Cuối năm con chuột, trong lần đến Đăk lăk dự Trại sáng tác văn học nghệ thuật “ Gặp gỡ cao nguyên” do cà phê Trung Nguyên tổ chức, nhạc sỹ Nguyễn Cường gặp tôi đã rơm rớm  “ Moan nó bệnh lắm ”. Lúc ấy Moan chưa hiểu mình bị bệnh gì, nhưng hai bàn chân phù nề đến nỗi không đi lọt được trong giày. Phải mang dép biểu diễn. Sau đó Nguyễn Cường đưa Moan đi lấy thuốc của bà lang nào đó tận Hòa Bình, bệnh có thuyên giảm.

Dạo này Moan ít diễn. Không phải vì giọng hát đã phôi phai, bởi vẫn còn nguyên đó cả chất trữ tình lẫn chất lửa hừng hực của một giọng ca hoang dã thuở nào. Nhưng sức khỏe Moan không tốt lắm. U50 rồi còn gì, phổi Moan có sự tổn thương; những chuyến lưu diễn đến tận các buôn làng vùng sâu, hút hết tinh lực trong Moan. Vậy nên chỉ khi nào diễn tại thành phố, hoặc các chương trình hoạt động lớn, Moan mới phải tham gia.

Việc Y Moan hát như lên đồng với một giọng ca “ thép không rỉ” thì ai cũng biết, nhưng có một việc khác ít người hay, một điều mà Moan đam mê song song với chuyện ca hát, đó là sưu tập và trưng bày các hiện vật sinh hoạt của người Êđê nói riêng, Tây Nguyên nói chung. Đầu tiên là vì xót xa khi thấy bà con bỏ lăn lóc những vật dụng một thời là thước đo giá trị giàu nghèo của một gia đình Êđê ( chiếc ghế độc mộc, bộ ching knah, trống da trâu, da voi…). Sau nữa, đến khi  trưng bày trong nhà rồi mới thấy hết giá trị tuyệt vời của những vật tưởng bị vứt đi ấy. Thế là tìm, là xin, là mua…chất đầy căn nhà sàn ở buôn Thah, cách trung tâm thành phố Buôn Ma Thuột gần 5km; mặc dù giá đỡ bằng sắt thép, nhưng Moan  vẫn phục dựng gần như nguyên một căn nhà dài Êđê, với bếp lửa, ghế kpan và hàng trăm vật dụng mà bảo tàng cũng chưa chắc có đủ.

Một hôm nào, nếu có dịp, bạn hãy đến thăm nhà Y Moan nhé, ở đó có hàng chục chiếc trống H’Gơr bịt bằng da trâu đực và trâu cái; có những bức tượng gỗ sinh động như đang khóc, cười cùng bạn. Không chỉ có các  bộ ching được các nghệ nhân già diễn tấu rất điệu nghệ, chẳng kém gì dàn ching buôn Kó Siêr đang rất nổi tiếng, lẫn những chiếc ché cổ ngày xưa đã từng phải đổi bằng hàng chục con trâu mộng, mà còn cả tấm áo tơi, chiếc nón aduon bai bằng lá móc, chiếc vỏ bầu lớn vợ Moan lót lá chuối đựng xôi, gà nướng mời khách…và chắc chắn là có tiếng hát Moan, bồng bềnh, mang mang một nỗi hoài nhớ nào đó đã xa, chắc là xa lắm, bởi chỉ toàn những bài hát về Tây Nguyên mà nghe xong bạn sẽ nhớ rất lâu. Nhưng bù lại, nếu thích, bạn cũng có thể nghe giọng hát đầy nam tính mạnh mẽ của Y Garia, con trai thứ của Moan, ( tính cho đến thời điểm 2010 này, là người Êđê thứ hai – sau tôi )tốt nghiệp đại học thanh nhạc ở Trường Đại học VHNT Quân Đội, dựng nhà kề bên cha mẹ, hát. Niềm vui của Moan có lẽ chỉ còn có thế.

Đã mấy lần định viết bài cho báo nào đó, kêu gọi mọi người đến Đăk lăk thì ghé thăm nhà Âe SaVa ( nhà Moan, gọi theo tên cháu theo tiếng Êđê), giúp Moan có thêm đôi chút thu nhập từ chính giọng hát của mình, nhưng cứ lần chần mãi. Không ngờ định mệnh khắc nghiệt quá. Nhạc sỹ Y Phôn Ksor chạy đến báo với tôi “ Moan đi thành phố khám, chẩn đoán ba lần ở Buôn Ma Thuột đều là ung thư bao tử cô ạ ”. Gọi hỏi “ Có làm sao không em?”, vợ Moan cũng xác nhận với tôi thông tin ấy. Bởi bệnh viện Ung Bướu đã yêu cầu làm thủ tục nhập viện để mổ, sau đó sẽ tiếp tục xạ trị. Vậy là chắc chắn ung thư rồi còn gì ! Tôi đã báo với nhạc sỹ Tôn Thất Lập, phó chủ tịch Hội Nhạc sỹ phụ trách phía Nam đến thăm Moan.

Viết vội bài này, mong được sự chia sẻ của mọi người yêu Tây Nguyên, yêu ca hát , hãy giúp đỡ Moan qua lúc cam go. Để mai sau, vẫn còn một địa chỉ văn hóa Êđê ở buôn Thah Prong, giữa lòng thành phố Buôn Ma Thuột. Bạn có thể đến đó chiêm nghiệm đời sống của tộc người Êđê, lắng nghe tiếng ching Knah sầm sập gọi nắng gọi mưa, uống một cữ rượu cần, vắt trong nắm tay chút xôi nếp rẫy thơm phức và nhất là nghe Moan hát. Tiếng hát nồng nàn từ tâm hồn của Con Người Cao Nguyên.

Linh Nga Niê Kdăm