Chào các bạn,

Bài này viết cho các bạn phái nam. Trước đây mình đã viết bài Khen. Và nếu thực tập thì cách thực tập của Khổng tử luôn luôn là hay nhất: Tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ. Tập từ trong tâm mình trước, rồi ngay trong nhà, rồi từ từ bước ra đường.

Rất tiếc là chúng ta thường hay xem bụt nhà không thiêng. Và mọi phép xử thế tốt ta thường tưởng là để sử dụng với mấy công ty ngoài đường, mà không mang về dùng với người nhà, nhất là với bà đầm của mình ở nhà. Không làm được với người trong nhà thì cái làm với người ngoài chắc là không được thành thật lắm rồi. Vậy thì quan tâm đến bà đầm ở nhà một tí, và đừng tiếc lời khen. Văn hóa Việt nói chung là chống khen. Nhưng sự thật là khi ta khen thành thật, ta có thể khen ai đó 100 lần một ngày người đó cũng không thấy chán, và càng nghe thì càng cảm động. Lời khen thành thật có giá trị như nước, uống cả ngày, ngày nào cũng phải uống, càng làm việc nhiều càng cần uống.

Hôm nay đọc được bài này trên VNExpress–Đàn ông Việt thương ‘quên’ nịnh vợ. Mình post đây để nhắc nhở các bạn phe ta.

Mến,

Hoành

Đàn ông Việt thường ‘quên’ nịnh vợ

Có nhiều anh biết phụ nữ thích khen, cho nên, đến cơ quan hay gặp chị em ở đâu anh ta cũng khen lấy khen để. Nhưng về đến nhà, anh ta lại để ‘bảo bối’ ấy ngoài cửa. Có anh lại sợ khen lắm, vợ phổng mũi, đâm ra tinh tướng.

Có một bà vợ thường làm các món ăn rất công phu, cầu kỳ, nhưng chồng lại tỏ ra không biết thưởng thức. Một hôm bà tức mình, luộc một mớ cỏ cho chồng ăn. Chồng ngạc nhiên: “Cái gì thế này? Không thể nào nhai được!”. Bà vợ vui vẻ hẳn lên: “Thế ra ông cũng biết là không ăn được à? Vì mọi khi tôi thấy ông ăn cái gì cũng như nhau cả mà!”.

Ai cũng biết “đàn ông yêu bằng mắt, đàn bà yêu bằng tai”, nhưng hình như với các ông chồng đã kết hôn vài năm, câu nói đó bị họ quên mất. Có chị may được bộ váy mới, mặc thử vào cứ đứng ngắm mãi trước gương, hết quay đằng trước lại quay đằng sau, mà chồng ngồi đọc báo ngay cạnh chẳng nói câu nào. Cực chẳng đã chị phải cất lời hỏi: “Anh thấy em mặc bộ này có được không?”. Anh ta vẫn không rời mắt khỏi tờ báo: “Cũng được”.

Đó là chưa kể còn có những anh, vợ mặc kiểu gì cũng chê không thương tiếc: “Bộ này không được, trông buồn cười lắm!”, khiến vợ ỉu xìu như bánh đa gặp nước. Có chị cảm thấy bất lực, dường như không thể làm đẹp để chồng hài lòng được. Và những ông chồng như thế, dẫu có tận tụy với vợ con đến mức nào cũng khó được vợ yêu, gia đình hạnh phúc.

Người phương Tây có một nét văn hóa truyền thống là khen phụ nữ, mà nhiều người gọi đùa là “nịnh đầm”. Nó gần như một thứ “nghĩa vụ bất thành văn” của phái mạnh, không biết điều đó không phải là người lịch sự, văn minh. Chúng ta du nhập và ảnh hưởng khá đậm nét văn hóa phương Tây, nhưng “văn hóa nịnh đầm” rất đẹp này lại không vào được bao nhiêu.

Ở Việt Nam, rất ít khi nghe chồng khen vợ. Ngay cả những người đàn ông có thể nói là lịch lãm hình như cũng nghĩ rằng, nói chung phái đẹp cần được đàn ông tán thưởng, trừ… vợ anh ta. Liệu họ có biết, người vợ nào cũng sung sướng khi được chồng khen? Chắc anh nào cũng biết, bằng chứng là khi chinh phục nàng, chẳng anh nào lại không sử dụng thứ vũ khí này, nào là: Em có mái tóc rất đẹp, em có giọng nói rất hay, có anh còn “dẻo mỏ”: “Em hút hồn anh ngay từ lần đầu mới gặp. Đôi mắt em sao mà sâu thăm thẳm”…

Thế nhưng, từ khi đã thành “của nhà”, họ không làm thế nữa. Họ xếp thứ vũ khí sắc bén đó vào kho, để cho nó hoen rỉ mà không biết, người vợ vẫn cần những lời có cánh ấy. Có người còn đi tìm nó không phải từ chồng.

Có nhiều đàn ông biết phụ nữ thích khen, cho nên, đến cơ quan hay gặp phụ nữ ở đâu đó, anh ta cũng khen lấy khen để. Nhưng chỉ cần về đến nhà, anh ta lại để “bảo bối” ấy ngoài cửa. Có anh lại sợ khen lắm, vợ phổng mũi, đâm ra “tinh tướng”. Cũng có thể họ nghĩ, đàn bà nào chẳng thích khen, nhưng thích lời khen “ngoại” chứ thích gì “của nội”? Nếu nghĩ thế, bạn đã lầm. Con khen cũng thích. Chồng khen lại càng thích. Lời khen chẳng bao giờ thừa cả. Bạn thử hỏi các ca sĩ xem, có ai thấy chán ngán cảnh khán giả vỗ tay nhiều quá không, có ai khó chịu khi những “fan” hâm mộ vây quanh xin chữ ký? Những người sống gần mình, quen biết với mình mà vẫn khen mình thì càng có giá trị.

Người ta kể rằng, có một gã chiếm được hàng trăm trái tim phụ nữ và sau đó chiếm đoạt luôn cả tài sản của họ nên cuối cùng phải vào tù. Một nhà tâm lý tò mò đến tận nơi xem hắn có bí quyết gì. Ông ta bất ngờ vì đó là một gã đã luống tuổi, hình thức bình thường, duy chỉ có cái miệng rất duyên. Ông hỏi: “Làm thế nào anh chinh phục được nhiều phụ nữ như vậy?”. Hắn trả lời cụt lủn: “Có gì đâu. Cứ khen nhiều vào”.

Nhà tâm lý nổi tiếng người Mỹ, Dale Carnegie thường đi giảng ở các lớp học làm vợ, làm chồng. Một hôm, sau bài giảng về nghệ thuật làm chồng, ông ra bài tập cho học viên về nhà làm. Ông yêu cầu tất cả đàn ông thực hiện một “Tuần lễ khen vợ”, ngày nào cũng khen từ sáng đến tối. Ông cam đoan sẽ thấy hiệu quả ngay. Học viên chẳng mấy người tin. Có người còn nghĩ là ông nói đùa, nhưng số đông vẫn thử “làm bài tập” xem sao và kết quả thật bất ngờ.

Một anh vừa ngủ dậy, nhớ đến bài tập, nói luôn: “Nằm cạnh em sướng thật, mùa đông thì ấm, mùa hè thì mát”. Vợ tát yêu một cái. Vợ tập thể dục xong, chồng lại khen: “Hồi này trông thần sắc em rất tốt!”. Vợ càng ngạc nhiên vì chưa bao giờ thấy chồng để ý đến mình. Lúc dọn món ăn sáng ra, anh ta lại xoa hai bàn tay: “Chà, em làm món gì trông ngon thế!”. Vợ sung sướng nguýt yêu chồng một cái nữa. Ăn xong lại khen: “Anh thấy đi ăn sáng ở đâu cũng chẳng bằng em làm!”.

Trước khi đi làm, ngắm vợ một phút, anh lại thốt lên: “Em mặc bộ này trông quá được!”. Không ngờ chỉ trong vòng một tiếng, mới khen có mấy câu mà chưa bao giờ anh ta thấy trên gương mặt vợ lại có những nét hạnh phúc ngời ngời đến thế. Ra đến cửa anh còn quay lại: “Anh đi nhá. Em rất tuyệt”. Hết tuần, có học viên báo cáo với thầy là chỉ sau một “tuần lễ khen”, anh ta được hưởng hạnh phúc hơn 10 năm chung sống cộng lại.

Một khi đã kết hôn, ai chẳng muốn có hôn nhân hạnh phúc, muốn được vợ yêu. Và để đạt được mục đích ấy, nhiều người đã phải đổ biết bao công sức. Họ lao động cật lực hàng chục giờ mỗi ngày, mua tặng vợ những tặng phẩm đắt tiền, đưa cả nhà đi nghỉ cuối tuần. Nhưng có một thứ, người vợ nào cũng khao khát thì họ lại quên. Đó là lời khen.

Tuy nhiên, nếu vợ đẹp thì khen đẹp, nếu quần áo đẹp thì khen quần áo, nếu ngoại hình không đẹp thì khen công dung ngôn hạnh… miễn sao phải chân thật. Khen bừa lỡ thành mỉa mai thì sẽ tác dụng ngược đấy.

(Chuyên gia tâm lý Trịnh Trung Hòa, Phụ nữ)

Bài của cố Thạc sĩ Nguyễn Thị Oanh trên Tuổi Trẻ.

Bức xúc trước vấn đề, tôi quyết định ghi chép những điều mắt thấy tai nghe trong một tuần lễ vào tháng 11-2008.

Từ nhà tôi ở Hóc Môn (TP.HCM) xuống Bình Thạnh tôi thường đi hai chuyến xe buýt hoặc xe lam.

– Trên xe lam có 5-6 em nữ sinh mặc áo dài trắng thật dễ thương. Khi tôi chuẩn bị bước lên xe, tất cả các em đều làm thinh, cúi đầu, làm như không thấy gì hết. Ý đồ thủ cái chỗ ngồi của mình khá rõ ràng. Cho tới khi bác tài hô lên: “Nhường chỗ cho bà già ngồi với chớ!” thì một người đàn ông trung niên đứng dậy. Hôm ấy, tôi thật buồn, không phải cho tôi mà cho chính các em.

– Sau đó, tôi đi trên một chiếc xe buýt chỉ có một cửa. Cửa hẹp chỉ đủ một người bước lên hay xuống. Tôi không cách nào bước xuống được vì một nữ sinh lớn (hay sinh viên!) bước lên, xộc thẳng vào người tôi khiến tôi không thể nhúc nhích. Tôi buộc phải nói với em “mất lịch sự quá”, khi đó em mới bước trở xuống đường nhường chỗ cho tôi.

– Trên một chiếc xe lam chờ khởi hành, một bà có vẻ khá giả mở chiếc bóp da khá đẹp ra “làm vệ sinh”. Bà quăng cả chục vé xe buýt cũ xuống đường.

– Từ sự kiện này, tôi quan sát tiếp xem người ta làm sao với vé xe. Buổi sáng sớm đa số khách là sinh viên học sinh, đa số các em cũng bỏ ngay vé xuống sàn xe. Một hôm một nữ thanh niên mua một chiếc nhíp nhổ lông mày từ một bà bán hàng rong ngồi đối diện. Em xé cái bao cactông và cũng bỏ ngay xuống sàn xe.

Từ bến xe tới chỗ đến trên đường Xô Viết Nghệ Tĩnh, tôi phải đi bộ trên một con hẻm nhỏ khá rộn rịp.

– Để tránh nắng tôi đi bên trái, mắt ngó cửa hàng bên phải. Suýt chút nữa tôi hứng một đống nước bọt do một người đàn ông trung niên từ trong nhà phun ra.

– Hối hận vì chính mình đã sai khi đi bên trái tôi sang bên phải, nếu đi nhanh hơn một chút chắc tôi đã lãnh một tàn thuốc đang cháy đỏ mà một ông khác đứng trong nhà quăng ra.

– Thêm vài bước tôi thấy một bà mẹ xi tè cho đứa con trai chừng 8-9 tháng tuổi. Tôi tự nói với mình: té ra nạn “đái đường” được “giáo dục” ngay từ nhỏ!

Quẹo ra đường Xô Viết Nghệ Tĩnh là một con đường lớn, tôi thấy gì?

– Sáng sớm các bà đua nhau đẩy rác từ sân nhà mình ra đường. Một bà hất nguyên một đống mảnh chai mà quên rằng người đi đường có thể đạp lên.

– Ngó xuống miệng cống tôi thấy nào là hộp nhựa, lon thiếc, hộp giấy, chén bể, bao xốp…

Vậy mà trong một lớp kỹ năng làm cha mẹ, khi tôi yêu cầu học viên nêu một tính từ có thể diễn đạt chính xác nhất hành vi này, đa số chỉ cho là “thiếu ý thức”. Nói vậy là quá nhẹ. Theo tôi là “vô văn hóa, thiếu nhân cách” hay hơn thế nữa…

Nguyên nhân do đâu?

Cách hành xử của cá nhân được hình thành từ sự vận hành của xã hội. Phải nói rằng trong xã hội ta hiện nay sự sa sút về nhân cách là khá trầm trọng. Điều chúng ta quan tâm không phải là phép xã giao bên ngoài. Những sự kiện mà tôi vừa đưa lên không thể sửa đổi bằng luật pháp hay giáo dục công dân như nó được dạy ngày nay. Đây là vấn đề nhân cách và nhân cách không thể hình thành bằng lời kêu gọi suông. Những điều ta vừa thấy biểu hiện một sự ích kỷ cực đoan.

Người ta chỉ biết mình, lợi ích của mình. Rác rến hay những điều bất lợi cho mình thì đẩy qua cho người khác, đẩy ra ngoài đường. Những kiểu chạy xe lấn lướt ngoài đường không phải là do không biết luật mà là biểu hiện của chủ nghĩa cá nhân cực đoan này.

Từ đâu có chủ nghĩa cá nhân cực đoan ấy? Có người cho rằng đó là hậu quả của chủ nghĩa tập thể cực đoan một thời. Cũng như giờ đây người ta tham lam vật chất để “trả thù” cho giai đoạn thắt lưng buộc bụng đã qua. Và hành vi của giới trẻ là bắt chước người lớn thôi. Trong thanh niên có thể còn có sự mất niềm tin từ nhiều gương xấu nữa.

Các nhà nghiên cứu về phát triển còn cho rằng biểu hiện của sự chậm phát triển là người ta chỉ quan tâm đến bản thân, gia đình, lối xóm của mình và không với được tầm nhìn tới cộng đồng và xã hội rộng hơn. Một xã hội chậm phát triển khi ý thức cộng đồng hay ý thức về lợi ích chung còn yếu kém. Nó lớn lên dần với nỗ lực tổ chức và giáo dục cộng đồng. Trong một xã hội đô thị hóa nhanh chóng, sự “vô danh” còn khiến cá nhân hành động như không có ai xung quanh mình.

Vì sao ta hết sức quan tâm đến giáo dục mà chưa đạt được kết quả mong muốn?

– Trước tiên là gia đình. Trong quá trình chuyển đổi, gia đình đang bị khủng hoảng và đang vô cùng lúng túng trong giáo dục con cái.

– Nhà trường thì quên dạy người.

– Đoàn thể thì chú trọng vào giáo dục chính trị, luật pháp, ít (hay chưa) quan tâm đến giáo dục nhân cách.

– Giáo dục xã hội thì quá tốn kém với truyền thông đại chúng, cách làm phô trương, hình thức mà ít hiệu quả.

Phía nào cũng đầy quyết tâm và thiện chí, nhưng cái thiếu là nhận thức đúng thế nào là truyền thông thay đổi hành vi.

Đây cũng là một từ thời thượng nhưng còn là một khẩu hiệu mới chưa được nhận thức đúng. Truyền thông một chiều cho dù là bằng phương tiện tối tân nhất cũng chỉ cung cấp thông tin hay kiến thức, bởi từ thay đổi kiến thức đến thay đổi thái độ và hành vi còn là một quá trình dài.

Cuộc thể nghiệm về lòng bò trong Thế chiến thứ 2 ở châu Âu đã tạo ra bước ngoặt lớn trong nhận thức khoa học về tâm lý xã hội. Được giao nhiệm vụ làm sao giúp các bà nội trợ châu Âu tập thói quen sử dụng lòng bò khi thực phẩm khan hiếm, các nhà tâm lý xã hội đã thử nghiệm hai phương pháp thuyết trình và thảo luận nhóm trên những bà nội trợ với những đặc điểm dân số học giống nhau. Kết quả: nhóm nghe thuyết trình chỉ có 3% sử dụng lòng bò (thay đổi hành vi ẩm thực), còn ở nhóm thảo luận thì kết quả là trên 30%… Từ đó có kết luận rằng thuyết trình (thông tin từ trên xuống) và thảo luận nhóm (với sự tham gia tích cực của người học) có kết quả về mặt thông tin như nhau nhưng kết quả về thay đổi hành vi thì cao hơn nhiều với thảo luận nhóm.

Nhưng tiếc thay dù thảo luận nhóm cũng đang “mốt” nhưng kết quả cũng không cao vì người ta đang sử dụng một công cụ khoa học mà không thèm học! Trong khi ở các nước, nhóm như một đối tượng khoa học được dạy ở các trường đại học và người học phải trả học phí cao để mong làm việc và quản lý hiệu quả.

Các phương pháp giáo dục chủ động chưa có hiệu quả vì người học được (bị) dạy bằng phương pháp áp đặt.

Cần quan tâm hơn nữa đến các phương pháp “giáo dục gây thức tỉnh” như sắm vai, tranh luận, những trò chơi giáo dục và đặc biệt là các phương pháp học bằng hành (learning by doing). Như Lão Tử đã nói:

Điều gì ta nghe ta quên
Điều gì ta thấy ta nhớ
Điều gì ta làm ta biết

Có nhiều cách học bằng hành trong các khóa tập huấn và vô số việc mà trẻ có thể cùng làm với người lớn trong gia đình, ở trường học hay ngoài đường. Một trường hợp học bằng hành tuyệt đẹp. Một hôm ngồi ở tòa soạn Tuổi Trẻ, tôi thấy một bà mẹ trẻ cùng con trai độ 8-9 tuổi khiêng một gói đồ vào phòng tiếp nhận hàng cứu trợ của báo. Gói đồ này bà mẹ dư sức cầm một mình. Nhưng chị muốn cho chính đứa nhỏ là người thực hiện cử chỉ đẹp này.

Giáo dục bằng vi môi trường

Vi môi trường (micro milieu) – một khái niệm vừa là tên và nội dung của một quyển sách hay của nhà xã hội học Nga Sytchov. Vi môi trường là một đơn vị tập thể mà người ta cùng sống hay làm việc như gia đình, nhà trường, cơ quan, xí nghiệp có ranh giới quản lý riêng. Nó có một tác động toàn diện trên cá nhân là thành viên qua những yếu tố như:

– Môi trường vật chất mà mọi người phải giữ gìn và tôn trọng

– Kỷ luật chung mà mọi người phải tuân thủ

– Những quy tắc bất thành văn mà mọi người chấp nhận hay gắn bó

– Và quan hệ tương tác giữa các thành viên từ góc độ cảm xúc hay công việc

Theo các nhà khoa học khác, giáo dục bắt đầu từ tổ chức, nghĩa là khi một vi môi trường được tổ chức và vận hành tốt, cá nhân tất yếu sẽ tích cực theo nề nếp chung. Ví dụ như không dám xả rác ngoài sân, phá hoa trong vườn, đi về không đúng giờ, không dám vi phạm kỷ luật chung…

Khi đi vào nề nếp anh ta được hưởng tình thương yêu của cha mẹ, sự tôn trọng của đồng nghiệp hay khen thưởng của cấp trên. Nếu không sẽ bị chế tài về mặt kỷ luật hay tình cảm. Một nhân cách tốt có được là nhờ “sự tích cực” này mà bao nhiêu lời kêu gọi hay răn đe không tạo ra được. Ở đây, vai trò gương mẫu của cha mẹ hay nhà quản lý quan trọng bậc nhất không chỉ trong chấp hành kỷ luật mà trong khả năng tạo ra bầu không khí tập thể tích cực, mối tương tác hài hòa, nhờ đó các thành viên gắn bó và có những hành vi tích cực.

Một ví dụ lý thú về xe buýt. Ban đầu không ai quan tâm đến tôi như một người cao tuổi. Lần lần với sự kêu gọi khẩn trương của các anh chị phụ xế, các thanh niên đứng dậy nhường chỗ một cách miễn cưỡng. Từ đó họ đứng dậy nhanh hơn, và nay thanh niên cả nam lẫn nữ đều nhanh nhẹn đứng dậy nhường chỗ khi tôi bước lên xe. Vì sao? Chưa hẳn là một hành vi môi trường nhưng xe buýt không mang tính vô danh như ngoài đường, có sự chế tài của người xung quanh làm cá nhân biết xấu hổ. Những cử chỉ ấy sẽ thành thói quen và người ta trở nên hãnh diện với nó nữa. Giáo dục phải từ trong cuộc sống là vậy.

Một số đồng nghiệp trong ngành công tác xã hội quyết định nhắc nhở thẳng với các đối tượng làm sai ngoài đường, miễn là mình nhẹ nhàng và lễ phép. Trên xe buýt bạn tôi thấy một ông già đùa dai và đùa dơ với một vài thanh niên. Chị lễ phép đề nghị ông không nên làm như vậy. Ông phớt lờ, nhưng ba bốn chị em phụ nữ khác lên tiếng. Chừng đó ông ngưng luôn. Tôi cũng nhận xét khi thấy cử chỉ không đúng hoặc khen khi thấy các em nhỏ có những cử chỉ đẹp.

Sử dụng áp lực nhóm trong cộng đồng là một phương cách tốt. Một thành viên tổ tiết kiệm phụ nữ nọ không đi họp vì vừa bị chồng đánh bầm cả mình. Sau buổi họp, cả nhóm kéo vô nhà thăm chị. Không ngờ từ đó về sau ông chồng không còn đánh vợ nữa.

Để kết luận

Nếp sống văn minh đô thị phải bắt đầu từ nếp nhà nơi mà nền tảng ban đầu của nhân cách được hình thành (ví dụ như sự nhường nhịn, quan tâm chia sẻ hay việc giữ gìn kỷ luật chung…). Cho nên các lớp dạy kỹ năng làm cha mẹ cần được tổ chức rộng rãi như trên thế giới.

Kế đó là thực hiện cuộc cách mạng rốt ráo về phương pháp giáo dục ở nhà trường, đoàn thể và cộng đồng. Trên thế giới, các lớp giáo dục tráng niên, giáo dục cộng đồng được tổ chức để dạy người lớn ý thức cộng đồng. Điều này không thể thiếu trong xã hội hiện đại.

Tất cả những điều này đòi hỏi những nhà giáo dục mới, mà việc đầu tiên cần làm là cập nhật hóa kiến thức về tâm lý xã hội cơ sở của giáo dục học.

NGUYỄN THỊ OANH (ThS phát triển cộng đồng)