Chào các bạn,

Số ca tử vong hằng năm do thuốc lá tại Việt Nam cao gấp gần 10 lần so với tai nạn giao thông, đồng thời áp sát con số tổng số tử vong của tất cả các loại bệnh ung thư cộng lại. [1, 2]

📊 Bảng so sánh số ca tử vong hằng năm tại Việt Nam

Nguyên nhân gây tử vong	Số ca tử vong / năm (Số liệu cập nhật)	Ghi chú từ Bộ Y tế & WHO
Tất cả các bệnh ung thư 🎗️	~120.000 ca	Ung thư là nguyên nhân tử vong thứ 2 tại VN (nguyên nhân tử vong hàng đầu là tim mạch).
Bệnh do thuốc lá 🚬	~100.000 đến 104.000 ca	Gồm hơn 84.500 ca hút thuốc chủ động và 18.800 ca hút thuốc thụ động.
Tai nạn giao thông 🚗	~10.000 đến 10.500 ca	Dù xã hội coi tai nạn giao thông là thảm họa nhức nhối, con số tử vong thực tế chỉ bằng 1/10 so với khói thuốc.

🔍 Những điểm đáng chú ý qua các con số:

• Chết vì thuốc lá cao gấp 10 lần tai nạn giao thông: Xã hội thường có tâm lý sợ hãi các vụ tai nạn trên đường phố vì tính chất đột ngột và đẫm máu. Tuy nhiên, số người chết vì các bệnh mãn tính do thuốc lá hủy hoại cơ thể âm thầm diễn ra mỗi ngày với số lượng cao gấp 10 lần. [1]

• Mối liên kết trực tiếp với ung thư: Ung thư gây ra khoảng 120.000 ca tử vong mỗi năm tại Việt Nam. Nguyên nhân hàng đầu cấu thành nên con số này chính là thuốc lá. Khói thuốc chứa hơn 70 chất gây ung thư, là thủ phạm chính của ung thư phổi và các loại ung thư khác. [1, 3, 4]

• Chết oan từ hút thuốc thụ động: Riêng số lượng người không hút thuốc nhưng tử vong do hít phải khói thuốc của người khác (hút thuốc thụ động) là 18.800 ca/năm – con số này thậm chí đã gần gấp đôi tổng số ca tử vong vì tai nạn giao thông. [1]

Vậy tại sao tỷ lệ người hút thuốc ở Việt Nam giảm rất chậm?

WHO chỉ ra rằng nguyên nhân cốt lõi khiến lượng người hút thuốc tại Việt Nam vẫn duy trì ở mức cao là do giá thuốc lá ở Việt Nam quá rẻ (thuộc hàng rẻ nhất thế giới). [5]

Nguyên nhân chính của giá thuốc lá thấp vì thuế thuốc lá của Việt Nam đang rất thấp. Mức thuế tính trên giá bán lẻ của Việt Nam (36%) thấp hơn mức trung bình của các quốc gia có thu nhập trung bình (59%) và cách xa so với khuyến cáo của WHO (75%). [6, 7]

Vậy tại sao thuế thuốc lá của Việt Nam đang rất thấp?

Để trả lời câu hỏi này thì cần nhìn một bức tranh lớn hơn về chính sách thuốc lá ở Việt Nam và thế giới.

Trong ngành thuốc lá Việt Nam, giữ vị trí số một độc quyền là Tổng công ty Thuốc lá Việt Nam Vinataba (doanh nghiệp nhà nước).

Trên thế giới có một số quốc gia duy trì mô hình doanh nghiệp hoặc độc quyền thuốc lá thuộc sở hữu nhà nước giống như Vinataba ở Việt Nam.

• Trung Quốc: Sở hữu China National Tobacco Corporation (CNTC – Tập đoàn Thuốc lá Quốc gia Trung Quốc), hoạt động dưới sự quản lý của Cơ quan độc quyền thuốc lá nhà nước. Đây là công ty sản xuất thuốc lá lớn nhất thế giới, chiếm khoảng 40% thị phần toàn cầu. [8]
• Thái Lan: Có Tobacco Authority of Thailand (trước đây là Thailand Tobacco Monopoly) do Bộ Tài chính Thái Lan sở hữu hoàn toàn. [9]
• Cuba: Ngành công nghiệp thuốc lá và xì gà (tiêu biểu là Habanos) do nhà nước Cuba kiểm soát và quản lý trực tiếp qua các tổng công ty quốc doanh. [10]
• Các quốc gia khác: Nhiều nước Trung Đông và Bắc Phi như Ai Cập, Iran, Iraq, Syria, Tunisia, Lebanon, Yemen, cũng như Lào hay Nhật Bản (nhà nước vẫn nắm giữ cổ phần lớn tại Japan Tobacco), duy trì doanh nghiệp thuốc lá thuộc sở hữu hoặc chi phối bởi nhà nước. [10, 11]

Mô hình độc quyền nhà nước đối với ngành thuốc lá tạo ra một tác động hai mặt vô cùng phức tạp, thường được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ví như câu chuyện “vừa đá bóng, vừa thổi còi”. Một mặt, nhà nước có trách nhiệm bảo vệ sức khỏe cộng đồng, nhưng mặt khác lại là bên vận hành và hưởng lợi trực tiếp từ nguồn thu kinh doanh thuốc lá. [10, 11]

Dưới đây là các tác động cốt lõi của mô hình này đến chính sách phòng chống tác hại thuốc lá:

1. Xung đột lợi ích sâu sắc (Vừa quản lý, vừa kinh doanh)

Theo Điều 5.3 của Công ước khung Kiểm soát Thuốc lá (FCTC) của WHO mà Việt Nam và nhiều nước tham gia, có một sự xung đột cơ bản không thể hòa giải giữa lợi ích của ngành công nghiệp thuốc lá và chính sách y tế công cộng. [11, 12]

• Khi doanh nghiệp thuốc lá thuộc sở hữu nhà nước, cơ quan ban hành luật (các Bộ, ngành) cũng chính là cơ quan quản lý/đại diện chủ sở hữu vốn của doanh nghiệp đó. [10, 11]
• Sự phụ thuộc vào nguồn thu ngân sách lớn khiến các quốc gia có xu hướng “nương tay” hoặc làm chậm tiến trình thực thi các biện pháp mạnh tay như tăng thuế cao, in cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh lớn, hay cấm thuốc lá hoàn toàn ở một số khu vực. [10, 11]

Tại Việt Nam, Tổng công ty Thuốc lá Việt Nam Vinataba là doanh nghiệp 100% vốn nhà nước, trực thuộc Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp. Mối quan hệ “huyết thống” này vô hình trung tạo ra sự xung đột khi các cơ quan chính phủ vừa phải tìm cách giảm tỷ lệ tiêu thụ thuốc lá (để bảo vệ sức khỏe), vừa phải đảm bảo doanh thu và chỉ tiêu nộp ngân sách của doanh nghiệp. [10, 13]

2. Làm giảm hiệu quả của chính sách thuế

Tăng thuế tiêu thụ đặc biệt là công cụ hiệu quả nhất để giảm tỷ lệ người hút. Tuy nhiên, tại các nước độc quyền thuốc lá (như Trung Quốc, Việt Nam), khi chính phủ tăng thuế bán buôn, tập đoàn thuốc lá quốc doanh (tổng công ty thuốc lá nhà nước) đôi khi tự hấp thụ chi phí thuế thay vì chuyển hoàn toàn vào giá bán lẻ. Điều này giữ cho giá thuốc lá ổn định và rẻ, khiến chính sách thuế của nhà nước bị vô hiệu hóa và người dân không có động lực bỏ thuốc. [14, 15]

3. Vận hành hành lang pháp lý (Lobby chính sách)

Vì là doanh nghiệp nhà nước, tiếng nói của các tổng công ty thuốc lá có trọng lượng rất lớn trong các phiên thảo luận xây dựng luật. Họ có thể can thiệp trực tiếp để: [9, 10]

• Đưa ra các lập luận về “đảm bảo công ăn việc làm cho nông dân vùng trồng nguyên liệu” hoặc “nguy cơ tăng thuốc lá lậu” để hạn chế các sắc lệnh thắt chặt quản lý. [16, 17]

Bộ Y tế Việt Nam và WHO đã liên tục cảnh báo về các hành vi can thiệp sâu của ngành công nghiệp thuốc lá trong các đợt sửa đổi luật (như Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt hay dự thảo quản lý thuốc lá thế hệ mới).

– Tài trợ và vận động hành lang trá hình: Nhiều doanh nghiệp thuốc lá đã tài trợ cho các hội thảo khoa học, tiếp cận nghiên cứu viên, hoặc sử dụng danh nghĩa “trách nhiệm xã hội” (CSR) để đánh bóng hình ảnh. [18, 19]

– Vi phạm vô thức của nhân viên y tế: Bộ Y tế từng chỉ ra thực trạng một số bác sĩ và chuyên gia y tế tại Việt Nam vô tình vi phạm Điều 5.3 khi tham gia các hội thảo hoặc tọa đàm do các tập đoàn thuốc lá đứng sau tài trợ nhằm cổ xúy cho quan điểm “giảm thiểu tác hại” của thuốc lá nung nóng. [20, 21]

• Trì hoãn việc cấm các loại thuốc lá mới (như thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng) để chờ doanh nghiệp nhà nước hoàn thiện quy trình sản xuất và chiếm lĩnh thị trường trước.

Ví dụ tại Việt Nam: Các loại thuốc lá mới (như thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng) chưa được luật hóa thành lệnh cấm toàn diện ngay lập tức, mà đang trong quá trình đề xuất và trình Quốc hội xem xét thông qua. Trong khi đó, “tại cuộc đối thoại cấp cao giữa lãnh đạo các doanh nghiệp Hoa Kỳ và Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm do Hội đồng Kinh doanh Hoa Kỳ – ASEAN (USABC) tổ chức bên lề Đại hội đồng Liên Hợp Quốc (UNGA 81) (ngày 23/9/2026), Philip Morris International (PMI) bày tỏ mong muốn cùng Vinataba hiện thực hóa định hướng phát triển mà Việt Nam đang theo đuổi.” Đó là “Chiến lược phát triển đến năm 2035, Vinataba hướng tới sản xuất những sản phẩm giảm thiểu tác hại, hạn chế ô nhiễm môi trường, đồng thời là đầu mối hợp tác với các tập đoàn thuốc lá quốc tế nhằm khai thác vốn và công nghệ.” Tuy nhiên, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng lại nằm trong nhóm các sản phẩm không khói thuốc do tập đoàn Philip Morris phát triển và phân phối. [22, 23, 24, 25]

Kết luận: Mọi khó khăn đều có thể giải quyết được, nếu ta muốn giải quyết. Thế nên, câu hỏi không phải là “Chính phủ có làm được không”, mà là “Chính phủ có sẵn sàng đánh đổi một phần nguồn thu ngân sách ngắn hạn từ thuốc lá để lấy lợi ích sức khỏe lâu dài của người dân hay không”.

Nhưng có lẽ đây là mới là câu hỏi chính xác hơn: “Khi chính phủ sở hữu các công ty thuốc lá, ai sẽ là người bảo vệ sức khỏe của bạn?”

Phạm Thu Hương

Tài liệu tham khảo:

[1] Thuốc lá khiến hơn 100.000 người Việt tử vong mỗi năm, gấp hơn 10 lần tai nạn giao thông, Phụ nữ Việt Nam, 01/03/2026.

[2] Ung thư tại Việt Nam: Tỷ lệ tử vong thuộc nhóm cao, Thanh niên, 21/08/2026.

[3] 96,8% các ca ung thư phổi có liên quan đến thuốc lá, Báo Hưng Yên, 19/05/2017.

[4] Thuốc lá – thủ phạm hàng đầu gây nên nhiều loại ung thư, Thông tin Công thương, 07/08/2025.

[5] Giá thuốc lá ở Việt Nam rẻ thứ 157/ 161 quốc gia, tỷ lệ hút thuốc nằm trong top 15, An ninh Thủ đô, 23/05/2023.

[6] Thuế thuốc lá ở Việt Nam chỉ chiếm 36% giá bán lẻ, thấp hơn nhiều trung bình toàn cầu, Trạm y tế phường Bình Trưng, 07/07/2025.

[7] Thuốc lá chịu thuế tiêu thụ đặc biệt tuyệt đối từ 2027, VNEpress, 13/1/2026.

[8] China Tobacco, Wikipedia.

[9] The Tobacco Control Atlas, Asean tobacco control atlas.

[10] When governments own tobacco companies, who watches out for your health?, Pulitzer Center, 28/08/2025.

[11] The State and Tobacco: When the Promoter is Also the Regulator, Trang Extranet của WHO, 06/9/2025.

[12] WHO and tobacco control partners urge countries not to partner or work with the tobacco industry, WHO, 03/05/2023.

[13] Việt Nam tăng cường thực hiện Công ước khung về kiểm soát thuốc lá, Thanh Niên, 27/12/2024.

[14] Nâng cao sức khỏe nhân dân và đổi mới mô hình phát triển quốc gia: Nhìn từ chính sách kiểm soát thuốc lá, VNEconomy, 06/10/2026.

[15] China’s tobacco control—and the tobacco monopoly, The Lancet, 01/2016.

[16] Thuế thuốc lá và câu chuyện chuyển đổi cây trồng: Góc nhìn từ người nông dân, Dân Việt, 30/10/2024.

[17] Nguy cơ “bốc hơi” gần 20.000 tỷ đồng ngân sách/năm từ thuốc lá lậu, Nhân Dân, 24/08/2026.

[18] Bảo đảm tính thực thi của Công ước Khung về kiểm soát thuốc lá, Nhân Dân, 10/10/2024.

[19] WHO Framework convention on tobacco control, Guidelines for implementation Article 5.3, WHO, 2013.

[20] Một số bác sĩ vi phạm Điều 5.3 Công ước khung về kiểm soát thuốc lá mà không biết, Báo Văn Hóa, 03/10/2024.

[21] Việt Nam cần thực hiện nghiêm Công ước khung về kiểm soát thuốc lá, Người Cao Tuổi, 04/10/2024.

[22] Sửa Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá: Cân nhắc gánh nặng thực thi trong chính sách, Tiền Phong, 06/10/2026.

[23] Đề xuất cấm toàn diện thuốc lá mới và trưng bày tại điểm bán, VNExpress, 26/8/2026.

[24] Philip Morris International kỳ vọng cùng Vinataba hướng tới hiện đại hóa ngành thuốc lá, Tiền Phong, 05/10/2026.

[25] Philip Morris International thúc đẩy lộ trình không khói thuốc lá, Người Đưa Tin, 01/05/2026.

* Tiêu đề “Khi chính phủ sở hữu các công ty thuốc lá, ai sẽ là người bảo vệ sức khỏe của bạn?” được dịch từ tiêu đề “When governments own tobacco companies, who watches out for your health?” [10]

o0o

© copyright 2026
Phạm Thu Hương
Permitted for non-commercial use
http://www.dotchuoinon.com