Đe doạ “kho báu” thiên nhiên

Sự việc bắt đầu từ quyết định phê duyệt quy hoạch thuỷ điện vừa và nhỏ của UBND tỉnh Đắc Lắc, cũng như văn bản của tỉnh gửi Bộ Công Thương đề nghị cho Cty TNHH Hoàng Nguyên – ông chủ của nhiều nhà máy thuỷ điện ở Tây Nguyên – đầu tư thuỷ điện Ea K’tour. Theo dự kiến, thuỷ điện Ea K’tour được xây dựng tại các tiểu khu 1196, 1200, 1214 thuộc phân khu bảo vệ nghiêm ngặt của Vườn quốc gia (VQG) Chư Yang Sin. Vị trí chặn dòng lấy nước là nơi giao nhau giữa suối Đắc Tour với một chi lưu, thượng nguồn một thác đẹp. Từ đây, toàn bộ lưu lượng nước được gom vào một đường ống, dẫn xuống nhà máy phát điện đặt bên dưới.

Vườn quốc gia Chư Yang Sin sẽ biến mất nếu làm thuỷ điện Ea K’Tuor. Ảnh: Đặng Trung Kiên.

Như vậy, có khoảng 5 – 6km suối Đắc Tour bị khô kiệt, gây ra những biến đổi tiêu cực về chế độ thuỷ văn, hệ sinh thái trong khu vực. Theo lãnh đạo VQG Chư Yang Sin, đây là kiểu rừng chuyển tiếp giữa rừng lá rộng thường xanh với rừng lá kim, với các loài cây đặc trưng như thông 5 lá, đỉnh tùng, bách xanh… thuộc nhóm 12 loài lá kim quý hiếm.

Khi suối Đắc Tour kiệt nước, kiểu rừng này sẽ chết, các loài thuỷ sinh đặc hữu như cá nai, cá đuôi xanh – vốn chỉ sống trong môi trường nước lạnh, sạch, chảy xiết – cũng sẽ tuyệt chủng. Việc mở đường, xây dựng, vận hành thuỷ điện cũng sẽ gây tiếng ồn, xua đuổi các loài thú vốn rất đa dạng ở khu vực suối Đắc Tour. Ngoài các loài thú có tên trong sách Đỏ Việt Nam như voọc chà vá chân đen, vượn đen má hung, beo lửa… và các loài mang tên Chư Yang Sin – chỉ có ở Chư Yang Sin, lưu vực suối Đắc Tour còn 8 loài chưa xác định được tên, nhiều khả năng là các loài mới cho khoa học.

Nhưng tất cả sẽ biến mất khi làm thuỷ điện tại đây. Đó là chưa kể, thuỷ điện còn mở đường cho lâm tặc lên lưng chừng mây để khai thác pơ mu – thứ gỗ quý có mùi thơm đặc trưng của rừng đặc dụng Chư Yang Sin. Cũng có khả năng, với cớ giao thông thuận lợi, một số buôn đồng bào dân tộc thiểu số sẽ quay lại vùng lõi vườn quốc gia sinh sống.

Ông Tống Ngọc Chung – Giám đốc VQG Chư Yang Sin – cho biết: “Từ năm 2007, Cty Hoàng Nguyên đã xin 70ha rừng đặc dụng để làm thuỷ điện Ea K’tour với công suất 12MW, bẻ dòng chảy suối Đắc Tour về xã Hoà Phong nhưng không được chấp thuận. Bẵng đi một thời gian, tưởng họ bỏ rồi nên chúng tôi mừng quá, ai ngờ họ điều chỉnh quy mô để quay lại quyết làm. VQG Chư Yang Sin không có thẩm quyền cho phép làm thuỷ điện hay không cho làm, nhưng trên quan điểm bảo tồn, chúng tôi đã có văn bản kiến nghị UBND tỉnh và các ngành chức năng xem xét dừng việc triển khai dự án này”.

Còn theo PGS-TS Bảo Huy – Phó trưởng khoa Nông Lâm, Đại học Tây Nguyên – thì khu vực Ea K’tuor hình thành bởi các dạng địa hình từ núi thấp đến núi cao, trong đó có đỉnh Chư Yang Sinh cao 2.442m nên có các kiểu rừng chuyển tiếp. Do tập trung nhiều loài động, thực vật quý hiếm có tên trong sách Đỏ Việt Nam và thế giới, Ea K’tuor là khu vực quan trọng nhất của VQG Chư Yang Sin. “Là người chủ trì, tham gia quy hoạch các vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên ở Tây Nguyên, tôi hiểu rõ Chư Yang Sin đã bị tác động quá nhiều rồi. Tôi đã nhiều lần kiến nghị không làm thêm thuỷ điện nào nữa, nhưng họ vẫn cố làm, tôi thực sự không hiểu” – PGS-TS Bảo Huy nói.

Thêm một lo ngại khác là thuỷ điện Ea K’tour được xây dựng trong khu vực hang đá Đắc Tour – di tích lịch sử cấp quốc gia đã được Bộ VHTT công nhận vào năm 1991. Cụ Huỳnh Văn Cần – nguyên Bí thư Tỉnh uỷ Đắc Lắc – cho biết: “Từ năm 1966 – 1975, đây là trung tâm đầu não của Tỉnh uỷ, nơi diễn ra nhiều cuộc họp quan trọng và 3 kỳ đại hội Đảng bộ tỉnh, từ đó lãnh đạo quân dân Đắc Lắc giành thắng lợi trong kháng chiến chống Mỹ. Do vậy Sở VHTTDL tỉnh đã lập dự án đầu tư tôn tạo, phát huy giá trị của di tích”. Vậy mà theo thiết kế, đập thuỷ điện Ea K’tour chỉ cách hang đá Đắc Tuor dưới 1km, ống áp lực đi qua cửa hang, nhà máy chồng lên Hội trường Tỉnh uỷ. Ông Y Ben Buôn Yă – Giám đốc Trung tâm Quản lý di tích tỉnh Đắc Lắc – cũng cho rằng, di tích sẽ bị tàn phá nếu xây dựng thuỷ điện tại đây.

Những cây bằng lăng cổ thụ bị đánh dấu khai tử làm thuỷ điện.

Sẽ làm đến cùng?

Ông Đỗ Xuân Dũng – Phó Chi cục trưởng Chi cục Phát triển lâm nghiệp, Sở NNPTNT Đắc Lắc – nói, đơn vị có tham gia đoàn công tác do Sở Công Thương chủ trì, nhưng về sở ấy báo cáo thế nào ông không biết. Tuy nhiên, trước cả Sở Công Thương, ngành NNPTNT Đắc Lắc đã đề nghị UBND tỉnh cho Cty Hoàng Nguyên lập báo cáo đánh giá tác động môi trường, nếu ảnh hưởng ít mới cho làm.

Nhưng thực tế, cái “bùa hộ mệnh” của các thuỷ điện đã làm chính quyền địa phương, đơn vị quản lý rừng mất niềm tin nhiều rồi. Ông Trần Văn Thành – Giám đốc VQG Yok Đôn – cho biết: “Nhà nước, xã hội phải bỏ kinh phí đánh giá tác động môi trường mới đảm bảo khách quan, chứ đơn vị tư vấn lấy tiền của chủ đầu tư thì sao dám nói ngược. Sau khi cấp thẩm quyền phê duyệt, có ai giám sát thực hiện các yêu cầu nêu trong báo cáo đánh giá tác động môi trường không? Rồi chủ đầu tư quốc lộ 14C có trồng lại rừng cho VQG Yok Đôn sau khi mở đường qua vùng lõi của vườn không? Cấp thẩm quyền phê duyệt có biết không?”.

Sau mấy cuộc điện thoại không thành, tôi gõ cửa phòng làm việc ông Võ Thanh – Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Đắc Lắc – để tìm hiểu về báo cáo đánh giá tác động môi trường của dự án thuỷ điện Ea K’tuor. Rời chiếc iPad đặt trên mặt bàn không một mảnh giấy, ông Thanh tròn mắt nhìn tôi ngạc nhiên. Rồi khi hiểu mục đích cuộc viếng thăm, ông Thanh nói: “Các anh cứ liên hệ với Sở Thông tin và Truyền thông, khi nào họp báo họ sẽ gọi chúng tôi lên trả lời, giờ có quy định rồi dễ lắm. Về thuỷ điện Ea K’tuor thì hiện nay chưa có thông tin gì, khi nào có chúng tôi cung cấp liền”.

Nói “chưa có thông tin gì”, nhưng thật ra trước đó, Sở Công Thương đã tham mưu UBND tỉnh có văn bản đề nghị Bộ Công Thương cho điều chỉnh công suất thuỷ điện Ea K’tuor xuống 5MW, chỉ đạo chủ đầu tư tiếp tục thực hiện. Ngày 1.9, UBND tỉnh Đắc Lắc có văn bản không thống nhất với dự án thuỷ điện này do ảnh hưởng đa dạng sinh học của VQG Chư Yang Sin và di tích lịch sử cách mạng hang đá Đắc Tuor. Văn bản của tỉnh chưa ra đến Hà Nội thì trong cuộc họp báo của Bộ Công Thương ngày 3.9, lãnh đạo Tổng cục Năng lượng tuyên bố sẽ phối hợp với tỉnh chỉ đạo chủ đầu tư điều chỉnh công suất, tiếp tục thực hiện dự án Ea K’tuor. Còn với thuỷ điện Đrăng Phốk trong VQG Yok Đôn, sau khi chủ trì đoàn kiểm tra, Sở Công Thương Đắc Lắc đã tham mưu UBND tỉnh không thu hồi và được tỉnh chấp thuận. Nghĩa là họ vẫn làm.

Giám đốc Vườn quốc gia Yok Đôn từ chức, nếu thủy điện Đrăng Phốk được chấp thuận

Trao đổi với PV Lao Động ngày 9.9, ông Trần Văn Thành – Giám đốc Vườn quốc gia Yok Đôn – cho biết: “Khu vực dự kiến xây dựng thủy điện Đrăng Phốk là các phân khu bảo vệ nghiêm ngặt nằm sâu trong ruột Vườn quốc gia Yok Đôn chứ không phải phân khu bảo vệ nghiêm ngặt ngoài bìa, mức độ lan tỏa tác hại là rất lớn, chưa từng có tiền lệ. Vì vậy, nếu các cấp thẩm quyền vẫn cho làm thủy điện này, tôi sẽ xin từ chức”. 
Đ.T.K

“5MW điện mà mất 6ha rừng đặc dụng là rẻ nhất Việt Nam rồi” !? 

Khi được hỏi vì sao làm thuỷ điện trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt của VQG? ông Hoàng Đình Tuấn – Giám đốc Cty TNHH Hoàng Nguyên – cho biết: “Làm 5MW điện mà chỉ mất 6ha rừng đặc dụng là cái giá quá rẻ, rẻ nhất Việt Nam rồi”.

Tôi đem chuyện hỏi các chuyên gia thuỷ điện, thuỷ lợi ở Tây Nguyên thì ai cũng tủm tỉm cười, rồi bảo làm thuỷ điện trong VQG mới khôn. Bởi bên ngoài còn rất ít chỗ, nhưng quan trọng hơn là VQG còn nhiều rừng tốt, lượng nước dồi dào, ổn định quanh năm. Mùa khô các nhà máy bên ngoài ngừng hoạt động, còn thuỷ điện trong VQG vẫn bán điện bình thường, và lúc này mới bán được giá cao.

Lợi nhuận của thuỷ điện 5MW trong VQG còn lớn hơn nhà máy hàng chục MW bên ngoài, chưa kể làm một MW công suất đã mất không dưới 25 tỉ đồng. Đó là lý do khiến người ta nỗ lực vận động, xin xỏ, quyết làm thuỷ điện trong VQG mặc cho chủ rừng kêu khóc, công luận và các nhà khoa học kịch liệt phản đối.

Ban Chỉ đạo Tây Nguyên kiểm tra các dự án thủy điện Đrăng Phốk, Ea K’Tour

Ngày 10.9, ông Phùng Thế Vinh – Chánh Văn phòng Ban Chỉ đạo Tây Nguyên – cho biết, Ban Chỉ đạo Tây Nguyên đã nhận được nhiều đơn thư của người dân phản ánh về nguy cơ của dự án thủy điện Ea K`Tour trong vùng lõi Vườn Quốc gia Chư Yang Sin và thủy điện Đrăng Phốk trong vùng lõi Vườn Quốc gia Yok Đôn (Lao Động đã phản ánh trong loạt bài phóng sự “Hai thủy điện đe dọa tàn phá những giá trị Tây Nguyên”).

Ngay trong tuần này, Ban Chỉ đạo Tây Nguyên đã cử đoàn công tác tiến hành kiểm tra hai dự án thủy điện này. Nếu hai dự án ảnh hưởng nghiêm trọng đến tài nguyên rừng đặc dụng, môi trường, đa dạng sinh học như phản ánh, Ban Chỉ đạo Tây Nguyên sẽ kiến nghị loại bỏ. 
Đ.T.K

Đặng Trung Kiên