Chào anh chị em,

Cả đời mình, minh cảm thấy trung thành là một đức hạnh bị lãng quên và xóa bỏ nhiều nhất. Thời mình học đại học, tướng tá VNCH giết các bạn tướng tá của mình, rồi giết Tổng thống đã nuôi dưỡng và nâng mình lên hàng tướng tá; sau đó đám tướng tá côn đồ đó quay lại đánh nhau ì đùng. Trong trường, bạn bè bất đồng chính kiến thì đoạn tuyệt và coi nhau như kẻ thù. Trò thì cũng chấm điểm thầy bằng chính kiến – ông nào khác chính kiến với tôi là thuộc bên kia, không là thầy tôi. Hiện tượng này thật ra đã có mặt từ thời Pháp thuộc, khi sĩ phu Việt chia ra thành hai khối: Khối chủ chiến chống Pháp (như Tôn Thất Thuyết 1839-1913), và khối chủ hòa hợp tác với Pháp (như Tôn Thọ Tường 1825-1877) (Nhưng đương nhiên là phe chủ chiến chống Pháp luôn có ảnh hưởng mạnh hơn, trong nhân dân).

Ngày nay hòa bình đã đến, nhưng đạo đức lại còn đi xuống trầm trọng hơn, đương nhiên vì lượng thông tin cả tốt lẫn xấu tràn ngập địa cầu, mà chuyện xấu – như là nhậu nhẹt và tán gái – thì nhiều người học hơn chuyện tốt – như là tập yoga để bảo tồn sức khỏe.

Trung thành chính là chữ “nghĩa” trong ngũ thường – nhân, nghĩa, lễ, trí, tín.

Nghĩa vợ chồng, nghĩa anh chị em, nghĩa bạn bè, nghĩa thầy trò, nghĩa đồng nghiệp, nghĩa láng giềng, nghĩa chiến hữu, nghĩa đồng chí…

Nghĩa, ngày trước, thường nói đến trung thành giữa người và người, nhưng đôi khi đi rộng hơn như nghĩa quân hay nghĩa binh chống xâm lăng, là các chiến binh chiến đấu vì tình nghĩa (yêu và trung thành) đối với đất nước. Ngày nay thì có “nghĩa vụ quân sự” – đi lính vì trung thành với đất nước. Nghĩa trang là một khu nhà (gia trang) cho người chết, vì người sống có nghĩa với người chết, cần thương xuyên thăm viếng mộ phần.

Rồi rộng ra hơn, nghĩa cử là một hành động tốt (vì trung thành với mọi người quanh mình). Nghĩa dũng là can đảm, dũng cảm làm việc nghĩa. Nghĩa hiệp là người có nghĩa dũng và làm việc nghĩa. Nghĩa khí là ý chí của người nghĩa hiệp.

– Xét đến chữ nghĩa ngày nay, mình thấy có lẽ những ví dụ rõ ràng nhất trên báo chí là nghĩa vợ chồng. Vợ chồng ngày nay ly dị thường xuyên. Đó cũng là một dấu hiệu nghĩa vợ chồng đã thành nông cạn hơn. Nhưng đó cũng là nhờ phụ nữ đã được giải phóng, có thể đi làm và tự lo cho tài chính của minh, nên không phải cắn răng chịu đựng và phải dính cứng với một ông chồng xấu, như ngày xưa.

Tuy nhiên, bất nghĩa mình thấy thường xuyên nhất trên báo chí, để lấy ra làm ví dụ, thì đó là các vụ ly dị của những người hơi có tài sản nhiều một chút – hai vợ chồng ra tòa tranh của, tranh con, đấu đá với nhau, kể tình kể tội nhau như hai kẻ thù, để cả thế giới rành hết chuyện riêng của mỗi người. Dù ai được gì thua gì thì cả hai đều thành tồi tệ trước mắt mọi người trong xã hội.

Vợ chồng thì một ngày cũng là nghĩa, hai ngày cũng là nghĩa. Nếu không còn sống hợp với nhau nữa, thì sao không dàn xếp có tình nghĩa với nhau, và vẫn tôn trọng nhau như hai người bạn. Đặc biệt là khi mình đã có con với nhau – con cái không muốn bố mẹ nói xấu nhau, và muốn bố mẹ vẫn vui vẻ cùng chăm lo các con, dù không còn sống chung một nhà nữa. Bố mẹ tố nhau là làm gương xấu cho các con – chúng nó sẽ không biết trung thành và sẽ thích đấu đá cả đời.

– Rồi báo chí nói chuyện vợ giết chồng, chồng giết vợ, cha giết con, con giết cha – chẳng có một chút tình nghĩa nào, và chỉ như ác quỷ với nhau.

– Đồng nghiệp thì luôn nghe nói hoặc là áp bức nhau đi vào guồng máy nhũng lạm, hoặc là tranh giành nhau để lên chức, hoặc là boss nam cù rủ nhân viên nữ vào nhà nghỉ.

– Hình như mình chẳng đọc được trên báo gương mẫu về trung thành của ai cả. Nếu có thì thường là trung thành của chó với chủ.

Đạo đức của chúng ta thật rất xuống cấp, các bạn. Đừng chỉ ngón tay vào ai cả. Đạo đức chung thì mọi người đều phải chia sẻ trách nhiệm. Hãy làm phần việc của mình. Hãy đạo đức và trung thành để là ngọn đèn cho các thế hệ sau mình học theo.

Với yêu thương,

Hoành

Trung thành – Loyalty

Dear Brothers and Sisters,

In my entire life, I feel that loyalty is the most forgotten and abandoned virtue. When I was in college, the generals of the Republic of (South) Vietnam killed their fellow generals, then killed the President who had nurtured and promoted them to the rank of general; after that, those general thugs turned around and fought each other fiercely. In schools, if friends had different political views, they would cut ties and treat each other as enemies. Students also graded their teachers based on political views – any teacher with different political views from me is on the other side, not my teacher. This phenomenon actually existed since the French colonial period, when Vietnamese scholars were divided into two blocs: the bloc that favored war against the French (like Ton That Thuyet 1839-1913), and the bloc that favored peace and cooperation with the French (like Ton Tho Tuong 1825-1877) (But of course, the faction that favored war against the French always had a stronger influence among the people).

Today, peace has come, but morality has declined even more seriously, of course because of the amount of information, both good and bad, flooding the globe, and bad things – such as drinking and flirting – are learned by more people than good things – such as practicing yoga to preserve health.

Loyalty is the word “righteousness” in the five constants – humanity, righteousness, propriety, wisdom, and trust.

Loyalty (righteousness) between husband and wife, loyalty between brothers and sisters, loyalty between friends, loyalty between teachers and students, loyalty between colleagues, loyalty between neighbors, loyalty between soldiers, loyalty between comrades…

Loyalty (righteousness), in the past, often referred to loyalty between people, but sometimes it was broader, such as the righteous warriors (nghĩa quân) or righteous soldiers (nghĩa binh) against invaders, which were soldiers fighting because of love and loyalty to the country. Today, there is “righteous military service” (nghĩa vụ quân sự) – joining the army because of loyalty to the country. The cemetery (nghĩa trang) is a house (family estate) for the dead, because the living have loyalty to the dead, and need to visit their graves regularly.

More broadly, nghĩa cử (chivalry) is righteous action (because of loyalty to everyone around you). Nghĩa dũng is courage, bravery to do righteous things. Nghĩa hiệp (chivalrous person) is a person who is brave and does righteous things. Nghĩa khí is the will of a chivalrous person.

– Considering loyalty today, I think the clearest examples in the press are probably the loyalty between husband and wife. Today, couples divorce frequently. That is a sign that loyalty between husband and wife has become more shallow. But that is also because women have been liberated, can go to work and take care of their own finances, so they don’t have to grit their teeth and endure and stick with a bad husband, like in the past.

However, the most common example of disloyalty in the press, to use as an example, is the divorce of people with a little more property – these couples go to court to fight over property, fight over children, fight against each other, talk about each other’s private affairs like two enemies, so that the whole world knows all about each person’s private affairs. No matter who wins or loses, both husband and wife are bad in the eyes of everyone in society.

For husband and wife, one day together is nghĩa (loyalty), two days together are also nghĩa. If they can no longer stay together, why not settle things with tình nghĩa (love and loyalty) and respect each other as friends? Especially when you have children – children do not want their parents to speak ill of each other, and they want their parents to take care of them happily, even though the parents are no longer living together. Parents accusing each other is a bad example for their children – the childrens will not know how to be loyal and will like to fight for their whole life.

– Then the press talks about wives killing their husbands, husbands killing their wives, fathers killing their children, children killing their fathers – there is no loyalty at all, and they are just like devils to each other.

– About work colleagues, we always hear that they either force each other into the corrupt machine, or compete against each other to get promoted, or that male bosses invite female employees to motels.

– I don’t think I’ve read any examples of loyalty in the newspaper. If there are any, they’re usually about the loyalty of a dog to its owner.

Our morality is really degraded, my friends. Don’t point fingers at anyone. When it comes to common morality, everyone must share responsibility. Do your part. Be moral and loyal to be a light for future generations to follow.

With compassion,

Hoành

© copyright 2025
Trần Đình Hoành
Permitted for non-commercial use
http://www.dotchuoinon.com