Ai cũng bảo xòe bàn tay ra, trong ấy có cả quá khứ vị lai.

Tôi thì không tin rằng chỉ cần ngồi lẩm nhẩm với mình mà đọc được cái gì chưa đến.

Còn quá khứ thì đâu chỉ nằm trong lòng bàn tay.

Tôi vay ngân hàng ba mươi triệu, quá khứ của tôi nằm ở ngân hàng.

Tôi vay của người hàng xóm đôi lời chì chiết. Quá khứ giờ đang nằm ở nhà hàng xóm.

Tôi vay em một thời yêu thương. Chuyện này thì cầu mong quá khứ còn náu mình đâu đó nơi em.

Cánh tay trái của tôi có một vết sẹo dài 2cm, cũng là dấu tích của quá khứ. Mà dễ thương lắm, vết sẹo của tuổi thơ, chứ không phải vết tích buổi lang bạt giang hồ.

Thuở nhỏ, đâu trước năm 1975, kí ức thanh bình là vườn nhà với bụi mía mưng. Tôi với cái câu liêm, loay hoay thế nào không biết, chẳng chặt được cái ngọn mía, lại băm vào cánh tay mình. Khóc tóe lên. Mẹ hết hồn. Mẹ nhai nắm ngọn lá sắn với ít muối đắp vào. Vậy mà khỏi. Rồi thành sẹo.

Giờ thì cái sẹo đã qua hai chế độ, nó vẫn cứ là cái sẹo, chẳng nên tích sự gì, mà với tôi đó là tuổi thơ, tinh nghịch và dại ngộ, có buổi trưa nắng, có bụi mía mưng, có mẹ tôi. Một trang kí ức.

Rồi liên tiếp những vết sẹo trong đời.

Ngày chị tôi đi có chồng. Không hiểu sao tiễn chị đi, cả nhà khóc, chị tấm tức, tôi cũng rống lên. Tình cảm hay tục lệ gì đó mà ngày xưa con gái đi có chồng là khóc, (ba tôi giải thích rằng phải khóc vì thương ba mẹ rồi đây không người phụng dưỡng). Thật khác với bây giờ, các cô đi có chồng mặt cứ tươi như hoa, sướng như cầm vi sa đi xuất khẩu lao động.

Vậy là mất chị.

Ngày ba tôi đi. Năm tôi mười hai tuổi. Ông đi vội trong một ngày cận tết, chưa kịp đón xuân. Khi chị tôi nấu xong một nồi cháo gà, đùm túm băng bộ đúng năm cây số đường đồi về vừa đến nhà thì ông vừa đi khuất. Nồi cháo gà tung tóe giữa sân. Một cái tết buồn hiu. Rồi mãi mãi không còn dáng ông khề khà li tiếp bạn, khề khà một câu thơ nghịch nghịch:

Cả năm nuốt sắn có lườn
Để ba ngày tết lo đường lo heo.

Rồi ngày mẹ tôi đi. Bà đi vào trước lễ giáng sinh. Tôi tuổi đã bốn mươi. Nhìn mấy đứa con bịt khăn tang mà lòng tôi dài dại. Ngồi bên mẹ mà nhẩm hoài câu thơ của Đồng Đức Bốn:

Đưa mẹ lần cuối ra đồng
Ba hồn bảy vía con mang vào mồ
Mẹ nằm như thuở còn thơ
Mà con trước mẹ già nua thế này.

Những vết sẹo buồn, mà mỗi lần soi vào tôi lại thấy tôi với ngày, với tháng, với năm…

Cũng có những vết sẹo vui vui.

Như cái ngày đểnh đoảng thế nào đi nhậu tôi lại để điện thoại di động ở nhà. Vừa về đến nhà, vợ yêu đã giọt ngắn giọt dài cầm cái điện thoại tế thành văn: Anh ơi là anh…

Mắt vợ nhìn chăm chăm vào danh bạ có dòng mật mã “ người tình trăm năm”.

Tôi hồn vía thăng thiên. Vợ đã bắt tận tay day tận cánh. Có chạy đằng trời. Nàng thì hiền, nhưng những khi đang cảnh vệ tuần tra thì cũng rất ư là cảnh sát.

Tôi định thần nhìn kĩ, hú ba hồn bảy vía, mật mã giành cho vợ! Số ĐT: 0982…

Vỡ chuyện, xác minh đúng số của mình. Nàng cười, rồi không hiểu sao lại khóc, rồi lại cười, lại tíu tít: Anh hà, anh hí…

Tôi thật không phải khi cứ lôi cái tôi của mình mà kể, cà kê dê ngỗng, còn nhiều chuyện lắm, nhưng lịch sự nên dừng lại.

Mà nói thực, không có những chuyện dấm dớ ấy thì chẳng có đời tôi, thì chẳng biết kể gì.

Nói cho nghiêm túc thì mấy ai có cái phúc lớn là vĩ nhân để mỗi ngày mỗi tháng mỗi năm đều là những cột mốc đánh dấu lịch sử nhân loại, dân tộc.

Chờ cho đến cái sự trọng đại e hết một đời, khi lại hờ hững với mình của những ngày qua, khéo lại thành tập hợp rỗng mất.

Một lần nhớ lại mẩu chuyện xưa, tôi lại giật mình, chuyện chàng rể làm văn tế bố vợ.

Nhiệm vụ thì trọng đại, mà nhớ hoài chẳng biết viết gì, cậu rể đâm liều viết sảng:

Ông này bác mẹ sinh ra
Lọt lòng ông khóc oa oa
Sau này ông trở về già
Bây giờ ông hóa ra ma.

Cười mà đau, mà thương một đời người không ngày, không tháng, không năm.

Nhân vật của câu chuyện ấy hẳn không là vĩ nhân, vì sách giáo khoa lịch sử không nhắc đến.

Và nhân vật ấy chắc chắn là tội nhân, chí ít là tội đồ với chính mình bởi quá hờ hững với mình đến độ ngay cả những người thân cũng không biết tí gì về mình cả.

Tôi cũng vừa học được cái lẽ sống chí tình từ một người chưa quen, rằng: Muốn yêu người thì phải biết yêu mình.

Tôi nghĩ mọi người cũng thế, cũng có quyền yêu mình bằng một vài dòng nhật kí, là kiểu bắt buộc mình phải có ý nghĩa với mình. Mà đó cũng là quyền dân chủ, cũng nên tận dụng.

Biết chừng đâu rồi một ngày lại nhận ra khi không hờ hững với mình thì cũng đã tích cực lắm với cuộc sống rồi.

Là thực hành cái nguyên lí biết yêu mình.

Thì yêu mình, bạn cứ kể chuyện mình, còn tôi kể chuyện tôi.

Nguyễn Tấn Ái

Những trang sách bọc bằng con chữ rồi qua đi, ngôn từ xênh xang rồi qua đi. Rồi chữ rồi câu sẽ thối rữa, sẽ mục ruỗng theo thời gian. Lẽ dĩ nhiên chữ cũng chịu thăng trầm hưng phế.
Mà cũng đúng thôi, cái hiển ngôn hữu hình thì hữu hạn.
Rồi đi mất, rồi đi tuốt.

Thỉnh thoảng cũng có quay về, bằng vô hình, bằng vô ngôn. Là khi vô ngôn lên tiếng, là khi cái chưa trọn vẹn cựa quậy đòi quyền trọn vẹn
Là khi rùa vàng lập phiên tòa trên các kể tội An Dương Vương chủ quan mà vô trách nhiệm, mà giết oan đứa con gái tội nghiệp Mỵ Châu, và đế vương đứng vào vị trí kẻ nghiệt đồ.
Là khi nàng Vân kể hoài nỗi đau cũng một đời xuân sắc mà chẳng được yêu đển một sân quế hòe để một thân cù mộc cô quả.
Là khi một cuồng sĩ ngang tàng đòi tước hộ khẩu và đuổi tuốt cái hoa sen ra khỏi gia đình ca dao bởi là đồ vong ân bội nghĩa, hắn từ bùn đen mọc lên lại ngoa ngoắc mắng mỏ đồ hôi tanh bùn đất.

Và chàng Thúc Sinh của truyện Kiều chừng cũng hàm oan, và tôi cũng liều mình vì chàng đệ một đơn khiếu kiện. Ấy là quyền dân chủ.
Chàng giàu có đại gia, “ trăm nghìn đổ một trận cười …”
Chàng có thế thăng tiến, rể nhà họ hoạn danh gia.
Tiền ấy, thế ấy bét ra cũng là một tay thầu khoán đủ cơ khuynh loát.
Tiền ấy , thế ấy bét ra cũng nhà hàng khách sạn năm sao ra vào vênh váo như Cao, như Quỳ.
Vậy mà con người ấy đã vứt bỏ tất cả để lặn lội vào chốn lầu xanh cầu lụy chút nhan sắc tàn phai, cầu lụy chút tài tình thi tứ ở Kiều.
Lại còn vì Kiều kêu oan ở chốn công đường nữa.
Ứng xử ấy kể vào hàng nghĩa khí, mà suốt hai thế kỉ qua, dễ chừng mấy thế kỉ Thúc Sinh vẫn còn chịu treo lơ lửng cái án “bỏ của chạy lấy người”.

Ừ thì họ Thúc không dám đặt mình ngang hàng với bậc tài danh Kim Trọng.
Họ Thúc cũng biết điều chẳng dám ngang bằng với đấng anh hùng Từ Hải.
Song ngoại cái đẳng cấp đấng bậc kia, thế nhân dễ thường mấy ai bằng Thúc?
Hai trăm năm sau dễ thường mấy ai bằng Thúc.
Hai trăm bốn mươi năm sau dễ thường thế nhân mấy ai bằng Thúc.
Bằng, ừ thì bằng, mà bằng ngang cái chỗ họ Thúc không lấy làm đắc chí.
Bằng cái tiền, cái thế, cái trăng hoa…
Mà kém lại kém ngay cái chỗ họ Thúc bị danh gia mắng mỏ, kém cái tình si, kém cái thực lòng.
Đành rằng cũng chốn lầu xanh.
Đành rằng cũng phường trăng gió.
Mà phẩm chất cái chữ người thì khác nhau nhiều quá.
Kẻ hèn này may mà không quyền không thế, thôi thì cũng thanh thản mà thẹn cùng họ Thúc:

Kiều của anh ơi, xa rồi anh vẫn nhớ
Vẫn trách mình chẳng đáng mặt Thúc lang.

Ừ, đôi lúc học làm người thanh cao mà cứ thấy mình rơi tự do vào vòng tục lụy, kể cũng ngậm ngùi!
Thôi thì trăm lạy cụ Nguyễn Du!
Hiền như cụ, lành như cụ, kiệm lời như cụ ,đến bậc quân vương Nguyễn Ánh một tay giành giựt cơ đồ oai phong lẫm lẫm mà cụ chẳng chịu phụng lấy nửa lời, mà sao cụ nỡ mắng thế nhân, mà mắng khéo thế.
Thôi thì nghìn lạy cụ Nguyễn Du!
Kì kinh nghĩa cụ qua rồi.
Kì chế biểu cụ qua rồi.
Kì thi phú cụ cũng qua rồi.
Cụ xứng bậc tam trường.

Mà cái kiểu trọng chữ tình như cụ hẳn không qua nỗi kì văn sách, đánh hỏng cái cử nhân, thôi đành mang vác cái nghiệp võ biền ở sở Thái Nguyên.
Cụ luận thế nào mà để cho chàng Kim cũng nòi thế phiệt ,cũng giống thi thư mà suýt gây ra cuộc mây mưa đánh đổ đá vàng?
Cụ luận thế nào mà để cho đấng anh hùng dọc ngang trời đất là Từ Hải cũng đành hụt hẫng cái ngai vàng cũng bởi lời Kiều thỏ thẻ?
Cụ luận thế nào mà trong danh sách tình nhân của bậc danh kĩ kia có đủ văn thần ,danh tướng cùng kẻ trăng hoa?
Mà xét cho cùng kẻ vật vờ trăng gió lại kín đáo điểm đôi phần nhân cách.
Kể thì cụ nhạo đời cũng quá đáng.
Mà cụ đã không quản áo cơm gia cảnh nuôi cho Kim ăn học nên người, cũng bảng vàng bia đá chứ nào phải kẻ nột nho, hẳn ý đã vì Kiều mà lặn lội mười lăm năm thuê mướn cho được một trạng sư có đủ văn bằng để biện lí cho Kiều qua khỏi tiếu đàm nhân thế:

Như nàng lấy hiếu làm trinh
Bụi nào cho bẩn được mình ấy vay.

Mà cụ liều đáo để trong lời ấy. Chừng non hai trăm năm sau, một bậc túc nho đã nghiêng quá nửa mình sang phần Tây học, ba phần cựu một phần tân, mà cái phần cựu trụ một chân vẫn vững vàng thế tấn trong lời phán quyết: “ Ngạ sử nữ bất tục, thất tiết bất thông”( Phan Khôi ).

Phải chăng giàu lời châu ngọc cho Kim để giấu vào sách vở.
Phải chăng giàu lời tôn tạo cho Từ để cất trong tủ kính.
Cụ nôm na quăng quật họ Thúc giữa đời để Thúc mãi cựa quậy với đời nôm tạp.
Kim dừng bước khi Kiều thôi lưu lạc.
Từ cũng cáo chung khi sự nghiệp tan tành.
Mà họ Thúc thì đa đoan lặn lội đến mai sau để đem tấm thân lấm láp của mình mà cật vấn đời sau, mà căn dặn đời sau đã yêu thì yêu cho thật..

Kẻ hậu sinh lạm nhận mình cũng nòi tình, cũng lụy tình, cũng cái án tình đeo đẳng có dư mười lăm năm ấy nên yêu chàng họ Thúc.
Xét Kiều ba cuộc tình đã phải lận đận đến ba bận chia li.
Kim Trọng biệt Kiều vì tang chú, đã đành. Mà vẫn cười khan Kim khi khật khù treo ấn từ quan thì đã muộn.
Từ Hải giã Kiều ruổi theo cuộc công danh, một lần phụ tình mà chưa một lần tình phụ kể cũng tốt đường tình của khách viễn phương.
Thúc Sinh bịn rịn xa Kiều, muôn dặm xa xôi vì mệnh lệnh tình yêu ủy thác. Một chia li đáng thành thi tứ!
Thế nhân khó có quá hai Kiều.
Mà dễ thường hiếm hoi một Thúc.
Khen không đúng chỗ khéo lại phàm phu, khéo làm cụ giận, rằng: Thúc Sinh mới là cái chí tình của Tố Như!

Kẻ hậu sinh tối nay nhân trời mưa gió, không ngao du bè bạn được, đành cạn khan một chén trà, ngồi buồn ngẫm lại cõi người ta trăm năm, liều lĩnh thưa cùng cụ đôi lời, cũng liều lĩnh mà thiếu đi chữ “lễ”.
Miền trung kì này mưa bão liên miên, lũ lụt cuốn trôi, sách vở thánh hiền thất thoát chẳng còn gì, làng Tiên Điền của cụ hẳn cũng cùng cảnh ngộ miền Trung.
Dám mong cùng cảnh ngộ mà cụ thương cháu xót con, mà cười xòa đánh cho hai chữ “ĐẠI XÁ”.

Quế Sơn .
Nguyễn Tấn Ái.

Một lần đêm quê, ngồi chơi cữ rượu độ gần tàn, người hàng xóm khe khẽ ngâm lên:

Về quê nghe tiếng chim bắt cô trói cột
Ngỡ ai treo kí ức ở trên cành
Ta mòn gót đi cùng trời cuối đất
Tóc trên đầu hao hết nửa phần xanh.

Cả bàn rượu lặng im. Còn tôi, câu thơ thứ nhì cứ treo lơ lửng trong đầu.
Và những lúc chu du trong mơ hồ nhớ, mơ hồ thương ấy, lòng cứ mơ hồ một nỗi niềm quê hương.

Dường như từ thuở mới oe một cái tiếng con người linh hồn người ta đã kết ước với một cuộc tha hương rồi trong mỗi bước dấn thân lại thêm nặng tấc lòng hoài cố xứ.
Một lần gặp hình ảnh đứa trẻ sơ sinh không biết nói cười, buồn chán như kẻ không nhà của Đạo Đức Kinh tôi lại có cái cảm giác vô lí rằng Lão Tử là người đầu tiên mang nỗi tha hương vào cõi âm u triết lí ( như anh nhi chi vị hài, lụy lụy hề nhược vô sở qui ).

Mà cũng chẳng thể lí giải nổi con người đã quán thông cõi đạo đức huyền bí ấy thức nhận được điều gì. Đâu cũng là quê hương hay không đâu là quê hương?

Rồi trong những lúc đối thoại với thi ca, nỗi quê, nghĩa quê, cái phần hồn và phần ý ấy trong tôi cứ như cố tình làm một lộ trình ngược chiều nhau đến là bối rối, đến là khổ sở.
Có những lúc trong tha thiết hồn quê, quê hương với tôi gần lắm, cụ thể, hữu hình.
Là dòng sông quê với những bóng tre xanh ôm trùm làng xóm như sợ cuộc li quê nên dùng dằng không chảy, nên lặng im sâu thẳm nỗi niềm.
Là những con đường mòn hun hút chạy mãi từ chiều vào đêm với nhẫn nại những dấu chân, nhẫn nại những đôi vai, nhẫn nại những nụ cười, nhẫn nại những giọt mồ hôi…

Và, em yêu, không đành dối mình mà phải thật cùng em, với tôi quê hương còn là những đêm trăng có em và mái tóc huyễn hoặc hương cau, dịu dàng hương chanh, nồng nàn hương bưởi… Trong sóng sánh tình tôi chân thành tặng em những vần thơ tiền chiến, và em thật chân thành khi ngỏ ý muốn gởi lòng cho những thi nhân.
Rất tiếc tôi chẳng thể là thi nhân, lại càng không là thi nhân thời tiền chiến.
Mà cũng thế, em chẳng thể mãi mãi chân thành.

Rồi từ đó mình tôi độc hành vào cõi thi ca mà thảng thốt nhận ra trong những thao thức vĩnh cửu đã có lúc có người quê hương chỉ là huyễn ảo mà không đâu là quê hương.
Này là Giả Đảo.
Dường như thi nhân xưa ấy đã đùa với người ta mà giễu cả lòng mình trong cái bóng quê hương hư hoặc:

Khách xá Tinh Châu dĩ thập sương,
Quy tâm nhật dạ ức Hàm Dương
Vô đoan cánh độ Tang Càn thủy,
Khước vọng Tinh Châu thị cố hương.

Tinh Châu quán khách đã mười năm
Sớm tối Hàm Dương dạ nhớ luôn.
Nay chợt qua dòng Tang Thủy nữa,
Tinh Châu ngoảnh lại ngỡ quê hương.

Nguyễn Khuê dịch

Này là Hạ Tri Chương.
Cái người Hạ Tri Chương ấy đã chẳng phải ngậm ngùi trong cuộc “đại hồi” để lại làm khách giữa quê nhà đó sao?

Thiếu tiểu li gia lão đại hồi,
Hương âm vô cải, mấn mao thôi.
Nhi đồng tương kiến, bất tương thức,
Tiếu vấn: “ khách tòng hà xứ lai?”

Thuở nhỏ ra đi trở lại già,
Giọng quê chẳng đổi, tóc sương pha.
Trẻ con trông thấy, không quen biết,
Cười hỏi: “ khách người ở chốn xa?”
Nguyễn Khuê dịch

Và thi nhân của xứ Phù Tang có tên Ba Sô ( Basho ) trong cuộc du hành vĩ đại của mười năm cuối đời đã ngộ được một nghĩa quê hương:

Đất khách mười mùa sương
Về thăm quê ngoảnh lại
Ê-đô là cố hương.
Đoàn Lê Giang dịch

Tôi cứ bần thần tự hỏi, có phải đây là những khắc khoải tìm về quê cũ hay cũng chỉ là những lưu luyến cuối cùng để ngộ ra rằng một cõi con người là một cuộc li quê vĩnh viễn để quả quyết đi tìm một nghĩa đích thực của quê hương? Mà cái nghĩa ấy tôi cứ ngờ ngợ rằng triết học và tôn giáo đang chiếm hữu.

Minh à, những lúc mịt mù câu chữ thế này, mình lại nhớ Minh đến lạ!Giờ đây trong những chiều phố thị con người nghiện ngập những con số là Minh ấy có còn tư lự với những câu thơ mà xưa Minh rất thích:

Quê hương tôi
Núi đá vôi
Và xóm đạo.
Tuổi thơ tôi
Lưng trâu và cây sáo
Chuông nhà thờ rút từng sợi hoàng hôn.

Rồi Điểm, rồi Sơn, rồi Thịnh… Chao ôi! Chí tang bồng và những cuộc viễn du vào chốn phù hoa có bao giờ để lại những dấu chân mỏi mệt phù nề?
Bạn mê viễn xứ ta buồn tri âm!
Xưa à, nhớ thật nhiều những bóng xưa dấu ái với lời ủy thác: Ở lại, và hãy là một cái gì có nghĩa với quê hương, tụi này đi rồi sẽ quay về.
Đâu ngờ hò hẹn cũng là trăm năm.
Đỏ mắt những mùa xuân hoài những bóng người.
Và trong những tấm lòng xưa tôi biết, tiếng chim bắt cô trói cột cứ hoài khắc khoải một cái tình quê.
Để nơi này cũng hoài khắc khoải một cái nghĩa quê.
Và như là quà tặng cố nhân, tôi gửi.
Rằng không chiếm giữ thì không mất. Khắc khoải gì cho thêm bận bịu, đâu cũng là quê hương mà không đâu là quê hương.
Mong người xa bớt nặng lòng!
Ấy là tôi nhủ thế, mà trong lúc này đây câu “ hà xứ thị” cũng cứ còn váng vất nơi lòng.
Là thế đó xưa ơi!

Quế Sơn mùa hạ
Nguyễn Tấn Ái.