Chào các bạn,
Các bạn chắc là đã từng gặp mấy anh chàng ăn nói không giống ai, tác phong không giống ai, suy nghĩ không giống ai. Và có lẽ là cũng đã mắng thật hoặc mắng đùa nhiều nguời: “Không giống ai!”
Trong nền văn hóa của ta “không giống ai” là một cái tội, và là một câu mắng. “Không giống ai” là lạc chuồng, là ngớ ngẩn, là… không gíống ai!
Nhưng, đó chính là trở ngại lớn cho nền văn minh Đại Việt của chúng ta, phải không các bạn?
Không giống ai thì mới sáng tạo, mới khá. Chứ giống ai thì ngóc đầu lên sao được?
Bán phở mà tô phở của mình giống như tô phở của mọi người, thì khách hàng chỉ cần bước ra khỏi cửa ăn tô phở ngay trước nhà họ, việc gì phải chạy tới 5km đến tiệm của mình? Đóng cái ghế, mà ghế của mình giống ghế của hàng chục tiệm bàn ghế khác, thì còn ai có thể biết tiệm mình là ai để ghé vào? Mỹ Linh mà cũng hát gíống như Nguyễn Thị Cúc ở chợ Đồng Xuân, thì làm sao có được Mỹ Linh trên đời?
Như vậy để chúng ta thấy được vấn đề của chúng ta lớn đến mức nào. Chúng ta không những không sáng tạo, mà nền văn hóa chúng ta, qua cách sống hàng ngày, còn tích cực chống sáng tạo, tích cực ép mọi người vào một khuôn, phải giống nhau, như một đoàn người máy.
Các bạn có tự hỏi “Tại sao chúng ta có đến 4 ngàn năm văn hiến mà vẫn lẹt đẹt gần chót của thế giới?”
Sáng tạo. Sáng tạo. Và sáng tạo. Đó là điều duy nhất để một quốc gia tiến bộ. Nếu ta sáng tạo ta tiến, không sáng tạo ta lùi. Không có công thức khác.
Sáng tạo là tạo thêm cái mới.
Cái mới đó có thể là để giải quyết một vấn đề, một nhu cầu, ta đang gặp phải.
Nhưng đó chỉ là sáng tạo kiểu học trò. Sáng tạo kiểu thầy là tạo cái mới ngay cả khi mình không cần cái mới. Ví dụ làm một bản nhạc mới, một kiểu áo mới, một bài thơ mới, một kiểu nhà mới… Chẳng ai có nhu cầu có mấy thứ mới nầy cả, nhưng ta vẫn thích làm mới, vì có mới mới vui, vì có mới mới không giống ai, vì có mới mới sáng tạo.
Sáng tạo là đam mê đi tìm những cái mới. Là dấn thân, dấn tư tưởng, dấn cảm giác vào vùng chưa ai biết, chưa ai khai phá, để tìm ra những cái gì chưa ai thấy, chưa ai biết, chưa ai nghĩ tới, để làm cho đời sống tinh thần và vật chất của chính mình và của xã hội của mình sung túc hơn, hấp dẫn hơn, thích thú hơn.
Người Việt Nam ta rất yếu về sáng tạo. Đó không phải vì ta thiếu thông minh (dân Việt đi học ở nước ngoài thường là học khá hơn mọi người), mà vì ta không khuyến khích sáng tạo.
Và chúng ta thường nghĩ rằng yếu kém về sáng tạo là vấn đề của các cá nhân chúng ta. Nhưng, không phải thế các bạn. Đó là vấn đề văn hóa xã hội của ta.
• Văn hóa của ta chống sáng tạo. Chúng ta sống hàng ngày kiểu chống sáng tạo. Chúng ta phải thay đổi tư duy và cách sống. Chúng ta phải khuyến khích mỗi người phát triển cá tính riêng của mình, nên có những cái khác lạ, “không giống ai” (miễn là đừng “không giống ai” kiểu phi pháp và vô đạo đức như đi ăn trộm). Thấy ai ăn mặc kiểu lạ mắt thì tìm hiểu nó hay chỗ nào, thay vì phán ngay “không giống ai.” Thấy ai làm một bài thơ kiểu quái dị, thì để đó nghiên cứu từ từ xem hay chỗ nào. Thấy ai nấu một món ăn mới lạ, thử trước, phê phán sau.
Có lẽ cách hay nhất là tất cả chúng ta nên cố tình biến câu “không giống ai” thành một câu khen, ngợi ca tính sáng tạo và cá tính. Ở Mỹ, từ “unique”– độc nhất, không giống ai – là một câu khen rất thường xuyên. Nếu bạn đưa cho ai xem một cái gì đó rất lạ, chắc chắn 100% là bạn sẽ được câu khen, “Oh, it is so unique!” Tất cả các đặc tính khác, để đó tính sau, nhưng trước hết, chắc chắn là bạn sẽ có câu khen “unique.” Và unique có giá trị hơn cả beautiful, hay gorgious, hay artistic… Điểm unique, hay original, luôn luôn chiếm một tỉ số lớn trong tổng số điểm trong các cuộc thi về nghệ thuật—âm nhạc, vũ, vẽ, điêu khắc, v.v….
• Hệ thống giáo dục và chính trị của ta cũng rất hạn chế sáng tạo. Về giáo dục thì học vẹt là chính. Suy nghĩ, phân tích, bình phẩm tự do và sáng tạo không phải là phần chính của giáo dục. Về văn hóa chính trị thì tự do sáng tạo, tự do viết văn và tự do xuất bản, bị hạn chế đến mức truyện Việt thường là chán phèo và rất ít truyện có tính khai phá.
Chúng ta không nói tự do là không có kỹ luật. Nhưng loại kỹ luật chúng ta đang có trong hệ thống văn hóa chính trị rất bóp nghẹt sáng tạo.
Làm thế nào để chúng ta biết kỹ luật thông thoáng đủ cho tự do sáng tạo? Thưa, có lẽ dùng thị trường quốc tế làm thước đo thì khách quan nhất. Nếu chúng ta thông thoáng đủ, chúng ta sẽ có những tác phẩm được dịch ra nhiều thứ tiếng, cho người nước ngoài và du khách thưởng thức.
Ta có đủ mọi chính sách phát triển kinh tế, thương mãi, luật pháp, môi trường… Nhưng những thứ đó vẫn là số hai. Số một là sáng tạo. Có hệ thống pháp ly’ tối tân nhất thế giới mà cái đầu của mọi nguời không sáng tạo thì hệ thống đó cũng hoạt động kiểu hạng bét, và chỉ trong một hay hai năm hệ thống sẽ thành lỗi thời vì không đủ sáng tạo để cập nhật và bảo trì.
Trong nền kinh tế cạnh tranh toàn cầu ngày nay, sáng tạo là yếu tố quyết định. Nếu ta quan tâm những chuyện khác mà không chú trọng sáng tạo là ta chú tâm đến suờn xe cho tốt cho đẹp, mà không lo cho có máy xe.
Chúc các bạn một ngày vui!
Mến,
Hoành
© copyright TDH, 2009
www.dotchuoinnon.com
Permission for non-commercial use
Đọt Chuối Non 