Bài 1: Hành công nhân đủ đường

> Công nhân cà phê Ia Pia kêu cứu

TP – Cà phê đã mang lại cuộc sống ấm no cho hàng triệu cư dân trên Tây Nguyên. Nhưng cà phê cũng mang đến nỗi niềm cho thân phận hàng vạn công nhân cả đời cực nhọc mà không thoát gánh nợ nần trong những doanh nghiệp yếu kém, tới nay vẫn duy trì lối phát canh thu tô trên mồ hôi nước mắt người lao động.

Vợ chồng anh Phan Văn Trung khóc tại hàng tiêu bị phá.

Bất bình vì cả đời lam lũ cống hiến mà nguồn tư liệu sản xuất vẫn bị áp đặt, khống chế bởi bộ máy lãnh đạo yếu kém, hàng nghìn công nhân cà phê (CP) ở các tỉnh Tây Nguyên đã hàng chục năm đấu tranh, khiếu kiện ròng rã.

Cách thủ phủ CP Buôn Ma Thuột 12 km, tiền thân Cty TNHH một thành viên (MTV) CP Cư Pul hình thành sau 1975 từ việc tiếp quản tài sản của ông Tư Yến-người tự tạo được đồn điền CP rộng lớn đầu tiên của người Việt trên Tây Nguyên.

Khi ông Tư Yến được chính quyền tín nhiệm mời trở lại làm giám đốc nông trường Cư Pul (1986-1990), Tổng Bí thư Đỗ Mười về thăm đã vui mừng bảo cán bộ tháp tùng: Các đồng chí không cần học đâu xa cả, hãy về Cư Pul mà học tập .

Thế nhưng từ năm 2001 tới nay, hơn 30 công nhân Cư Pul đã đấu tranh không ngừng với sai phạm của lãnh đạo nông trường rồi công ty, trong đó nhiều điều đã được Thanh tra nhà nước kết luận phản ánh đúng.

Ví dụ vòng đời cây cà phê 25 năm, nhưng hợp đồng khoán buộc nộp sản lượng tới 34 năm, tận thu vượt và trái quy định nhiều khoản bảo hiểm xã hội, khấu hao vườn cây, trù dập người lao động, không chấp hành lệnh trả đủ các khoản thu vượt của người lao động v.v… Năm 2004, giám đốc Nguyễn Ngọc Chuyên thừa nhận đã có những sai lầm.

Tuy nhiên, cho đến nay, 12 năm trôi qua, giám đốc Chuyên về hưu từ lâu, giám đốc kế vị Lê Ngọc Hạ lại đi theo vết xe đổ, phí của chung vào các dự án thí điểm thua lỗ, vừa gây khó dễ khi công nhân tìm cách tự cứu.

Mới đây sau khi Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk Hoàng Trọng Hải ký CV 6284 ngày 1/9/2013 yêu cầu lãnh đạo Cty tiếp tục sửa sai, ông Hạ lại cho phá cả trăm trụ tiêu của 9 hộ công nhân trồng bên mép bờ lô CP già cỗi, dù họ luôn cố gắng nộp đủ mức khoán 5 tạ CP nhân xô/vụ/ha theo hợp đồng đã ký. Đưa chúng tôi tới chỗ Cty vừa sai người cắt lìa những dây tiêu đã ra trái bói rồi đổ thuốc diệt cỏ vào gốc, anh Phan Văn Trung công nhân đội 2 rơi lệ: Họ ác quá.

Sau nhiều lần đại diện báo Tiền Phong liên lạc nhưng ông Hạ đều cáo bận, chúng tôi đã về tận Cty chất vấn, phó giám đốc kiêm Chủ tịch Công đoàn Cty là ông Y Seng giải thích và cung cấp văn bản cho thấy Cty lấy cớ phá tiêu do công nhân… trồng dày hơn mật độ quy định.

Tình hình ở Cty Cà phê- Ca cao Krông Ana (huyện Krông Ana-Đắk Lắk) còn tệ hơn, với mấy trăm lao động cả chục năm qua cạn nguồn thu nhập sau khi bị lãnh đạo Cty buộc chặt bỏ hàng trăm hecta CP đang cho sản lượng khá để trồng ca cao, hậu quả là ca cao thưa trái, lỗ nặng. Phần diện tích CP hàng nghìn hecta còn lại cũng bị bộ máy quản lý gián tiếp đông cả trăm người của Cty tận thu vượt mức, tự đặt ra yêu sách đòi khấu hao tới hai lần.

Cty không hỗ trợ đầu tư, chỉ phát canh thu tô, kinh doanh yếu kém tới nỗi ăn sạch cả vốn lẫn những gì có thể bán được và tê liệt suốt mấy năm qua ! Đội ngũ lao động tan tác đi làm thuê, sống khó nghèo ngay trên tầng đất bazan có thể đẻ ra vàng nếu họ được làm chủ.

Người lao động bị ép tứ bề

Chị Hương khóc ròng vì hợp đồng bị phá.

Công nhân ở Ia Pia, Ia Vêr (huyện Chư Prông-Gia Lai) từng có thời kỳ dài mỗi tháng chỉ được chi nhánh Vinacafe 2 cấp cho 12 ký gạo, 1 ký cá khô, 1 lít nước mắm để cầm hơi mà chăm bón CP, trong khi Tổng Cty ngày càng báo lỗ lớn hơn với nhà nước, sau giai đoạn ca ngợi đây là dự án đầu tư thành công của Tổng Cty CP VN.

Ở Cty CP Đắk Đoa (tỉnh Gia Lai), mức khoán tận thu bất kể được mùa hay mất mùa đã đẩy nhiều công nhân vào thảm cảnh nợ nần. Chị Lê Thị Hương công nhân đội 2 rơi nước mắt khi đọc hợp đồng khoán, vì lô CP chị nhận đầy sâu bệnh, lương bị trừ gần hết vào nợ khiến gia đình chị luôn phải đong gạo từng bữa.

Nhiều hộ công nhân khác vay bên ngoài mua phân bón chăm sóc vườn cây nợ cả trăm triệu đồng, mà thu hoạch vẫn không đủ trang trải chi phí. Đỉnh điểm của cuộc đấu tranh, là phiên tòa sơ thẩm do TAND huyện Đăk Đoa mở ngày 24/8/2012 đã xử 4 nữ công nhân tổng cộng 104 tháng tù giam vì đấu tranh quá đà với hợp đồng khoán bất công.

UBND tỉnh Gia Lai vào cuộc kiểm tra tình hình Cty CP Đăk Đoa, phát hiện nhiều điều bất ổn, phải đề nghị Tổng Cty CP VN chỉ đạo, hướng dẫn Cty Đăk Đoa chỉnh sửa phương án khoán theo đúng quy định của pháp luật. Lãnh đạo các Cty này đều đã nhiều lần từ chối làm việc với báo chí.

Mới đây, ông Phạm Văn Chúc, nguyên Bí thư Đảng ủy, nguyên quyền giám đốc Cty CP Đắk Uy III ở Đắk Hà, Kon Tum dù đã nghỉ hưu nhưng bất bình thay cho công nhân ngành CP, đã gửi đơn thư đến Ban Đại diện báo Tiền Phong khu vực Tây Nguyên, chứng minh các đơn vị thành viên của Tổng Cty CP VN đứng chân trên địa bàn 2 tỉnh Gia Lai- Kon Tum có quá nhiều vi phạm nghiêm trọng các chính sách, chế độ của Đảng và Nhà nước về tiền lương, về các khoản thu trái Nghị định, Thông tư đã ban hành, chỉ “vì lợi ích nhóm mà chèn ép người lao động”.

Còn nữa

Hoàng Thiên Nga
Nước mắt công nhân cà phê: Tư duy cũ lỗi thời

> Hành công nhân đủ đường
> Công nhân cà phê Ia Pia kêu cứu

TP – Chỉ còn nắm chưa tới 15% diện tích cà phê trên khu vực, nhưng hầu hết công ty cà phê thuộc sở hữu nhà nước đều bộc lộ rõ nhiều bất cập về quản lý, đầu tư lãng phí, thua kém hẳn so với lối sản xuất năng động, triệt để tiết kiệm của nông dân.

Không ít cán bộ đảng viên thấy rõ điều này đã mạnh mẽ đề nghị đổi mới cơ chế.

Ông Đồng chứng minh bằng khu vườn sai quả của mình.

Đảng viên đi đầu

Những lá đơn phản ánh nhiều sai phạm của các Cty Cà phê (CP) được ông Phạm Văn Chúc ghi chép, tính toán rất cẩn thận. Đây là hồ sơ đòi quyền lợi cho công nhân đầu tiên mà chúng tôi nhận được từ nguyên lãnh đạo một Cty CP.

Ông Chúc 65 xuân, 33 tuổi Đảng, hiện là Bí thư Chi bộ tổ dân phố 3A thị trấn Đắk Hà huyện Đắk Hà (Kon Tum). Về hưu sau 19 năm phó giám đốc, 3 năm quyền giám đốc Cty CP Đắk Hà, ông không ngần ngại tận dụng khối kinh nghiệm, kiến thức của một người “sống lâu trong chăn” để tranh đấu, chỉ vì “lương tâm của một đảng viên”.

Bằng nhiều tài liệu, ông Chúc vạch rõ: Các Cty CP đã áp dụng sai Nghị định 22 về lương tối thiểu, làm trái Nghị định 135 và Thông tư 102 về cách giao khoán cả đối với CP và ruộng lúa, thu quá mức khấu hao giá trị vườn cây, vẽ thêm nhiều khoản “quản lý phí”, thu quá tỉ lệ đóng các loại bảo hiểm, mà vẫn được lãnh đạo Tổng Cty CP VN đồng tình.

Tiến sĩ Lê Ngọc Báu, Viện trưởng Viện Khoa học Nông lâm nghiệp Tây Nguyên: Tôi cho rằng không nên duy trì mô hình Cty CP quốc doanh làm gì nữa. Nông dân đã tự làm tốt hơn rồi. Bộ phận trung gian nên chuyển qua làm các dịch vụ kỹ thuật, chế biến, lưu thông, xuất khẩu. Quản lý kém hơn dân thì ôm làm gì? Có mạnh dạn cởi bỏ những trói buộc vô lý thì nước mới mạnh, dân mới giàu được!

Năm 2004, Cty CP Đắk Hà thí điểm bán 50 ha CP bắt đầu già cỗi theo chỉ đạo của Tổng Cty CP VN, với giá 45.000đồng/cây CP trồng từ 20 năm trước, mật độ bình quân 1.300 cây CP/ ha, ưu tiên giảm 20% nếu người mua đang là công nhân nhận khoán trên diện tích đó, công nhân nào muốn mua mà chưa đủ tiền thì Cty vay giúp trả chậm 3 năm qua ngân hàng. Nhiều công nhân phấn khởi mua liền.

Tới nay, cả 50 ha CP đó đều được thâm canh tốt nên năng suất bình quân vẫn đạt từ 3,5- 4 tấn/ha, không ai cần vay vốn để tái canh như hàng vạn ha CP quốc doanh khác- Ông Chúc kể- Tiếc rằng chủ trương đúng này sau đó lại ngưng.

Ông Trần Minh Thụy, doanh nhân Sao đỏ đầu tiên của tỉnh Đắk Lắk- đương kim giám đốc kiêm Bí thư hơn 20 năm của Cty CP Phước An- Đơn vị thuộc hàng anh Cả trong khối doanh nghiệp CP quốc doanh cả nước, chia sẻ: Đắk Lắk đang chủ trương cổ phần hóa (CPH) vườn cây các Cty CP thuộc tỉnh. Với nghề nông, lợi nhuận làm ra chủ yếu từ sức người, nên vườn cây hết khấu hao mà CPH là chuyện… khó! Phương án nhà nước sở hữu 51%, nhà đầu tư 49%, mời chẳng ai ngó! Cá nhân tôi thấy phương án bán vườn cây cho người lao động được quyền sở hữu là cách làm tốt nhất!

Tiến sĩ Lê Ngọc Báu, Viện trưởng Viện Khoa học Nông lâm nghiệp Tây Nguyên.

Để cho nước mạnh, dân giàu

Thực tế chứng minh khi tận thấy vườn cà phê xen tiêu cực kỳ sai trái sau nhà ông Hoàng Văn Đồng, công nhân đội 2 Cty CP Cư Pul.

Khu vườn rộng 8.000m² này ông Đồng đã tích góp nhiều năm để mua làm sở hữu riêng. Với trình độ thâm canh chi li của ông, năm ngoái trừ xong mọi chi phí, 8 sào vườn lãi ròng 200 triệu đồng, năm nay dù giá cà phê đang rớt đậm, ông vẫn dự tính lãi không dưới 300 triệu đồng. Vậy mà với 1 ha CP nhận khoán của Cty, thì năm nào trừ xong chi phí lẫn sản lượng nộp, ông chẳng còn tí gì đem về. Ông tính: Trên 8 sào này tôi trồng được đến 700 trụ tiêu và 800 cây cà phê. Mỗi vụ, 1 trụ tiêu bình quân cho 5 ký hạt khô, 1 cây cà phê cho khoảng 4 ký CP nhân. Vậy mà tôi trồng tiêu xen vào lô CP khoán, Cty lại chặt, vừa phí của vừa quá xem thường người lao động!

Khoảng nửa triệu người lao động trên Tây Nguyên đang gắn bó đời mình với cây CP dưới 3 loại hình sở hữu: Chủ vườn rẫy tư nhân, công nhân thuộc các Cty do tỉnh quản, hoặc công nhân thuộc các chi nhánh do Tổng Cty CP Việt Nam quản lý. Trong đó, cá nhân sở hữu tới hơn 85% tổng diện tích CP được toàn quyền quyết định cho mảnh đất của mình sinh ra lợi nhuận cao nhất, không phải còng lưng nuôi bộ máy trung gian.

Trong 5 tỉnh Tây Nguyên, chỉ riêng Lâm Đồng- tỉnh thu ngân sách và thu nhập bình quân trên đầu người cao nhất- là địa phương từ lâu không còn tồn tại mô hình sản xuất CP quốc doanh nào. Trao đổi với chúng tôi, lãnh đạo 2 Sở Kế hoạch Đầu tư và Sở NN&PTNT Lâm Đồng xác nhận: Toàn bộ diện tích cà phê của tỉnh đều thuộc sở hữu cá nhân, tha hồ dân làm giàu, sản lượng hàng hóa rất dồi dào, nhà nước khỏi ôm đồm lo lắng!

Sau 10 năm thực hiện Nghị quyết 28 về sắp xếp, đổi mới và phát triển nông, lâm trường quốc doanh, rõ ràng hiệu quả hoạt động của nông lâm trường ai cũng thấy vẫn kém hiệu quả! Tại Hội nghị triển khai công tác sản xuất kinh doanh năm 2013, nhiều đại biểu ngạc nhiên khi nghe lãnh đạo Tổng Cty CP VN báo cáo đang lỗ luỹ kế tại Tổng Cty mẹ 382,5 tỷ đồng (chưa kể nhiều nghìn tỷ nợ xấu mà các chi nhánh bên dưới đang ôm) nhưng vẫn kiến nghị được vay 1.969 tỷ đồng để tái canh 11.000 ha cà phê; Xin cấp bổ sung vốn điều lệ khoảng 1.000 tỷ đồng; Xin xóa nợ ODA 61 tỷ đồng; Xin xử lý nợ AFD 211 tỷ đồng; Xin tạo cơ chế vay khoảng 4.500 tỷ đồng để mua trữ CP xuất khẩu 100.000 tấn/năm v.v… Chỉ phát canh thu tô mà chuốc nợ vào túi ngân sách nặng như thế, lại ngáng trở quyền lao động sáng tạo của cả vạn con người, liệu mô hình quốc doanh lỗi thời này có nên tiếp tục tồn tại?

TIẾP BÀI “NƯỚC MẮT CÔNG NHÂN CÀ PHÊ”: LÀM ĂN YẾU KÉM, THUA LỖ NÊN GIẢI THỂ

Hoàng Thiên Nga