Bài cùng chuỗi Tiểu luận về BNTK:
(1), (2), (3), (4), (5), (6), (7), (8), (9), (10), (11), (12), (13), (14). Done.
III. Phần triển khai về Bát Nhã
Như chúng ta đã đề cập trên đây, hai câu đầu của Bát Nhã Tâm Kinh tóm tắt toàn bộ tinh thần Bát Nhã. Những câu sau triển khai thêm về Bát Nhã.
Xá-Lợi-Tử! Thị chư Pháp không tướng, bất sanh bất diệt, bất cấu bất tịnh, bất tăng bất giảm.
(Xá Lợi Tử, mọi sự đều là không, chẳng sanh chẳng diệt, chẳng dơ chẳng sạch, chẳng tăng chẳng giảm.)
(Shariputra, all dharmas are emptiness. They are not born, not destroyed, not defiled, not pure, and they neither increase nor diminish).
Đây là lần thứ hai và lần cuối cùng Xá-Lợi-Tử được nhắc đến trực tiếp bằng chính tên ngài trong Bát Nhã Tâm Kinh. Lần này để chỉ sự chuyển biến quan trọng của Không từ con người đến tất cả mọi hiện hữu. Hãy nhớ lại câu đầu, chúng ta có ngũ uẩn giai không (five skandhas are emptiness) và ngũ uẩn biểu thị cho bản ngã con người. Trong câu này, chúng ta có chư pháp không tướng (all dharmas are emptiness). Chư pháp có nghĩa là tất cả các pháp, tất cả mọi thứ trong vũ trụ–cả vũ trụ của tâm ta cũng như vũ trụ bên ngoài. Như vậy, giờ đây Bát Nhã đã mở rộng lãnh địa của Không, nhằm xác quyết rằng chẳng những chỉ con người mà tất cả mọi thứ khác trong vũ trụ cũng đều là Không.
Xin nhớ lại, trước đây trong ví dụ về ta bước vào thế giới và chết, chúng ta đã nói rằng “Từ vũ trụ tôi đến, và trở về với vũ trụ, tôi ra đi”, và từ đó ta chuyển thành “Từ Không tôi đến, và trở về Không, tôi ra đi.” Chúng ta cũng có thể nói tương tự như vậy với tất cả những vật khác trong vũ trụ. Từ Không những ngôi sao đến, và trở về Không, những ngôi sao ra đi. Những ngôi sao được sinh ra từ Không và đến một lúc nào đó, những ngôi sao sẽ bùng vỡ và biến mất vào Không.
Nhưng chính vũ trụ, mặc dù được xem như một ví dụ sinh động về Không, lại vẫn chưa hẳn là Không, bởi vì chúng ta vẫn còn nhìn thấy vũ trụ bằng mắt và bằng tâm trí mình – như vậy vũ trụ vẫn là pháp (dharma), chẳng phải Không. Chúng ta cần đẩy óc luận lý của mình xa hơn, đến tận cùng giới hạn của luận lý, đến cái tuyệt đối – mọi vũ trụ, cả vũ trụ bên ngoài và vũ trụ bên trong tâm trí, đến từ Không và ra đi trở về Không. Không là tuyệt đối, rộng lớn vô giới han, chẳng có biên giới, ta không thể suy nghĩ và ban luận (bât khat tư nghị. Không là bản thể chân thật của vạn vật, và vạn vật chỉ là một biểu hiện thoáng qua của Không, cũng như sóng chỉ là một biểu hiện nhất thời của nước. Không là tuyệt đối, bao trùm, và làm nền cho, mọi thứ ta có thể nghĩ đến hoặc không nghĩ đến, có thể thấy hoặc không thể thấy, mà ta gọi là tương đối, nằm trong tuyệt đối Không.
Ở đây chúng ta có thể thấy mối quan hệ giữa bản thể (substance) và hiện tượng”(phenomenon) Nước là bản thể, sóng là hiện tượng. Bản thể và hiện tượng không phải là hai thứ khác nhau; bản thể và hiện tượng chỉ là hai cách khác nhau để nói về cùng một thứ. Sóng không khác với nước, nước không khác với sóng; nước là sóng, và sóng là nước.
Tương tự như nước, Không là bản thể của mọi vật. Và, tương tự như sóng, mọi vật là hiện tượng của Không. Mọi vật chẳng khác với Không, Không chẳng khác với bất kỳ vật gì; mọi vật là Không, Không là tất cả mọi vật.
(Nhà Phật thường dùng chữ “tánh” để chỉ bản thể, và chữ “tướng” để chỉ hiện tượng. Không là tánh của vạn vật. Vạn vật là tướng của Không).
Đứng trên bờ nhìn ra biển, nếu chúng ta nhìn vào sóng (tức là hiện tượng), chúng ta sẽ thấy rằng có những con sóng mới sinh ra, có những con sóng cũ tan biến đi, có những con sóng vẩn đục bùn, có những con sóng sạch trong, có những con sóng dâng cao, có những con sóng lụi tàn. Tuy nhiên, nước (tức là bản thể) vẫn chỉ là nước, luôn luôn ở đó, không sinh ra, không mất đi, không dơ, không sạch, không tăng, không giảm. Vì thế, khi chúng ta nhìn tất cả mọi thứ trong vũ trụ, chúng ta thấy những cái đến rồi đi, cùng tất cả mọi chuyển động và biến đổi. Nhưng nếu chúng ta nhìn vào bản thể của mọi vật, tức là nhìn vào Không, thì Không chỉ là Không, luôn luôn ở đó, không sinh ra, không mất đi, không dơ, không sạch, không tăng, không giảm. Đó là ý nghĩa của câu “Thị chư pháp không tướng, bất sanh, bất diệt, bất cấu, bất tịnh, bất tăng, bất giảm.” (“Mọi sự đều là không, chẳng sanh chẳng diệt, chẳng dơ chẳng sạch, chẳng tăng chẳng giảm.”)
Vậy là giờ đây chúng ta có định nghĩa về tính chất của Không:
- Không là bản thể của mọi thứ trong vũ trụ (và mọi thứ trong vũ trụ là biểu hiện của Không).
- Không là tuyệt đối – luôn luôn ở đó, không sinh, không diệt, không dơ, không sạch, không tăng, không giảm.
Quan niệm về Không này có gì đó tương đồng như quan niệm về Thượng Đế trong các tôn giáo hữu thần, với một khác biệt quan trọng: Thượng Đế có một nhân cách tích cực và chủ động can thiệp vào đời sống con người và cuộc sống của vũ trụ, trong khi đó, Không thì trung tính tuyệt đối.
o0o
Tiểu luận về Bát Nhã Tâm Kinh – A brief exposition on the Heart Sutra (8)
Series A brief exposition on the Heart Sutra:
(1), (2), (3), (4), (5), (6), (7), (8), (9), (10), (11), (12), (13), (14). Done.
III. Further expansion of Prajna
As we’ve mentioned previously, the first 2 verses summarize the gist of prajna teaching. The following verses are further expansion of prajna.
Shariputra, all dharmas are emptiness. They are not born, not destroyed, not defiled, not pure, and they neither increase nor diminish.
This is the second and last time Saraputra is addressed directly by name in the Heart Sutra. This time is to indicate the major shift of emptiness from human being to all things in existence. Recall in the first verse, we have “five skandhas are emptiness” and five skandas indicates human being. In this verse we have “all dharmas are emptiness.” All dharmas means all things in the universe–both in the universe of the mind and in the external universe. Thus, now prajna expands emptiness’s territory to affirm that not only human being but everything else in the universe is emptniess.
Recall, previously in the example of my coming into the world and death, we said “From the universe I come, and back to the universe I go,” and from that we changed to “From emptiness I come, and back to emptiness I go.” The same thing can be said about everything else in the universe. From emptiness the stars come, and back to emptiness the stars go. Stars are born from emptiness, and in due time, stars burst and disappear back to emptiness.
But the universe itself, although seen as a vivid example of Emptiness, is not really Emptiness, because we still see the universe with our eyes and with our minds – so the universe is still dharma, not Emptiness. We need to push our logic further, to the very limit of logic, to the absolute – all universes, both the outer universe and the universe within the mind, come from Emptiness and return to Emptiness. Emptiness is absolute, boundless, borderless, beyond our thinking and discussion. Emptiness is the true nature of all things, and all things are but a passing manifestation of Emptiness, just as waves are but a passing manifestation of water. Emptiness is absolute, encompassing, and underlying everything we can think of or cannot think of, can see or cannot see, which we call relative, lies within absolute Emptiness.
Here we can see the relationship between substance and phenomenon. Water is the substance, wave is the phenomenon. Substance and phenomenon are not two different things; substance and phenomenon are just two different ways to talk about the same thing. Wave is not different from water, water is not different from wave; wave is water, water is wave.
Similar to water, emptiness is the substance of everything. And similar to wave, everything is the phenomenon of emptiness. Every thing is not different from emptiness, emptiness is not different from anything; all things are emptiness, emptiness is everything.
Standing on the beach to watch the sea, if we look at the waves (i.e., the phenomenon), we can see that some new waves are born, some old waves are destroyed, some waves are muddy, some waves are clean, some waves increase, some waves decrease. However, the water (i.e., the substance) is just water, always there, not born, not destroyed, not dirty, not clean, not increasing, not decreasing. Thus, when we look at all things in the universe, we see comings and goings and all kinds of movements and changes. But if we look at the substance of all things, which is emptiness, then emptiness is just emptiness, always there, never born, never destroyed, never dirty, never clean, never increasing, never decreasing. That is the meaning of the sentences: “All dharmas are emptiness. They are not born, not destroyed, not defiled, not pure, and they neither increase nor diminish.”
So now we have the defining characteristics of emptiness:
- Emptiness is the substance of all things in the universe (and everything in the universe is the manifestation of emptiness).
- Emptiness is absolute—always there, never born, never destroyed, never dirty, never clean, never decreasing, never increasing.
This concept of emptiness here is somewhat similar to the concept of God in theist religions, with one major difference: God has an active personality that actively engages in human life and the life of the universe, while emptiness is absolutely neutral.
o0o
© copyright 2025
Trần Đình Hoành
Permitted for non-commercial use
http://www.dotchuoinon.com
Đọt Chuối Non 