Chào các bạn,
Rồi cũng có bạn hỏi mình: Em thấy có bạn đó công việc nhẹ nhàng chẳng có gì, tài năng thì cũng không, làm việc thì lộn xộn bừa bãi, mà chẳng hiểu sao lương còn cao hơn em?
Trường hợp này là hai người làm ở chuyên môn và vị trí khác nhau, nên dù trong hay khác một tổ chức rất khó có thể so sánh được, và mình cũng không biết cụ thể từng công ty tổ chức để mà nói thêm nhiều. Nhưng mình có thể nói rằng có thể thị trường đang rất cần chuyên môn của ngành của bạn đó, dù làm việc không tốt. Khi thị trường đang có nhu cầu lớn cho một ngành nào đó thì sinh viên ra trường bất kể bằng khá, giỏi ra sao thì khả năng có việc làm rất cao, và lương bổng cũng có xu thế cao hơn các ngành khác mà ít nhu cầu hơn. Thực tế chứng minh, có những giai đoạn nhu cầu việc làm của thị trường bùng nổ cực lớn cho ngành như IT, phân tích dữ liệu… hay gần đây nhu cầu về chăm sóc sức khoẻ, y tế… Cho nên khi nhìn thấy sự chênh lệch có vẻ “bất công”, bạn nên quay về logic kinh tế cơ bản luật cung – cầu trong thị trường việc làm.
Những ví dụ này mình muốn nói điều gì với các bạn? Thực sự câu hỏi của các bạn cần trả lời không phải là nên học ngành gì, làm nghề gì, mà bạn là ai, bạn là gì trong mỗi và mọi công việc bạn làm. Mình có chia sẻ điều này ở bài này
Bây giờ quay lại băn khoăn của rất nhiều sinh viên, vấn đề học ngành gì, làm nghề gì khi tốt nghiệp? Và, vậy thì giá trị của đào tạo đại học cho bạn được gì khi sinh viên ra trường vẫn có nỗi lo không có việc, người có bằng đại đại học vẫn lo bị mất việc?
Mình muốn lấy bối cảnh mấy câu hỏi ở trên để nói chuyện với các bạn về vấn đề cốt lõi hơn mà ít bạn chạm đến. Đó là, học đại học để làm gì? Giá trị của đào tạo đại học cho bạn điều gì trong công việc, trong cuộc sống và cho xã hội của bạn?
Và đây là vài điều cơ bản mình muốn nói với các bạn: học để biết, học để làm, và học để tồn tại.
Học để biết. Học để hiểu biết hơn. Học đại học để có kiến thức và hiểu biết nhiều hơn là học phổ thông. Trước hết để phát triển nhận thức, tri thức cho chính bản thân bạn. Đồng thời tri thức đó đóng góp nâng cao dân trí của toàn xã hội nói chung. Nội trợ ở nhà có bằng đại học chất lượng nuôi dạy giáo dục con cái cũng tốt. Lái xe taxi có bằng đại học là dân trí cao và cũng dẫn đến dịch vụ tốt hơn. Nơi có dân trí cao chưa chắc đã có thu thập là cao nhất, nhưng dân trí cao chắc chắn giúp cả xã hội tư duy và giải quyết nhiều vấn đề phức tạp và cải thiện chất lượng cuộc sống tốt hơn.
Thế nên vì sao mẹ mình 40 tuổi mới bắt đầu học đại học. Thế nên chúng ta vẫn nghe đến trường hợp người 60, 70, thậm chí 80 tuổi vẫn muốn học và mới tốt nghiệp đại học. Chính tinh thần học tập suốt đời, học để hiểu biết hơn có kiến thức là giúp cho xã hội có dân trí cao hơn.
Học để làm. Giá trị của trình độ đại học là ở sự làm với kiến thức và tư duy bằng cái đầu. Giá trị ở chỗ làm việc có kỷ luật, làm việc có hệ thống không phải làm theo bản năng, làm tuỳ tiện, làm tuỳ hứng. Tức là dùng chất xám, dùng tư duy của cái đầu để làm việc. Đại học có nhiệm vụ đào tạo trí thức cho xã hội để biết cách tư duy. Đó là tư duy phân tích (analytical thinking), tư duy đa chiều (critical thinking), tư duy sáng tạo, tư duy làm việc nhóm (teamwork thinking and spirit), và nhiều kỹ năng khác như khả năng tự học, khả năng research…
Đại học không chỉ là nơi đào tạo cho bạn một cái nghề hay sản xuất ra những cái máy làm việc không có tư duy. Đại học để đào tạo trí thức tri thức có khả năng tư duy. Trí thức là những con người có tư duy để dẫn dắt xã hội trong tất cả các vấn đề. Trí thức có nhiệm vụ thảo luận, nghiên cứu phân tích và đưa ra giải pháp tích cực. Trí thức không chạy theo đám đông phàn nàn, chê bai tiêu cực khi gặp các vấn đề.
Các vấn đề từ kinh tế, khoa học, nhân quyền, môi trường, chiến tranh, khí hậu… ngày càng phức tạp đan xen lẫn lộn, và cần trí tuệ của nhiều trí thức để giải quyết. Trí thức luôn luôn có việc để làm và có nhiệm vụ phải làm cho xã hội là như vậy đó các bạn. Nếu chỉ để một cái nghề kiếm ăn và có lương bổng thật cao thì có lẽ trường dạy nghề là đủ, thậm chí có nhiều công việc thì chỉ cấp III xong là có đủ kỹ năng lao động phổ thông rồi.
Học để tồn tại. Quá trình đào tạo ở đại học trang bị cho bạn tư duy và chuẩn bị kỹ năng và tinh thần cho bạn có khả năng thích ứng tốt hơn (adaptation) với cuộc sống. Để giúp bạn tồn tại với một thế giới luôn luôn biến động, và ngày càng nhiều đột biến khôn lường. Người Việt mình có cách nói giỏi xoay sở cuộc sống là vậy đó.
Chúng ta đang chứng kiến khá đủ thế giới ngày nay chưa từng chao đảo như thế. Thiên tai, bệnh dịch, và chiến tranh bạo động có thể bùng nổ bất cứ lúc nào. Và tất cả những bất ổn của thế giới ảnh hưởng trực tiếp đến kinh tế của tất cả quốc gia, tác động đến cuộc sống của mỗi cá nhân, không phân biệt biên giới. Và đương nhiên biến động toàn cầu tác động đến thị trường việc làm tại mỗi quốc gia. Chúng ta đã biết thị trường lao động vốn cũng là một thị trường luôn biến động. Tuy nhiên, khi bạn biết làm việc bằng cái đầu, biết tự học và có tinh thần chủ động thích ứng với thay đổi, thì thị trường có chao đảo, bạn vẫn có khả năng và biết xoay sở cho cuộc sống. Sự chủ động với những gì có từ đào tạo đại học sẽ giúpbạn chuyển qua một công việc khác thuận lợi và tốt hơn rất nhiều so với người thiếu tư duy và kỹ năng, người lao động ở trình độ thấp. Bởi luôn mất nhiều thời gian đào tạo kỹ năng mới cho một công nhân của một ngành chuyển sang ngành nghề công việc khác.
Khi thế giới đi quá nhanh và liên tục, có nhiều đối tượng bị ảnh hưởng mất việc làm. Cụ thể như các ngành công nghiệp được số hoá thay thế lao động phổ thông chân tay. Hơn thế, nhiều ngành công nghiệp bị ảnh hưởng vì bạo động, thiên tai thì những người lao động phổ thông trình độ thấp là một đối tượng dễ bị tấn công và mất việc. Cũng vì vậy cho nên, khi thế giới khi thế giới cứ lao đi vùn vụt, chúng ta phải bàn đến vấn đề bảo vệ đời sống và giảm thiểu rủi ro cho người lao động có thu nhập thấp, người lao động phổ thông, người thiếu kỹ năng lao động. Đây là nhóm yếu thế ít được bảo vệ, ít có cơ hội được lên tiếng trong xã hội tương tự như nhóm người khuyết tật, nhóm trẻ em, phụ nữ, dân tộc thiểu số… Khái niệm chuyển đổi xã hội công bằng “just transition”, không bỏ lại ai phía sau từ đó mà ra.
Các bạn, Học để biết, Học để làm, Học để tồn tại (learn to know, learn to do, learn do survive) đây là ba trong bốn trụ cột của giáo dục, hay triết lý giáo dục đề xuất bởi UNESCO. Trụ cột thứ tư là Học để sống chung với nhau (learn to live together).
Những trụ cột triết lý giáo dục này áp dụng cho giáo dục các cấp và đào tạo đại học nói riêng. Mình nhắc lại những điểm chính để giúp các bạn có một chỉ dẫn trong thế giới đầy biến động, và để các bạn tự tin hơn về giá trị của việc học và việc học đại học. Các bạn xem thêm trụ cột giáo dục của UNESCO trên CVD tại đây và tại đây.
Chúc các bạn học tốt.
TH
Đọt Chuối Non 