người Pháp cũng dùng tên gọi này để chỉ cho toàn bộ khu vực Đàng Ngoài (thời Trịnh – Nguyễn phân tranh), là vùng đất phía bắc nhất của Việt Nam. Các học giả phương Tây thế kỷ 17 thường gọi vùng Đàng Ngoài“Royaume de Tonquin/Tonkin” (Vương quốc Đàng Ngoài).

Ngày nay, khi có các công trình ngiên cứu và khảo sát về các hình mẫu hoa văn trên trống đồng Đông Sơn ta sẽ thấy chúng thuộc một nền văn minh tinh thần rất cao, vừa để làm cơ sở rằng tổ tiên người Việt Nam đã sớm có một nền văn minh phát triển mà tiêu biểu nhất là nền văn hoá của người Việt cổ.

Trống Đồng Đông Sơn.
Trống Đồng Đông Sơn.

Việt Nam hiện có 2 vùng văn hoá lịch sử truyền thống lâu đời và phát triển cao là đồng bằng sông Hồng và đồng bằng Nam Bộ. Đồng bằng sông Hồng là đồng bằng rộng lớn, nơi tập trung dân cư đông đúc với chủ yếu là người Việt có trình độ phát triển cao, được coi là đất gốc, quê hương của dân tộc Việt, văn hóa Việt.

Bản chất thuần nông “xa rừng, cách biển”, đã nhanh có biểu hiện rõ nét trong cuộc sống mới. Một thiết chế xã hội dần được hình thành, được tổ chức chặt chẽ và có thể xem là đặc sản văn hoá vùng miền nông thôn tại đồng bằng Bắc Bộ ngày nay. Văn hoá được ứng dụng từ mỗi cơ sở thực địa, địa bàn cư trú. Trong các cuộc sống cộng đồng tự quản đa dạng và phong phú. Văn hoá thể hiện mối ứng xử bình đẳng với thiên nhiên, với xã hội và bản thân của mỗi cư dân.

Vươn dậy từ công cuộc khai sinh lập địa có lịch sử khởi nguồn đầy khó khăn gian khổ, trải qua hàng ngàn năm xây dựng và phát triển để có được nền văn hoá dân tộc đa dạng, phong phú như ngày nay, những người dân Bắc Bộ nói riêng và cả Việt Nam nói chung không thể không tự hào.

Vườn quốc gia Cát Bà, Quảng Ninh.
Vườn quốc gia Cát Bà, Quảng Ninh.

Khởi đầu hôm nay mình sẽ tuần tự giới thiệu đến các bạn phần dân ca dân nhạc đa dạng, phong phú vùng Bắc Bộ của Việt Nam chúng ta, đầu tiên là dân ca vùng Thanh-Nghệ-Tĩnh.

Cũng như Bình-Trị-Thiên. Thanh-Nghệ-Tĩnh là tên ghép của Thanh Hóa, Nghệ An,Hà Tĩnh do sự tương đồng về ngữ âm, văn hóa, và thống nhất trong ngôn ngữ âm nhạc cổ truyền.

Riêng địa phận Thanh Hóa có giai điệu “Hò Sông Mã/Hò Dọc Sông Mã”, và địa phận Nghệ An cùng Hà Tĩnh có giai điệu “Ví Giặm/Dặm Nghệ Tĩnh” rất đặc trưng.

Hò Sông Mã còn được gọi là Hò Dọc Sông Mã là một thể loại dân ca ở vùng Thanh Hóa. Lời ca của Hò Sông Mã mang thể thơ lục bát:

Vắng cơm một bữa chẳng sao
Vắng em một bữa lao đao cả ngày
Vắng em chỉ một phiên đò
Trầu ǎn chẳng có chuyện đò thì không…

tnt4

Các làn điệu Hò Sông Mã được hát theo lối xướng – xô, câu kể của một người bắt cái (thường là người cầm lái) được luân phiên với câu đồng thanh phụ họa của các trai đò.

Các điệu hò được thể hiện theo suốt chặng đường đò đi. Khi con thuyền bơi ngược dòng nước, người ta thể hiện điệu Hò Đò Ngược, sau mỗi câu kể của người bắt cái như hiệu lệnh để cùng thống nhất động tác lấy đà, các trai đò vừa hùa nhau hát câu xô vừa chống sào đẩy thuyền tiến về phía trước.

Chưa hết, con thuyền đôi khi còn phải đối đầu với thác gềnh nữa, cả câu xướng lẫn xô trong Hò Vượt Thác đều ngắn gọn, chắc nịch. Khi thuyền thong dong trôi theo dòng nước êm ả, người giữ tay lái cất giọng hò các làn điệu Hò Xuôi Dòng, bốn trai đò chia ra hai bên mạn thuyền thong thả chèo vừa hòa giọng xô vừa nhịp nhàng giậm chân lên mặt ván.

Cầu Hàm Rồng - Sông Mã
Cầu Hàm Rồng – Sông Mã

 

Hò khuya

Trong đêm khuya thanh vắng, tiếng hò vǎng vẳng nghe nao lòng. Khoảng nửa đêm đến sáng trong cảnh tĩnh lặng mênh mông, họ đưa khách vào giấc nồng bằng các điệu Hò Ru Ngủ. Trai đò còn “phục vụ” khách đò bằng Hò Làn Ai dựa trên các tích chuyện éo le, cảnh đời sầu bi, tình yêu dang dở. Lúc thuận buồm xuôi gió thảnh thơi ngơi chèo cũng là lúc trai đò tha hồ tâm tình ngẫu hứng. Cùng chia sẻ buồn vui với các chàng trai đò, cùng đối đáp với họ trong những khúc giao duyên tình tứ còn có các nàng khách buôn trên thuyền và đôi khi cả các cô gái ở dọc bên bờ sông nữa. Có khi chẳng biết mặt biết người trên bờ, nhưng mê tiếng hát, phục tài đối đáp đến nỗi thuyền phải cắm lại để hò với nhau vài ba câu.

Các làn điệu

Rất đa dạng về mặt thang âm điệu thức. Dường như hệ thống ngũ cung lâu đời của dân tộc Việt được vận dụng cả vào đây. Có thể thấy từ thang 3 âm, 4 âm đến 5 âm, thậm chí 6 âm nhờ sự kết hợp hai thang âm khác nhau, và gặp đủ mặt 4 thang âm ngũ cung đặc trưng của Việt Nam: Bắc, Nam, Xuân và Oán.

Các làn điệu:

Hò Rời bến
Hò Đò ngược hay Sắng đò ngược

Hò Đò xuôi:

Hò Nhịp đôi một
Hò Nhịp đôi hai
Hò Gióng dã
Hò Làn ai
Hò Làn văn
Hò Ru ngủ
Hò Niệm Phật
Hò Cầu Chúa
Hò lèo 2
Hò lèo 3

Hò Mắc cạn:

Hò Vác
Hò Cạn

Bãi biển Thiên Cầm - Hà Tĩnh
Bãi biển Thiên Cầm – Hà Tĩnh

Ví, Giặm/Dặm, là hai thể loại hát không nhạc đệm được người dân vùng Nghệ Tĩnh tác tạo qua bao thế kỷ. Ví, Giặm/Dặm thường được thực hành trong những sinh hoạt hàng ngày như: lúc ru con, khi làm ruộng, chèo thuyền, dệt vải, xay lúa… Vì vậy, các lối hát cũng được gọi tên theo các hoạt động như Ví Phường Vải, Ví Đò Đưa, Ví Phường Nón, Giặm/Dặm Ru, Giặm/Dặm Kể, Giặm/Dặm Khuyên…

Thành Cổ - Nghệ An
Thành Cổ – Nghệ An

Các bạn có thể tham khảo thêm bài “Ví Dặm Nghệ Tỉnh” của anh Nguyễn Chí Thuận ở đây để khám phá những đặc điểm thú vị của bộ môn dân ca truyền thống vùng Thanh Nghệ Tĩnh đã được UNESCO vinh danh là kho tàng văn hóa phi vật thể của nhân loại.

Bên dưới mình có: 2 clips giới thiệu điệu “Hò Sông Mã/Hò Đò Dọc Sông Mã” của Thanh Hóa, cùng với 20 clips tổng hợp Hò Sông Mã, Dân ca Ví Giặm/Dặm Nghệ Tĩnh truyền thống, Dân ca Thanh Nghệ Tĩnh để các bạn tiện việc tham khảo và thưởng thức.

Mời các bạn.

Túy Phượng

(Theo Wikipedia)

oOo

Giới thiệu “Hò Sông Mã/Hò Đò Dọc Sông Mã”:

 

Nét đặc sắc trong các làn điệu “Hò Sông Mã/Hò Đò Dọc Sông Mã”:

 

Hò Rời Bến:

 

Hò Lèo 2:

 

Hò Mắc Cạn:

 

Hò Lèo 3:

 

Hò Niệm Phật:

 

Giới thiệu Hò Làn Văn/Hò Chầu Văn:

 

Thử Lòng Chung Thủy (1) – (Ví Giặm/Dặm) – NSƯT Hồng Lựu & NSXS Đình Toàn:

 

Thử Lòng Chung Thủy (2 Lời cổ) – (Ví Giặm/Dặm) – NSƯT Hồng Lựu & NSXS Đình Toàn:

 

Thập Ân Phụ Mẫu (1) – (Xấm Thương) – NSƯT Hồng Lựu:

 

Thận Ân Phụ Mẫu (2) – (Xấm Thương) – NSƯT Lệ Thanh:

 

Đêm Trăng Phường Vãi – (Dân ca Thanh Nghệ Tĩnh) – Tốp ca:

 

Khúc Hát Giao Duyên – (Hò Khoan Đi Đường) – Nhà Hát Nghệ An:

 

Mời Trầu – (Dặm Đức Sơn) – NSƯT Hồng Lựu:

 

Một Lòng Đợi Bạn – (Ví Khuyên) – NSƯT Tiến Dũng:

 

Phụ Tử Tình Thâm (1) – (Dặm Kế) – NSƯT Hồng Lựu:

 

Phụ Tử Tình Thâm (2) – (Dặm Kế) – Ca sĩ Nguyễn Thị Trâm:

 

Thuyền và Biển – (Hò Bơi Thuyền) – Nhà hát Nghệ An:

 

Đồng Quê Hò Hẹn – (Dân Ca Thanh Nghệ Tĩnh) – NSƯT Hồng Lựu:

 

Lời Mẹ Hát – (Dân Ca Thanh Nghệ Tĩnh) – NSƯT Hồng Lựu:

 

Giận Mà Thương – (Dân Ca Thanh Nghệ Tĩnh) – Ca sĩ Ngọc Hà:

 

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s