NLD – Lời tòa soạn: Quan hệ thương mại Việt Nam – Trung Quốc dù là đôi bên cùng có lợi song chúng ta phải làm nhiều cách để tránh sự phụ thuộc hoàn toàn và bất cân xứng, gây hại cho sự phát triển về lâu dài.
Bài 1: Từ chối dự án kém
Việt Nam đang mong muốn đẩy mạnh thu hút đầu tư nước ngoài (FDI), kể cả Trung Quốc, nhưng phải là dự án tốt ở những ngành công nghệ cao, công nghệ sạch.
Ông Mai Thanh Hải – nguyên Phó Tổng Giám đốc Công ty Liên doanh Cáp điện VinaDaesung, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp (DN) đầu tư nước ngoài – cho rằng trước hết cần phải sửa Luật Đấu thầu theo hướng loại bỏ những gói thầu chất lượng tồi, không làm lợi, thậm chí gây tổn hại đến kinh tế – xã hội của Việt Nam.
Vốn nhiều nhưng tỉ lệ nội địa hóa 0%!
Số liệu thống kê cho thấy tính đến hết năm 2013, Trung Quốc có 977 dự án đầu tư tại Việt Nam, tổng số vốn đăng ký lũy kế đạt gần 7 tỉ USD, đứng thứ 9/101 quốc gia và vùng lãnh thổ có đầu tư vào Việt Nam. Đáng chú ý, riêng năm 2013, vốn đầu tư FDI của Trung Quốc vào Việt Nam tăng mạnh, đạt 2,3 tỉ USD, chiếm 16% tổng FDI của Việt Nam. Hoạt động FDI cũng gia tăng thông qua việc Trung Quốc đứng thứ 3 trong số 50 quốc gia và khu vực có dự án đầu tư cấp phép mới vào Việt Nam.
Hiện nay, đại đa số dự án lớn của Việt Nam do Trung Quốc thắng thầu, đặc biệt là về cơ sở hạ tầng như: Dự án đường cao tốc Hà Nội – Lào Cai, dự án đường cao tốc Hạ Long – Móng Cái – Đông Hưng, dự án Đường 5, dự án Đường sắt trên không Cát Linh – Hà Đông…
Theo số liệu của Viện Nghiên cứu cơ khí – Bộ Công Thương vừa công bố, Việt Nam hiện có 20 dự án năng lượng, trong đó 15 dự án do tổng thầu Trung Quốc thực hiện với tỉ lệ nội địa hóa là… 0%. Trong đó, có những công trình lớn DN Trung Quốc trúng thầu, như: Nhiệt điện Hải Phòng, Nhiệt điện Quảng Ninh, Nhiệt điện Vĩnh Tân 2, Nhiệt điện Duyên Hải 1…
Nguyên nhân Trung Quốc trúng thầu lớn ở Việt Nam được giới chuyên gia chỉ ra là do giá bỏ thầu rất thấp; trang thiết bị, công nghệ cạnh tranh rất lớn về giá. Trong khi đó, nhiều địa phương ham thu hút đầu tư, phát triển kinh tế, tạo công ăn việc làm nên sẵn sàng gật đầu với những gói thầu giá rẻ mà không thực sự quan tâm đến chất lượng.
Tuy nhiên, TS Lê Đăng Doanh – chuyên gia kinh tế cao cấp – cho rằng Trung Quốc chỉ là một trong số những nước đầu tư vào Việt Nam loại khá, chưa bao giờ vươn lên tốp đầu… nên mức độ ảnh hưởng không quá lớn. Thực tế, Việt Nam vẫn thu hút được những nhà thầu chất lượng tốt từ Nhật Bản, châu Âu…
Chất lượng nhà thầu Trung Quốc thấp
Chuyên gia kinh tế Phạm Tất Thắng thẳng thắn nhìn nhận các gói thầu của Trung Quốc thường có chất lượng kém, sử dụng công nghệ lạc hậu, thường hay bị đội giá do nhiều phát sinh trong quá trình thực hiện, nhiều dự án chậm tiến độ. “Các dự án thắng thầu của Trung Quốc cũng là nguyên nhân gây thâm hụt thương mại khiến Việt Nam nhập siêu từ nước này cao qua nhiều năm” – ông Thắng nêu.
Theo TS Lê Đăng Doanh, việc Trung Quốc tìm đến Việt Nam đầu tư khiến nền kinh tế trong nước không được hưởng lợi nhiều mà ngược lại còn bị lợi dụng.
Ông Mai Thanh Hải cho rằng với công nghệ không tiên tiến, dây chuyền máy móc chỉ cạnh tranh ở giá rẻ mà không đạt chất lượng nên chúng hư hỏng nhiều sau thời gian ngắn sử dụng dẫn đến nhiều hoạt động bị ngừng trệ, chi phí sửa chữa rất tốn kém.
“Vấn đề ô nhiễm môi trường do công nghệ không tốt cũng là điều đáng lo ngại. Chưa kể đến việc Trung Quốc có thể lấy cớ đầu tư để di dân sang nước bản địa, không chỉ với Việt Nam mà còn với nhiều nước khác ở châu Phi, Lào, Campuchia, một phần nước Nga… Thực tế, có những dự án của Trung Quốc kéo theo hàng ngàn chuyên gia trình độ thấp đến Việt Nam làm việc gây nguy cơ bất ổn và không tạo được công ăn việc làm cho người Việt. Chúng ta phải thận trọng lựa chọn các dự án đầu tư, không nên chỉ nhìn thấy lợi ích trước mắt mà cần tính đến lâu dài khi sàng lọc, lựa chọn” – ông Hải khuyến cáo.
Ông Mai Thanh Hải cho biết ông luôn chọn mua máy móc, thiết bị công nghệ cao từ thị trường Âu, Mỹ, Nhật Bản với giá đắt nhưng bền, không phải sửa chữa. “Như vậy, mức đầu tư không cao hơn so với nhập thiết bị rẻ song thường xuyên gặp sự cố. Do đó, DN nên quan tâm đến việc đánh giá chất lượng thiết bị thay vì ưu tiên nhập công nghệ rẻ từ Trung Quốc” – ông Hải khuyên.
Tự lực thì mới tự cường
Ở góc nhìn rộng hơn, chuyên gia kinh tế – TS Nguyễn Quang A cho rằng nguy cơ lệ thuộc Trung Quốc là do bản thân nền kinh tế Việt Nam còn yếu kém, DN hoạt động không hiệu quả nên phải dựa vào đầu tư nước ngoài. Do đó, theo ông, muốn thoát lệ thuộc kinh tế với Trung Quốc hay bất cứ nước nào khác thì rất cần tự nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
4 tháng, xuất khẩu sang Trung Quốc tăng 28,4%
Tại cuộc họp báo thường kỳ tháng 5 của Bộ Công Thương tổ chức chiều 2-6, Thứ trưởng Bộ Công Thương Đỗ Thắng Hải khẳng định hoạt động giao thương giữa Việt Nam và Trung Quốc vẫn diễn ra bình thường. Về việc mở rộng thị trường giao thương, Bộ Công Thương đã có nhiều giải pháp thông qua tích cực đàm phán Hiệp định Đối tác kinh tế xuyên Thái Bình Dương (TPP) và 6 hiệp định thương mại tự do (FTA) khác. “Đa dạng hóa thị trường xuất nhập khẩu là việc rất quan trọng cần hướng tới” – ông Hải khẳng định.
Một số giải pháp khác để giảm lệ thuộc nhập siêu từ Trung Quốc được ông Hải chỉ ra là tăng cường sản xuất trong nước, tăng xuất khẩu vào thị trường này. Trong 4 tháng đầu năm 2014, xuất khẩu Việt Nam vào Trung Quốc tăng 28,4% so với năm trước.
Kỳ tới: Cảnh giác giá thầu rẻ
BỚT DẦN PHỤ THUỘC KINH TẾ TRUNG QUỐC (*)
Cảnh giác giá thầu rẻ
Thứ Ba, 03/06/2014 23:15
NLD – Thoát lệ thuộc về năng lượng là chiến lược phát triển khôn ngoan, thể hiện ý thức bảo vệ lợi ích quốc gia và tinh thần độc lập tự chủ trong quan hệ kinh tế với Trung Quốc
Trước đây, 6 tỉnh phía Bắc phải mua điện của Trung Quốc với giá cao hơn giá mua của các dự án điện trong nước và cũng cao hơn nhiều giá bán cho người dân. Trong các năm gần đây, tình trạng chung trong lĩnh vực năng lượng điện là: Tập đoàn Than và Khoáng sản Việt Nam (Vinacomin) bán than với giá rẻ cho Trung Quốc để Trung Quốc dùng than phát điện và bán điện đắt cho Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN).
Luôn tiềm ẩn nhiều rủi ro
Điều đáng lo nhất là có đến 90% dự án về điện đều do Trung Quốc trúng thầu. Chiến lược của các nhà thầu Trung Quốc là giá. Khi tham gia dự thầu, ban đầu họ thường chấp nhận tất cả vấn đề nêu trong hồ sơ mời thầu của Việt Nam nhưng sau khi đã được chấp nhận trúng thầu, nhà thầu Trung Quốc chỉ thực hiện theo ý mình, ép chủ đầu tư phải chấp nhận những “tiêu chuẩn” chất lượng của họ (thường thấp hơn và rẻ tiền hơn so với thiết kế của chủ đầu tư nêu trong hồ sơ mời thầu).
Ở các dự án Nhiệt điện Hải Phòng hay Nhiệt điện Quảng Ninh (của EVN), khi phát hiện nhà thầu Trung Quốc đưa sang các thiết bị/vật tư kém chất lượng, không đúng thiết kế, chủ đầu tư không cho lắp nhưng nhà thầu cứ lắp, thậm chí còn không cho chủ đầu tư được vào kiểm tra trong hàng rào nhà máy hay lắp vào lúc chủ đầu tư không bám thực địa!
Các dự án nhiệt điện chạy than lớn của Việt Nam cũng chủ yếu sử dụng thiết bị có nguồn gốc Trung Quốc rẻ hơn nhiều so với thiết bị được chế tạo tại các nước G7/G8. Kể cả các thiết bị của các hãng của G7, do G7 thiết kế nhưng được tổ chức chế tạo tại Trung Quốc thì chất lượng cũng khá thấp do tiêu chuẩn chế tạo của Trung Quốc rất thấp. Vì vậy, dù vốn đầu tư (mua sắm thiết bị) có giảm nhưng chi phí vận hành và chi phí sửa chữa cũng rất cao. Kết cuộc là hiệu quả của các dự án điện sử dụng thiết bị chế tạo tại Trung Quốc còn thấp hơn so với các dự án dùng thiết bị “xịn” của G7.
Hơn nữa, giới thạo tin trong lĩnh vực năng lượng cho biết nhà thầu Trung Quốc đi “cửa sau” rất giỏi và rất chuyên nghiệp. Đến khi dự án đi vào triển khai, chủ đầu tư Việt Nam sẽ phải chấp nhận các thiết bị kém chất lượng với duy nhất tờ giấy với tiêu đề “Quality Certificate” gọi là “Phiếu chất lượng” để che mắt.
Ngoài ra, việc sử dụng vốn ODA của Trung Quốc cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro vì chủ đầu tư không kiểm soát được tỉ giá của đồng nhân dân tệ so với USD, không kiểm soát được việc thanh toán theo tiến độ (thường phía Trung Quốc yêu cầu ngân hàng Trung Quốc thanh toán ngay khi đưa thiết bị sang, bất chấp thiết bị đó có được chủ đầu tư chấp nhận hay không), không phạt được nhà thầu nếu nhà thầu vi phạm (về chất lượng và tiến độ). Và cuối cùng, do sử dụng ODA của Trung Quốc nên nhà thầu thường đưa ra yêu sách là phải làm theo cách của Trung Quốc, bất chấp hồ sơ mời thầu và thiết kế của chủ đầu tư.
Đừng mua điện giá cao
Để tránh lệ thuộc vào năng lượng của Trung Quốc, trước mắt, Chính phủ cần thanh tra các dự án điện có vấn đề, làm rõ chất lượng thực sự so với yêu cầu trong hồ sơ mời thầu; các “sai lệch” của nhà thầu đã bị chủ đầu tư thông đồng, móc ngoặc để bỏ qua trong triển khai sau đấu thầu.
Thêm nữa, EVN không mua điện với giá quá cao từ Trung Quốc. Tiến hành phân nhóm các biện pháp ngắn hạn, trung hạn và dài hạn; phân tích tình hình từ phía cung và cầu để thấy cần giảm cầu ở khâu nào, ví dụ như thay dần các công nghệ lạc hậu ngốn nhiều năng lượng (ở đây nên dựa vào hệ số tiêu dùng năng lượng trên đơn vị sản phẩm của nền kinh tế để đánh giá), nhìn nhận lại các dự án “quá tải” sử dụng quá nhiều điện, hiệu quả thấp.
Quan trọng nữa là phát triển một thị trường năng lượng cạnh tranh, dứt khoát xóa bỏ độc quyền. Phát huy vai trò điều tiết của nhà nước ở góc độ tạo luật chơi bình đẳng và khuyến khích công nghệ tiên tiến. Có kế hoạch chủ động tìm các đối tác khác thay thế về thiết bị điện. Về cơ bản, cần xây dựng Luật Đấu thầu và các nghị định hướng dẫn thực hiện Luật Đấu thầu đủ mạnh, chặt chẽ để có thể loại các nhà thầu Trung Quốc bỏ thầu giá rẻ, kém chất lượng mà nay hậu quả đã nhãn tiền.
Còn phụ thuộc nguồn vốn rẻ
Theo Ngân hàng Thế giới, năm 2014, Việt Nam có kế hoạch nhập khoảng 2,5 tỉ KWh điện từ Trung Quốc, lượng điện nhập khẩu chiếm 2,6% so với tổng nhu cầu điện tiêu thụ ở trong nước. Trung Quốc đã viện trợ hầu khắp các ngành công nghiệp, năng lượng của Việt Nam. Vốn vay ưu đãi lãi suất thấp từ Trung Quốc chủ yếu là từ đầu mối Ngân hàng Xuất nhập khẩu Trung Quốc (China Eximbank). Chẳng hạn, ở ngành điện, tính đến năm 2011, trong tổng số 9 dự án nhiệt điện do Vinacomin làm chủ đầu tư có 4 dự án vay vốn tín dụng xuất khẩu hoặc ODA của Trung Quốc. Các dự án nhiệt điện Cao Ngạn, Sơn Động, Cẩm Phả, Mạo Khê đều chủ yếu vay tín dụng xuất khẩu của China Eximbank, mỗi dự án có tổng vốn đầu tư ít nhất cũng hơn 3.500 tỉ đồng…
Kỳ tới: Cơ hội để tự chủ
Đọt Chuối Non 
“Trung Quốc trúng thầu 90% dự án về điện của nước ta” thật là một sự nguy hiểm cho ngành năng lượng và kinh tế Việt Nam. Bài này phù hợp với chuỗi bài Cung cấp năng lượng cho trái đất
LikeLike