Ký sự 2 kỳ của Hoàng Thiên Nga

Kỳ I- Kho báu phơi giữa đất trời

Cuộc chiến giữa các lực lượng bảo vệ rừng với lâm tặc chưa bao giờ khốc liệt như bây giờ. Trên cả nước, không có lấy một ngày rừng xanh thực sự yên tĩnh. Là Vườn quốc gia lớn nhất Việt Nam với vô số loài động thực vật hiếm quý, Yok Đôn đang nóng lên từng ngày với những sự thật vừa đã phơi bày, vừa còn ẩn giấu phía sau đại ngàn xa thẳm …

 
Đảo xanh giữa biển rừng khộp

Không lâu sau khi đất nước thống nhất, từ năm 1979, xác định rõ tầm quan trọng của công tác bảo tồn hệ sinh thái lẫn ý nghĩa an ninh quốc phòng của vùng rừng rộng lớn trên cao nguyên phía Tây nam Trung bộ, Bộ Lâm Nghiệp đã họp bàn quyết định thành lập khu rừng cấm Yok Đôn, thuộc Liên hiệp Lâm công nông nghiệp Ea Soup.

Những chuyến khảo sát, điền dã của giới nghiên cứu khoa học ngày càng chứng minh các giá trị quý báu đặc biệt của rừng cấm Yok Đôn về môi trường, cảnh quan, lâm sản, đa dạng sinh thái, nguồn gen động thực vật với vô số giống loài. Năm 1986, rừng cấm Yok Đôn được đổi tên thành Khu bảo tồn thiên nhiên Yok Đôn, sau đó được giao cho Viện Khoa học Lâm nghiệp VN quản lý. Tháng 6/1992, được Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng phê duyệt, Bộ Lâm Nghiệp ra quyết định số 301 thành lập VQG Yok Đôn với diện tích 58.200 ha, nằm gọn trên địa bàn hành chính xã Krông Na huyện Ea Soup tỉnh Đắk Lắk.

Sau 10 năm xây dựng và phát triển, năm 2002 hưởng ứng chủ trương chống biến đổi khí hậu, tăng cường bảo vệ thiên nhiên môi trường và các loại sinh vật quý hiếm, Thủ tướng Chính phủ cho sáp nhập 2 lâm trường Buôn Đôn và Buôn Đrăng Phôk vào VQG Yok Đôn, nâng tổng diện tích Vườn lên tới 115.545 ha, mở rộng diện tích vùng đệm tương ứng lên 133.890 ha, bao gồm 6 xã Ea Wer, Ea Bung, Cư M’lanh, Krông Na, Ea Huar, Ea Pô thuộc 3 huyện Ea Soup, Buôn Đôn, Cư Jút của 2 tỉnh Đắk Lắk, Đắk Nông.

Tính đến tháng 9-2012, cả nước có 20 VQG, gồm 14 VQG thuộc tỉnh và 6 VQG do Tổng cục Lâm nghiệp (TCLN) quản lý. Trong số đó, Yok Đôn là VQG rộng lớn nhất thuộc quyền quản lý của TCLN.

Gọi theo tiếng M’Nông: Yok là núi, Đôn là đảo. Yok Đôn là tên của ngọn núi cao 482m, đứng một mình như hòn đảo giữa biển rừng Buôn Đôn, được dùng làm tên chung cho VQG Yok Đôn- địa chỉ duy nhất trong hệ thống 76 khu rừng đặc dụng (*) của cả nước về mục tiêu bảo tồn hệ sinh thái rừng khô cây họ Dầu lá rộng, còn gọi là rừng Khộp. Đây là loại rừng rụng trụi lá vào mùa khô, xanh mướt về mùa mưa, đặc biệt phù hợp với điều kiện sinh trưởng của các loài động vật quý hiếm đang bị đe doạ toàn cầu như voi, vượn đen má hung, bò tót, bò rừng, công, ngan cánh trắng, thậm chí cả Bò Xám Kouprey- loài động vật đặc hữu chỉ có ở các nước vùng Đông Nam Á- từ lâu rồi không tìm ra dấu vết nhưng chưa có tổ chức nào dám kết luận Kouprey đã tuyệt chủng.

Bò Xám, náu mình hay ảo ảnh ?

Theo khẳng định của Noel Vietmayer, chuyên gia nổi tiếng trong lĩnh vực đánh giá tiềm năng động vật rừng nhiệt đới của Viện Hàn Lâm khoa học Mỹ: Chỉ cần có được một con bò đực Kouprey trong tay, các nhà khoa học sẽ có thể cải tạo gen cho đàn bò nuôi toàn cầu, đem lại mối lợi hàng tỷ đô la, còn hơn cả thương vụ lai bò Bidông với bò nhà để tăng tỷ lệ protit trong thịt bò từ 9 lên 19% đã mang lại giàu có cho người Mỹ.

Năm 1987, giáo sư Lê Vũ Khôi, Thư ký Hội đồng Khoa học Tự nhiên thuộc Chương trình quốc gia về nghiên cứu cơ bản sau chuyến lội rừng Đắk Lăk đã trở về Thủ đô với câu chuyện chính ông đã tận mắt nhìn thấy một con Kouprey giữa đại ngàn Yok Đôn với bộ sừng cong chĩa về phía trước và cái yếm thõng dài sát đất không thể nhầm lẫn. Dù không mang về được tấm ảnh, thước phim nào về Bò Xám, mà ông kể là vì nhìn thấy nó trong bóng chiều chập choạng chỉ với chiếc máy ảnh nhỏ phụ đèn Flash quá yếu không đủ ghi hình, nhưng uy tín của giáo sư Khôi đã phần nào thuyết phục được các nhà nghiên cứu, dẫn đến một cuộc hội thảo quốc tế về Bò Xám được tổ chức sôi nổi ở Hà Nội.

Sự hấp dẫn về giá trị lớn lao của nguồn gen Bò Xám đã lôi cuốn các nhà động vật học đổ xô lên Tây Nguyên, kiên trì lặn lội khắp núi rừng Yok Đôn với hy vọng dù chỉ một lần được nhìn thấy Kouprey, vốn được mệnh danh là “quái vật bí hiểm hồ Lochness của rừng Đông Nam Á”.

Theo các nguồn tư liệu khác nhau, thời điểm năm 1975 các nước Đông Dương vẫn còn đôi ba trăm con bò xám Kouprey. Không ý thức được giá trị quá đặc biệt của loài thú lớn hiền lành này, người ta đã giết hại Kouprey không thương tiếc. Một gã thợ săn vùng Nam Lào kể với Harvry Neese: Chỉ với một con chó săn, có ngày ông ta đã lùa bắn hạ được tới 6 con bò xám đực trong một bầy bò đông đúc! Vật chứng là những bộ sừng to cong vòng với mút sừng nhọn uốn cong về phía trước. Phải chăng chính sự mông muội của con người đã biến Bò Xám thành ảo ảnh ? Chúng sẽ bị diệt chủng hoàn toàn nếu như khoa học chậm chân, quên lãng.

Hàng chục nhóm nhà khoa học của nhiều tổ chức, mang nhiều quốc tịch khác nhau lần lượt cưỡi voi đi dài ngày trong rừng cấm Yok Đôn kiếm tìm dấu vết Bò Xám. Một trong những chuyến đi nhằm mục đích ấy vào năm 1990 có phó giáo sư sinh học Hà Đình Đức- trường Đại học Tổng hợp Hà Nội ( người sau này trở nên nổi tiếng với biệt danh “nhà rùa học”) và ông Roger Cox- đại diện tổ chức WWF ( Quỹ Bảo vệ thiên nhiên toàn cầu) tại VN cùng vài kỹ sư lâm nghiệp địa phương. Chuyến đi dang dở kết thúc sớm hơn dự kiến bằng loạt đạn tấn công của tốp lính hoang dã nghi là tàn quân fulro, khiến mấy con voi nhà Buôn Đôn phải chở đoàn khách đầy máu me về bệnh viện cấp cứu …

Rốt cục, tới nay vẫn chưa ai phát hiện được dấu tích nào chứng minh được sự tồn tại của Bò Xám trong Vườn Quốc Gia Yok Đôn. Nhưng cũng không ai dám khẳng định trong cả dải đại ngàn rộng hàng chục vạn hecta giáp ranh với mênh mông rừng già của vương quốc Campuchia bên kia biên giới không còn chú Kouprey nào. Vì vậy, dù đã và đang bị con người xâm phạm, tàn phá suốt mấy chục năm qua, phía sau màu rừng xanh thẫm của VQG Yok Đôn tới nay vẫn ẩn chứa đầy bí mật…

(*) Rừng đặc dụng: Danh từ chung bao gồm VQG, các dạng khu bảo tồn thiên nhiên, các dạng khu bảo vệ cảnh quan di tích lịch sử, văn hóa, danh lam; Các dạng rừng nghiên cứu và thực nghiệm khoa học-PV.

 

Kỳ II : Báo động không dứt về VOI và GỖ

Rừng bị tàn phá dữ dội để tận thu lâm sản. Bầy voi rừng bị thảm sát đến không còn cơ hội sinh sôi. Những bản tin nhói lòng dồn dập khiến bất kỳ ai quan tâm đến môi trường sống cũng phải đặt câu hỏi: Bảo tồn kiểu này, liệu Vườn Quốc Gia quý giá rộng lớn nhất của đất nước rồi sẽ ra sao?

 
Bảo vệ voi, 6 năm từ khẩn trương đến khẩn cấp

Tháng 5/2006 nhận được Quyết định số 733 do Thủ tướng chính phủ phê duyệt kế hoạch “Hành động khẩn trương đến năm 2010 để bảo tồn voi ở Việt Nam”, cả ba tỉnh được giao nhiệm vụ là Nghệ An, Đồng Nai, Đăk Lăk đều hăng hái lập dự án bảo tồn, tổ chức nghiệm thu, thông qua, báo cáo kỹ lưỡng. Nhưng đến nay, toàn bộ lộ trình hành động của dự án vẫn còn … nằm trên giấy.

Ông Trần Hiếu phó Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk than phiền tỉnh chờ hoài vẫn chưa được cấp khoản kinh phí 61 tỉ đồng để triển khai dự án. Mỗi lần báo chí rộ lên chuyện voi chết ở nơi này, nơi kia, tỉnh sốt vó gửi văn bản, kiến nghị nhắc chừng, lại được khuyên chịu khó chờ. Bộ máy hành chính quan liêu chờ bao lâu cũng được, còn voi nhà đến voi rừng đều liên tục bị bắn giết chỉ vì khúc ngà hoặc chỏm đuôi lơ thơ mấy sợi lông.

Trong khi chờ đợi Chính phủ duyệt gói ngân sách triển khai dự án, giữa năm 2011 tỉnh Đắk Lắk đã tạm trích ngân sách thành lập Trung tâm Bảo tồn Voi.

Năm 1980 đàn voi nhà của Đắk Lắk có 502 con. Dự án bảo tồn voi nhà do Gs Lê Huy Bá lập năm 2007 đếm được 64 con. Trong 5 năm chờ cấp kinh phí đã có thêm 13 con voi nhà bị chết. Đến giữa tháng 9-2012 số voi nhà toàn tỉnh chỉ còn 51 con.

Còn voi rừng, ước tính có 10 đàn với khoảng 110 con, chỉ trong 3 năm qua đã có tới 14 con bị giết hại và nguyên nhân chết không rõ, trong đó có 10 voi con. Mới nhất, vụ đôi voi bị bắn chết thảm giữa tháng 8-2012 tại tiểu khu 257 rừng Yok Đôn, một lần nữa lại gây chấn động dư luận về mức độ xuống tay bạo tàn của bọn tội phạm giết voi cướp ngà.

Ông Huỳnh Trung Luân giám đốc Trung tâm Bảo tồn Voi kể: Khi kiểm lâm phát hiện, thì xác con voi đực lớn nhất, duy nhất trong đàn đã bị khoét toàn bộ vùng mặt để lấy ngà. Xác voi cái nằm gần đó nguyên vẹn, cho thấy đôi bạn tình này rất gắn bó. Có lẽ khi voi đực bị bọn săn trộm bắn chết, voi cái cứ quanh quẩn bên cạnh nên chúng bắn luôn voi cái để “rảnh tay” khoét ngà voi đực. Điều nguy hiểm là trong đàn voi rừng 29 con này hiện không còn con voi đực trưởng thành nào để chúng có cơ hội sinh sản.

Sau hơn 1 năm chờ đợi, Trung tâm mới nhận được công văn số 2672 do Thứ trưởng Bộ NN&PTNT Hà Công Tuấn ký ngày 21-8-2012, gửi UBND 3 tỉnh Đắk Lắk, Đồng Nai, Nghệ An về việc “ Thực hiện kế hoạch hành động khẩn cấp đến năm 2020 để bảo tồn voi”, đề nghị 3 tỉnh rà soát hoàn thiện các dự án bảo tồn voi để thẩm định trình Thủ tướng phê duyệt ; Giao Tổng cục Lâm nghiệp tham mưu cho Bộ NN&PTNT tổ chức Kế hoạch khẩn cấp bảo tồn voi, xây dựng dự án tổng thể trước ngày 30-9-2012.

Nhẩm tính, chuyện bảo tồn voi Việt Nam, từ kế hoạch Hành động khẩn trương tháng 5-2006 cho tới kế hoạch Hành động khẩn cấp tháng 9-2012 trên giấy, 6 năm 3 tháng đã trôi qua…

Chợ lâm sản giữa Vườn Quốc Gia

Vườn quốc gia Yok Đôn ngoài 7 xã vùng đệm còn có một buôn Đrăng Phôk nằm ngay giữa vùng lõi, từ thời xa xưa vẫn chung sống hòa bình với rừng bằng cách đánh bắt cá, săn thú, chăn thả gia súc, thu hái cây thuốc, rau dại, đánh bắt cá sông.

Hai mươi năm trước, những phiên chợ tự nhóm giữa rừng Yok Đôn còn phong phú các mặt hàng lâm nông thổ sản. Nhiều loại đặc sản được mua bán, trao đổi với giá rất rẻ như chai cục, măng, nấm, tê tê, ba ba, kỳ đà, rắn độc, thỏ, mang, nai, heo rừng,chồn, nhím, khỉ, ếch, tắc kè, nhồng, bìm bịp, vẹt , gà rừng, đa đa, cá lăng, cá mõm trâu…Các quán nhậu quanh VQG thường sẵn sàng đáp ứng rất nhiều món thịt rừng tươi sống.

Nhiều năm sau khi VQG đã hình thành, các làn sóng dân di cư tự do từ tứ xứ đổ về làm mật độ dân số hai huyện Ea Soup, Buôn Đôn tăng vọt. Khu kinh tế mới của các đơn vị quốc phòng ở các xã như Ea Bung, Ya Lôp, Ea R’Vê… càng tăng áp lực bảo tồn lên nguồn tài nguyên Yok Đôn. Thú hoang cạn kiệt. Mấy thầy Đông y sống ngay cạnh Vườn ra giá 3 triệu đồng mỗi ký tê tê nguyên vảy để luyện thuốc, chờ hoài chưa có.

Các xã vùng đệm đều có hệ thống đường thôn buôn cấp phối. Trong đó quan trọng nhất là tỉnh lộ 1A từ Buôn Ma Thuột đi Ea Soup và đường nhánh đến các đồn biên phòng. Mạng lưới giao thông này tạo điều kiện cho lâm tặc dễ dàng ra vào VQG và tuồn gỗ lậu đi mọi nẻo. Mức thu nhập bình quân quá thấp của đồng bào trở thành kẽ hở để đầu nậu vung tiền mua chuộc, lôi kéo họ vào đường dây khai thác gỗ quý trái phép.

Các trạm, hạt kiểm lâm quanh Vườn thời điểm nào trong năm cũng chất chồng đủ loại phương tiện khai thác, vận chuyển gỗ bị tịch thu như xe đạp, xe máy, máy cưa máy nổ…do đầu nậu trang bị cho người làm thuê. Đối tượng các cuộc vây bắt, khởi tố, xét xử về tội phá rừng, vận chuyển gỗ lậu hầu hết là dân nghèo “ trên răng dưới khố”. Suốt hai mươi qua, chưa từng có đầu nậu cỡ bự nào phải đứng trước vành móng ngựa, dù năm nào cũng có tới hàng nghìn mét khối gỗ quý bị kéo trộm ra khỏi VQG Yok Đôn.

Những bí mật chờ … phanh phui

Đầu tháng 8-2012, một nhóm phóng viên được thổ dân dẫn đường vào sâu vùng lõi VQG đã tận mắt chứng kiến cảnh hàng trăm cây gỗ căm xe, gỗ giáng hương bị cưa cắt ngay tại tiểu khu 477 và 484, thậm chí gỗ đổ ngay trên đường tuần tra của kiểm lâm. Hàng loạt phóng sự nóng bỏng về VQG Yok Đôn bị tàn phá nghiêm trọng phơi bày trên mặt báo đánh động tận thiên đình. Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải yêu cầu Bộ NN&PTNT phối hợp với UBND tỉnh Đắk Lắk chấn chỉnh công tác quản lý bảo vệ rừng Yok Đôn. Phó Cục trưởng Cục Kiểm lâm Đỗ Trọng Kim bay vào tận nơi kiểm tra, kết luận đủ điều kiện khởi tố. Công an còn đang lần manh mối bọn trộm gỗ thì lại bùng lên vụ sát hại cả đôi voi rừng để lấy ngà.

Thực trạng cho thấy việc quản lý VQG đã nhiều năm bị bỏ ngỏ. Quan hệ nội bộ Vườn phức tạp đến nỗi có hai ông phó giám đốc Vườn, thì một ông bị thuộc cấp xài bằng giả đánh vỡ xương gò má, một ông có con trai tiếp tay cho lâm tặc bị kỷ luật loại khỏi lực lượng kiểm lâm. Biên chế 225 người, trong đó 187 cán bộ kiểm lâm trực tiếp làm nhiệm vụ bảo vệ rừng, không thể nói là chưa đủ lực lượng ngăn chặn lâm tặc. Cơ sở vật chất hạ tầng Vườn mấy năm gần đây được ngân sách đầu tư hàng trăm tỉ đồng làm cầu, đường, trụ sở, công trình sinh hoạt, không thể nói thiếu thốn. Về công tác Đảng, chưa bao giờ lực lượng Đảng viên ở đây đông đến thế, tới 79 Đảng viên sinh hoạt tại Đảng bộ VQG, mà sự nghiệp bảo vệ rừng vẫn … vô hiệu !

Chiều ngày 28-8-2012, tại trụ sở UBND huyện Buôn Đôn, ông Đinh Văn Khiết phó Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk chủ trì buổi làm việc với lãnh đạo huyện, Cục Kiểm lâm và các ngành liên quan về tình hình quản lý VQG. Ông Trần Văn Thành, mới nắm quyền Giám đốc VQG Yok Đôn kêu lên : Ý chí lực lượng kiểm lâm hiện xuống thấp đến mức không thể thấp hơn được nữa! Các đợt truy quét vừa qua phát hiện nhiều trường hợp công chức vi phạm luật bảo vệ rừng, trong đó có cả kiểm lâm, công an, bộ đội biên phòng, xã đội trưởng. Tất cả quán xá, từ người có tiền đến cán bộ đều tiêu thụ động vật hoang dã rất bình thường. VQG gì mà đi suốt đêm này qua đêm khác chẳng thấy mắt thú bắt đèn !

Ông Nguyễn Đức Dục giám đốc Sở Tài nguyên Môi trường tiết lộ một bí mật đáng sửng sốt: Cho tới nay, VQG Yok Đôn vẫn chưa từng làm đủ thủ tục sở hữu toàn bộ diện tích 115.545 ha vùng lõi, bởi những người có trách nhiệm chẳng quan tâm. Điều đó nghĩa là nếu có tranh chấp pháp lý về việc lấn chiếm diện tích Vườn, sẽ khó xét xử cho đúng pháp luật.

Rõ ràng cán bộ trực gác các trạm, chốt đã nhận hối lộ của lâm tặc. Điểm tập kết gỗ lậu là hệ thống các xưởng cưa mở trái phép tại cửa rừng và giữa các khu dân cư, tại sao kiểm lâm và công an địa bàn không phát hiện, xử lý? Ông Đinh Văn Khiết gay gắt hỏi rồi khẳng định: Sắp tới tỉnh cương quyết tổ chức truy quét triệt để, dẹp hết các xưởng cưa trái phép kiểu này!

Tháng 8 hết. Tháng 9 sắp qua. Các xưởng cưa lậu vẫn hoạt động rầm rộ, cưa xẻ xoèn xoẹt khắp đêm ngày từ VQG Yok Đôn lên tới nội thành Buôn Ma Thuột. Bí mật ẩn giấu sau rèm rừng vẫn chờ được phanh phui …

  Yok Đôn, Tháng 9-2012