Biết mình

Các bạn mến,

Bốn trăm năm trước công nguyên, Socrates để lại hai từ bất tử, vọng vang suốt mấy ngàn năm lịch sử triết lý tây phương: “Biết mình” (gnōthi seauton, know thyself). Biết về chính mình tức là biết về con người, tức là biết vể đời sống và ý nghĩa của nó. Binh pháp Tôn gia nói: “Biết mình biết người, trăm trận trăm thắng.” Nhưng nếu ta thực sự biết rõ về ta, thì có lẽ là ta cũng đã biết gần hết về người rồi, vì người với ta có lẽ giống nhau khoảng 90 phần trăm và chỉ 10 phần trăm là khác nhau.

Nhưng biết mình không phải là việc dễ. Benjamin Franklin viết: “Có ba điều cứng/khó-khăn (hard) nhất—thép, kim cương, và biết chính mình.” Đôi khi ta có cảm tưởng là ta biết rất rõ về chính mình. Tuy nhiên, “biết” có nghĩa là kiểm soát được. Nếu ta biết chú trộm sẽ suy nghĩ và hành động như thế nào, đương nhiên là ta không thể bị trộm. Nhưng đã bao nhiêu lần bà hàng xóm chỉ nói một câu nghe hơi chanh chua là ta đã bốc lửa hừng hực tức thì, trước khi kịp suy nghĩ “Nên nổi giận không?” Đã bao nhiêu lần ta biết là nên làm hòa với hắn, nhưng hễ thấy mặt hắn thì ta lại chỉ muốn tát cho hắn một cái, thế là ta lại bước sang hướng khác? Đã bao nhiêu lần ta biết khoe khoang là không hay, nhưng vẫn tiếp tục khoe khoang?

Hê thần kinh, hệ suy tưởng của chúng ta, được lập trình theo thói quen. Cứ thế mà chạy, không cần ta điều khiển, mà thường thì cũng không cho ta điều khiển. Một số các thói quen này ta có thể thấy được. Một số thói quen khác, nhất là thói quen về cảm tính, ta chỉ làm theo mà không biết. Chẳng hạn, nói láo thì tim đập khác đi một tí, hoăc nghe điều gì làm ta lo lắng thì lại tái mặt, đổ mồ hôi. Hoặc là, nói về mình thì cứ tự nhiên thêm thắt một tí.

Cung cách suy nghĩ và hành động của mỗi người chúng ta đã được lập trình bằng quá nhiều điều: Hệ thống tâm sinh lý tự nhiên, di truyền, thói quen học được từ bố mẹ anh em, giáo dục, kinh nghiệm, v.v… Tất cả những điều này tạo nên cá tính của ta. Cá tính là tổng hợp của tất cả các thói quen ta có. Và các thói quen này vừa tạo nên cá tính, vừa là những bức màn che ta trong bóng tối của chính mình.

Biết được chính mình tức là biết được tất cả những thói quen gì đang xảy ra trong mình, đang hành động trong mình, và tìm cách điều khiển chúng, không để cho chúng điều khiển mình. Biết mình tức là làm chủ được chính mình.

Nhưng làm thế nào để biết mình?

Cách tự nhiên là mình phải lặng yên để quan sát mình. Muốn biết về con ve, cái kiến, hay bất điều gì đó, thì chỉ có cách là quan sát thật kỹ thôi. Muốn biết về chính mình cũng thế, ta cứ phải quan sát chính mình. Và nếu không thể vừa quan sát con kiến vừa nhảy rock and roll, thì ta cũng chỉ có thể quan sát chính mình trong yên lặng.

Yên lặng là điều kiện cần thiết để quan sát. Và bởi vì yên lặng quá hiếm hoi trong thời đại chạy đua ồn ào của chúng ta, quan sát chính mình trở thành quá khó khăn , vì vậy nhiều người không có cơ hội thấy được mình một cách rõ ràng. Đây là điều mà nhà Phật gọi là vô minh, và môt số triết gia và xã hội học gia tây phương gọi là “vong thân” (alienation).

Tĩnh lặng và bình yên
Tĩnh lặng và bình yên

Vậy thì điều đầu tiên bạn phải làm là tìm một tí yên lặng mỗi ngày để quan sát mình. Ngồi yên trong một góc công viên thanh vắng, hay đóng cửa phòng ngủ và tắt nhạc, đương nhiên là bớt đi được một tí ồn ào, nhưng chưa chắc như vậy đã là yên lặng. Bởi vì trong đầu chúng ta thường có nhiều “tiếng động”, như là bận rộn suy tính công việc, lo lắng, giận ai đó, bực mình điều gì đó. Chỉ khi nào các tiếng động này lắng xuống, lúc đó ta mới có được yên lặng. Đó cũng chính là lý do mà các nhà đạo học đông phương thường dạy người ta xếp bằng và tập trung tư tưởng vào việc theo dõi hơi thở. Kinh nghiệm cho thấy đây là cách hữu hiệu nhất để làm cho các tiếng động trong đầu mình lắng xuống. Các tôn giáo tây phương thường tìm sự tĩnh lặng trong cầu nguyện. Đó cũng là một cách rất hay.

Bạn có thể tìm bất kỳ cách nào hợp với bạn. Điều cốt yếu là tĩnh lặng. Nếu bạn tập trung tư tưởng vào việc quan sát một bông hoa đẹp chẳng hạn, quan sát màu sắc, cách hoa, nhụy hoa, các kết cấu của hoa, cũng có thể làm cho các “tiếng động” khác biến dần đi. Hay là nghe nhạc nhẹ và để tâm vào nhạc một tí.

Khi đã có yên lặng rồi, bắt đầu quan sát mình. Có hai cách quan sát.

1. Quan sát quá khứ: Nhìn lại mọi việc mình làm, mọi câu mình nói, mọi suy nghĩ mình có trong ngày. Quan sát xem mình đã làm điều gì không nên làm, và cần thay đổi phong cách và thái độ trong tương lai không. Đây chỉ là cách rất sơ đẳng.

2. Quan sát mình trong hiện tại: Có ba giai đoạn quan sát — quan sát thân thể, quan sát cảm giác, và quan sát tư tưởng.

Quan sát thân thể là nhắm mắt, dùng trí óc để “nhìn” thân thể mình, nhìn thế ngồi hay thế nằm của mình, nhìn tay chân, mặt mũi, tóc tai của mình.

Sau đó quan sát cảm giác, bắt đầu là cảm giác trong thân thể như tê tay, ngứa chân, rồi đến các cảm giác trong đầu óc như buồn, vui, giận, bực mình, trống không, v.v… Kế đó quan sát cả lý do mà mình có những cảm giác đó, như là ai đó hồi chiều nói một câu mà tối nay mình còn cảm thấy buồn buồn.

Giai đoạn cuối cùng là quan sát tư tưởng, “nhìn” xem cái đầu mình đang suy tư điều gì, như là “mình đang bực mình vì cô này và đang ước ao được mắng cô ta một trận”, hay “mình đang nghĩ đến việc phải viết xong tờ trình ngày mai.”

Chỉ giản dị vậy thôi. Nếu ngày nào trước khi ngủ ta cũng có khoảng 10 phút tập như thế, thì ta sẽ luyện cho hệ thần kinh của mình nhận diện các cảm xúc và tư tưởng của mình mỗi khi chúng xuất hiện. Và đã nhận diện được tức là có thể kiểm soát được. Thông thường việc nhận diện tự nó có hiệu quả ngăn ngừa, cũng như kẻ trộm tự động ngưng trộm khi hắn biết là người ta đã nhận diện được hắn là tên trộm.

Các thực tập trên đây dựa một tí theo thiền Tứ Niệm Xứ của phật giáo nguyên thủy. Thiền này có bốn quan sát: Thân thể, cảm giác, tư tưởng và vũ trụ. Ở đây ta chỉ cần dùng 3 bước đầu về mình mà thôi. Hơn nữa, các vị sư thường ngồi xếp bằng để thiền định. Tuy nhiên, nếu bạn ngồi xếp bằng mà trong lòng thì cứ tương tư đến giường nệm và gối ôm, thôi thì lên giường nằm ôm gối cho được việc. Điều quan trọng là tĩnh lặng và quan sát, chứ không nhất thiết là ngồi, nằm hay đi.

Bạn chỉ cần tập quan sát chính mình như thế, một lúc nào đó bạn sẽ thấy được những gì xảy ra trong mình mỗi khi chúng đến và bạn có thể làm chủ chính mình—không dễ nổi nóng, không dễ lo sợ, không dễ mất bình tĩnh. Lúc nào cũng tĩnh lặng và chủ động. Và nếu có ai thấy bạn nổi nóng, đó không phải là vì bạn “bị” nổi nóng mà bạn cố tình ra vẻ nổi nóng, vì làm như thế thì người kia mới chịu nghe.

Chúc các bạn một ngày vui vẻ.

Mến,
Hoành

Stumble It!

© copyright TDH 2009
Permitted to use for non-commercial purposes

Một suy nghĩ 20 thoughts on “Biết mình”

  1. Chào các bạn,

    Báo Sài Gòn Tiếp Thị đăng bài nầy ở đây:
    http://www.sgtt.com.vn/detail78.aspx?ColumnId=78&newsid=51207&fld=HTMG/2009/0510/51207

    báo Người Lao Động tại

    http://www.nld.com.vn/20090512090120369P0C1030/binh-yen-tu-trong-tam.htm

    báo Giác Ngộ tại

    http://www.giacngo.vn/triethoc/2009/06/05/775641/

    báo Phật Tử Việt Nam tại

    http://phattuvietnam.net/feed/4/6309.txt 🙂

    Số lượt thích

  2. Sori Gem: cũng có lúc nào đó st out of my control chứ ^^, chứ mà dc thế này thì “chuẩn ko cần chỉnh” mất ùi ^^
    10 phút trước ·

    Hai M. Tran: thì rõ ràng ai cũng có lúc “out of my control” kể cả có biết mình đến “biết hêt mình” roài. Con người mà… kể cả máy – cái notebook của C vẫn thi thoảng bị đơ, he he… Bài của brother Hoành – một người bạn xa của C – viết, theo C, cho thấy cách để ta có thể biết ta, và từ có hiểu biết -> hành động có hiểu biết :D. Ko biết brother Hoành sẽ nghĩ gì khi đọc comment này. 😀

    Số lượt thích

  3. Hi Mr. Nothing. Mọi sự trên đời đều là easy to talk, hard to do. Bời vậy muốn làm gì tốt ta chỉ có một cách, không có cách thứ hai: Pratice, practice and pratice. Everyday.

    Are you practicing, or are you talking only? 🙂

    Số lượt thích

  4. Tôi đọc bài “Biết mình” khi đang tập trung “nghe mình” .

    Số là tôi đang điều trị vẹo cột sống bằng cách chỉnh tướng đi, tướng ngồi theo yêu cầu của BS. Mấy tuần qua cũng có tập nhưng chưa nghiêm túc lắm, còn ỷ lại vào tài nắn cột sống của BS. Bệnh tình chưa tiến triển tốt, hôm qua bị BS la và tiên đoán về già chỉ có bò. Không được. Chả là khi sanh nở, mình đã tự hứa về già phải mạnh khỏe để còn chăm sóc con lúc có cháu.

    Hôm nay xin nghỉ làm ở nhà một mình, tập đi, tập ngồi, tập thể dục theo hướng dẫn và tập trung “nghe mình”: nghe được sự chuyển động khác biệt khi mình bước đi và quay gót chân ra ngoài, nghe được sự trả lời của cột sống khi ngồi tấn mông & sát lưng vào thành ghế. “Lắng nghe và thấu hiểu” sự dễ chịu khi một cơ thể bị tổn thương đang được chăm sóc một cách nghiêm túc.

    Anh Hoành cho Thảo điểm practice cao cao để động viên đi ạ :).

    Số lượt thích

  5. Cám ơn Ann.

    Em nhớ câu Tôn Tử nói không? Biết người biết ta trăm trận trăm thắng.

    Nhưng thật ta chỉ cần biết mình thì đương nhiên là biết người hết 90% rồi, vì người với ta thường chỉ khác nhau 10%.

    Em có một ngày vui vẻ, nhiều nắng nhé 🙂

    Số lượt thích

  6. Quá tuyệt vời anh Hoành ạ! Ban đầu đọc rất phức tạp nhưng càng tập trung thì thấy rất đơn giản, chỉ gói gọn thói quen “tĩnh lặng và quan sát”. Phải thực hành ngay thôi 🙂

    Số lượt thích

  7. Phản hồi 5/2/2013 vừa rồi thấy mình đang ở cấp sơ đẳng :), bây giờ phải thực hành ở cách 2 thôi :). Anh Hoành cho em hỏi: Ở bài “Yêu mình” em được biết con người chẳng ai giống nhau cả, nhưng bài này thì biết mình là biết tới 90% của biết người, vậy có cảm tính quá ko anh? Em hơi mờ chỗ này mong anh chỉ dạy ạ.

    Số lượt thích

  8. Hi Trang,

    – Con người chúng ta giống nhau gần 90%, chính vì vậy mà ta mới hiểu nhau được: Người khác cũng thường có những vui buồn sướng khổ như ta, cảm xúc và tư duy như ta.

    – Nhưng 10% khác nhau, làm cho mỗi người chúng ta là một chủ thể đặc biệt, không giống ai hoàn toàn.

    Và 10% khác nhau này cũng có thể làm cho chúng ta không hiểu nhau, hiểu lầm nhau, và xa cách nhau.

    Đây là 10% làm cho mỗi người chúng ta rất đặc biệt. Nhưng cũng là 10% ta phải quan tâm tìm hiểu và thông cảm cho nhau.

    Nếu ta không chịu khó dùng tình yêu để xóa khoảng cách 10% này, mà lại chú tâm dùng 10% này để đào sâu hố ngăn cách, để hơn thua ganh tị và tranh chấp với nhau, thì khoảng cách đó có thể thành 50% hay 90% không biết chừng.

    Vì chúng ta rất đặc biệt (không như robot) nên ta rất đáng yêu trong cách riêng của ta. Nhưng chính cái rất đặc biệt của mỗi người chúng ta cũng dễ làm cho chúng ta xa cách nhau, nếu chúng ta không biết cách đến gần nhau (bằng cách tập trung tư duy vào cái chung của nhau, và ngưỡng mộ cái riêng của nhau).

    Số lượt thích

  9. Hi anh Hoành

    Em có 1 băn khoăn nhỏ, hi vọng anh có thể cho em lời khuyên, em cám ơn anh rất nhiều ạ.

    Anh Hoành à, trong quá trình quan sát chính mình, có 1 cảm xúc không được dễ chịu xuất hiện trong em đó là khi em nhìn nhận lại những sự việc đã qua, em bỗng cảm thấy day dứt và khó chịu với chính mình quá (ví dụ: 1 việc A đã xảy ra trong quá khứ chẳng hạn, bây giờ ngẫm lại thấy mình lúc đó sao tệ quá, lẽ ra phải làm thế này làm thế khác…và em không thể chấp nhận mình đã từng làm những việc ngốc như vậy), em cũng biết là những việc trong quá khứ, dù thế nào đi nữa thì nó vẫn là những cái mốc hoặc có thể ví như những viên đá nhỏ và ta nên đặt nó dưới chân để bước tiếp về phía trước…vân vân và vân vân, biết vậy nhưng sao em vẫn không thông suốt

    Và anh Hoành ơi, kỳ lạ lắm anh, càng thực tập thiền và trái tim tĩnh lặng em lại càng thích sống mềnh ên một mình. Cứ như trước đây, khi em yếu đuối, luôn cần bạn bè để an ủi động viên thì bây giờ không hiểu sao em ít muốn kể chuyện hay gặp gỡ người khác ngoại trừ những người bạn lâu năm mà em tin tưởng và quí mến.

    Tóm lại, em thấy mình dạo này lạ lắm, không giống như em trước đây nữa .

    Cám ơn anh và chúc anh nhiều sức khỏe ạ
    E.Hân

    Số lượt thích

  10. Anh Hoành hoặc ACE nào có kinh nghiệm về điều này cho em hỏi trong lúc em quan sát tư tưởng, biết được trong đầu mình đang có một cảm giác nào đó(như giận, sợ, thèm thuốc lá…) nhưng nó mạnh quá, mạnh hơn nhiều so với kinh nghiệm của em hiện tại rất nhiều và áp đảo em gần như hoàn toàn, lúc đó em bị cái cảm giác này xỏ mủi dắt đi thì bước tiếp theo em nên làm gì?.

    Em cảm ơn và chờ đợi 🙂

    Số lượt thích

  11. Hi Trung,

    Đôi khi mình mới tập Thiền mình có thể có những ảo giác rất mạnh. Mình có thể để ảo giác mạnh đó ở đó, và tiếp tục “quán” các cảm xúc khác của mình, thì cảm xức manh có thể giảm xuống từ từ.

    Nếu cảm xúc đó quá mạnh đến nỗi mình không làm gì khác được, thì ngồi nhìn nó một lúc, nó có thể giảm xuống hoặc/và ra đi. Nhưng nếu nó bám mình quá lâu mà mình không muốn, mình luôn luôn có thể ngưng Thiền để làm chuyện khác.

    A. Hoành

    Số lượt thích

  12. Không biết tại sao mình lại lạc vào DCN, để rồi không muốn rời khỏi nó . Đây có lẽ gọi là hữu duyên. Cảm ơn bác Hoành nhiều nhé ! chúc bác sức khỏe đặc biệt thần trí lúc nào củng sáng như gương để có nhiều bài hay có thể gọi là khai tâm cho độc giả nhé .

    Số lượt thích

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s