Đọc về mùa khoai mì ở quê Đông Vy, tôi lại nhớ đến củ khoai mì ở quê tôi!

Thật ra, tôi không hề có kỷ niệm gì sâu sắc hay ấn tượng gì đặc biệt với khoai mì, khi tôi còn nhỏ. Thậm chí tôi còn không biết cây khoai mì ra sao! Quê ngoại tôi ở vùng ven Sài gòn. Ngày nhỏ, khi về Bình Chánh, tôi chỉ thấy ruộng là ruộng. Những thửa ruộng xanh ngút ngàn, với những cánh cò nhỏ điểm trắng đây đó, là hình ảnh gợi nhớ nhất khi tôi đi xa, nhớ ngoại… Chung quanh nhà ngoại không có nhiều đất vườn. Tôi chỉ thấy rất nhiều dừa. Những thân dừa uốn cong, nghiêng ngã là nơi tôi và các anh chị họ, các bạn nhỏ đồng lứa túm tụm mỗi trưa hè với bao nhiêu câu chuyện ngộ nghĩnh, kể hoài không hết.
Tôi không biết lúc nhỏ tôi có hay ăn khoai mì không? Có chăng, khoai mì qua bàn tay khéo léo của ngoại tôi đã trở thành món ăn hấp dẫn chứ không chỉ là món khoai mì luộc chân chất như bây giờ tôi rất thích. Tôi nhớ hoài những buổi sáng thức dậy, được ngoại để dành một dĩa bánh tằm chan nước cốt dừa thơm ngậy. Hay buổi chiều ngồi trước sân vừa hóng ngoại đi chợ xa về muộn, vừa nhấm dần từng chút một miếng bánh khoai mì dẻo ngọt. Đó là một trong những món ngon từ khoai mì mà tôi còn nhớ.

Quê nội tôi ở Quảng Nam. Trước ngày giải phóng, hè nào tôi cũng được về thăm quê và sống với cô tôi một tháng. Có lẽ khi tôi vào lớp đệ thất trường Gia Long, ba tôi nghĩ là tôi đã đủ lớn nên năm nào ba cũng cho tôi đi Đà nẵng một mình. Ba tôi muốn tôi về quê để biết mồ mả ông bà, biết họ hàng thân thuộc. Tiếng là về quê, nhưng thời tao loạn đâu còn ai ở quê. Tôi chỉ biết Đà nẳng thôi. Những chuyến bay Sài gòn – Đà nẳng chỉ cho tôi thấy dải bờ biển dài uốn khúc với màu nước biển đa sắc, thay đổi rõ rệt theo độ nông sâu của từng vùng. Tôi vẫn chưa biết gì về ngôi chợ nhỏ Vĩnh Điện, về dòng Thu Bồn mát rượi trong trí nhớ ba tôi…

Mãi đến sau ngày giải phóng, tôi mới được về quê cùng ba trên một chuyến xe đò. Thời đó, xe cộ rất khó khăn. Từ Sài gòn ra Đà nẳng, tôi và ba phải trải qua hai ngày một đêm. Bao nhiêu là vất vả với vô vàn bất tiện! Nhưng đó là một trong những chuyến đi cho tôi nhiều ấn tượng nhất. Đó cũng là lần đầu tiên tôi biết cây khoai mì. Qua cửa sổ xe, tôi nhìn thấy một loại cây thân gầy, mảnh khảnh, lá chia nhánh, mọc thành luống san sát nhau. Tôi hỏi ba “Ba ơi, cây đu đủ ở đây nhỏ ghê Ba ha?”. Ba tôi bật cười “Không phải đu đủ đâu con. Đó là cây khoai mì đó”.

Rồi tôi phiêu bạt đến vùng đất Tây nguyên. Nhà tôi ở trên một triền đồi rộng, là một trong bốn căn nhà nhỏ nằm sát bìa rừng. Ở nơi đó, tôi có thể thấy bạt ngàn khoai mì, bất kể mùa nào. Khoai mì ở đây được đào lên rất trễ. Thân cây to, vững vàng, chứ không mảnh khảnh như tôi đã từng thấy. Và củ khoai mì rất lớn. Dân làng trồng khoai mì chủ yếu làm thực phẩm. Loại trắng, ngon để độn cơm. Loại thâm, dở dành cho gia súc. Khi đào khoai mì lên, người ta cũng lột vỏ, xắt khoai thành từng khoanh mỏng. Rồi phơi. Nhưng không có cảnh “mùa khoai mì”. Vì khoai mì trồng được quanh năm, không phụ thuộc thời tiết, như là một cách tận dụng nguồn đất, nên mỗi nhà trồng và dỡ khoai mì theo nhu cầu riêng của gia đình mình.

Tôi bắt đầu gắn bó với củ khoai mì. Thời buổi cơm gạo khó khăn, hàng ngày lũ sinh viên chúng tôi phải ăn cơm độn khoai mì. Thật ra cũng chẳng có khoai mì để ăn đâu! Mấy cô cấp dưỡng, không biết vô tình hay cố ý, thường cho khoai mì vào chảo cơm rất trễ nên gần như toàn bộ khoai mì đều còn sống. Cơm nấu cho tập thể không nấu bằng nồi như trong gia đình mà nấu bằng những chảo lớn, đặt lọt thỏm vào những bệ xi măng. Các cô cấp dưỡng đi quanh bệ với cái xẻng lớn để xới cơm. Chỉ có các bạn nam, sức ăn mạnh, mới có đủ can đảm nghiền luôn những khoanh khoai mì sống. Bọn con gái chúng tôi chỉ liếm láp ít hạt cơm bao quanh khoanh khoai mì. Toàn bộ khoai mì bị bỏ lại ấy, theo như tôi biết, được các cô cấp dưỡng mang về nuôi heo!

Những món ăn ngon bấy giờ cũng khác. Món bánh cay, là những viên nhỏ được vo lại từ sợi khoai mì có nêm gia vị cùng một ít ớt bột rồi đem chiên phồng, là một trong những món ngon vừa túi tiền của bọn con gái. Buổi chiều, trong cái lạnh se sắt của Ban Mê, bọn tôi đi thành từng nhóm nhỏ hai ba đứa từ ký túc xá ra chợ, chỉ để mua bánh cay nhâm nhi dọc đường về. Bánh đúng là cay, chảy cả nước mắt với con bé không biết ăn ớt là tôi! Nhưng điều đó làm tôi hạnh phúc! Khi tôi mường tượng mình cũng đang leo lên một con dốc dài, tay đút vào túi áo ấm, đang tận hưởng mùi vị của mùa đông Ban Mê, tôi tưởng như tôi là một nhân vật nào đó trong truyện của Đinh Tiến Luyện hay Từ Kế Tường. Điều đó nuôi dưỡng chút lãng mạn trong tôi, giúp tôi vượt qua được một trong những giai đoạn đầy khó khăn một cách thi vị!

Bây giờ, những buổi sáng trời Sài gòn se lạnh, tôi lại nhớ Ban Mê da diết. Và thèm làm sao một củ khoai mì luộc, củ khoai mì đã đồng hành cùng tôi trong giai đoạn khó khăn và tràn đầy hạnh phúc! Tôi nhớ những thâm tình khoai sắn của tôi, đã cùng tôi qua bao nhiêu tháng năm và cho tôi bao kỷ niệm ngọt ngào của một thời khốn khó mà mộc mạc chân tình!

Tặng Ban Mê của tôi.
Phạm Kiêm Yến.