Hôm nay, mùng 10 tháng 3 âm lịch là Ngày Giỗ Tổ Hùng Vương, mặc dù nghiều nơi đã mừng Giỗ tổ vài ngày trước đây. Nhiểu nơi trong nước và trên thế giới (tại những thành phố đông người Việt) tổ chức Giỗ tổ, tuy nhiên nơi chính vẫn là Đền Hùng ở Phú Thọ, vì vậy ngày này còn gọi là Lễ hội Đền Hùng.

Khu di tích Đền Hùng thuộc thôn Cổ Tích – xã Hy Cương – huyện Lâm Thao – tỉnh Phú Thọ, cách trung tâm thành phố Việt Trì 7 km về phía Bắc, cách thủ đô Hà Nội 90 km. Đền Hùng là di tích lịch sử văn hoá đặc biệt quan trọng của quốc gia, được xây dựng trên núi Hùng – thuộc đất Phong Châu – vốn là đất kế đô của Nhà nước Văn Lang 4.000 năm trước đây. Toàn bộ Khu di tích có 4 đền, 1 chùa và 1 lăng hài hoà trong cảnh thiên nhiên, có địa thế cao rất ngoạn mục, hùng vĩ, đất đầy khí thiêng của sơn thuỷ hội tụ. Chúng ta có thể đọc thêm chi tiết về Đền Hùng tại đây.

Lễ hội Đền Hùng là lễ hội truyền thống của dân tộc Việt Nam, và có một đặc thù riêng là: Phần lễ nặng hơn phần hội. Tâm tưởng người về dự hội là hướng về tổ tiên, cội nguồn với sự tôn kính và lòng biết ơn sâu sắc (Ẩm hà tư nguyên – Uống nước nhớ nguồn). 41 làng xã thuộc tỉnh Vĩnh Phú tham gia rước kiệu lễ dâng Tổ. Từ ngàn xưa, trên các cổ kiệu có bày lễ vật, đi kèm có phường bát âm tấu nhạc, cờ quạt, bát bửu, lọng che cùng chiêng trống. Những làng ở xa thường phải rước 2-3 ngày mới tới” . “Xưa kia, việc cúng Tổ (cử hành) vào ngày 12 tháng 3 (âm lịch) hằng năm. Thường khi con cháu ở xa về làm giỗ trước một ngày, vào ngày 11 tháng 3 (âm lịch)… Đến thời nhà Nguyễn định lệ 5 năm mở hội lớn một lần (vào các năm thứ 5 và 10 của các thập kỷ), có quan triều đình về cúng tế cùng quan hàng tỉnh và người chủ tế địa phương cúng vào ngày 10 tháng 3 (âm lịch). Do đó ngày giỗ Tổ sau này mới là ngày 10 tháng 3 (âm lịch ) hàng năm”.

Những năm hội chính thì phần lễ gồm: Tế lễ của triều đình sau đó là phần lễ của dân. Có 41 làng được rước kiệu từ đình làng mình tới Đền Hùng. Đó là những cuộc hành lễ thể hiện tính tâm linh và nhân văn sâu sắc. Các kiệu đều sơn son thếp vàng, chạm trổ tinh vi, được rước đi trong không khí vừa trang nghiêm vừa vui vẻ với sự tham gia của các thành phần chức sắc và dân chúng trong tiếng chiêng, trống, nhạc bát âm rộn rã một vùng. Phần hội gồm các trò chơi dân gian như đánh vật, đu tiên, ném còn, cờ người, bắn cung nỏ… và đặc biệt là các đêm hát xoan, hát ghẹo – hai làn điệu dân ca độc đáo của vùng đất Châu Phong.

Tại các liên kết này chúng ta có thể đọc thêm về lịch sử Lễ hội Đền Hùng và một số hình ảnh các tiết mục lễ hội dân gian.

Năm nay (2009) Bộ Văn Hóa, Thể Thao và Du Lich đã phát hành văn bản thống nhất nghi thức thực hiên Giỗ tổ cho cả nước.

Tại Đại sứ quán Việt Nam tại Washington DC, USA, có một bàn thờ tổ do sứ quán đặt đặc biệt tại Phú Thọ, do các nghệ nhân chuyên làmcác thiết bị thờ tự trong Đền Hùng. Chở qua Washington DC và ráp lại. Toàn thể bàn thờ rất lớn không dùng một chiếc đinh nào. Kiến trúc và lắp ráp hoàn toàn theo công thức cổ truyền. Sứ quán thường xuyên tổ chức Giỗ tổ, liên hoan Tết cũng như các lễ hội khác thường xuyên trong phòng lớn có bàn thờ tổ.

Trần Đình Hoành

Ngày giỗ tổ Hùng Vương là ngày lễ thiêng liêng nhất cho dân Việt. Mọi ngày lễ khác của dân tộc đều từ ngày này mà ra. Và đối với sử sách thì các vua Hùng và thời Hồng Bàng là một huyền thoại, một cái gì u linh, vừa bí ẩn vừa linh thiêng. Đó là cách con người thời cổ đại nói về mình, về nguồn gốc của mình, và về nguồn gốc vũ trụ. Đó là một suy tư mà trong đó cảm xúc và trực giác đóng vai trò quan trọng hơn lý luận, và thời gian không đi đường thẳng—quá khứ, hiện tại, tương lai—mà đi theo hình tròn–quá khứ của mình cũng chính là tương lai của mình, gốc rễ của mình cũng là cành lá của mình, điểm khởi hành của tổ tiên cũng là điểm đến của con cháu trong mai hậu.

Vì vậy, đối với một dân tộc, huyền sử của dân tộc không phải chỉ là chuyện thần tiên cho trẻ em, mà là nền tảng tinh thần xuyên thời gian, ở trên đó dân tộc hiểu được tổ tiên mình nghĩ gì và cảm xúc gì, và hiện tại mình muốn gì và đang đi đâu.

Hôm nay, nhân ngày quốc tổ, chúng ta sẽ dành một ít thời gian, thăm viếng lại những huyền thoại u linh đó, để gợi ý cho mọi người suy tư. Mỗi huyền thoại nói đến một số vấn đề, và nếu vào kỹ một tí, chúng ta phải cần một bài rất dài cho mỗi huyền thoại. Hôm nay chúng ta chỉ lướt rất nhanh qua một số huyền thoại trong phạm vi chỉ một bài để gợi ý cho các bạn về đọc lại các huyền thoại kỹ lưỡng và suy gẫm sâu xa hơn.

1. Âu cơ và Lạc Long Quân, tiên rồng. Tại sao ta không nói rồng tiên, mà lại nói tiên rồng? Phải chăng đây là một bằng chứng của chế độ mẫu hệ xưa kia,biểu hiện trong sự kiện các vị vua đầu tiên trong lịch sử Việt Nam (khác với huyền thoại tiền sử) là Hai Bà Trưng và Bà Triệu. Theo quyển Concise History of the World của National Geographic (USA), thì Hai Bà Trưng là hai vị lãnh đạo phụ nữ đầu tiên trong lịch sử thế giới. Ngày nay, một số bộ lạc dân tộc tại Việt Nam vẫn còn theo chế độ mẫu hệ. Phải chăng một số các bộ lạc này chính là vài nhánh tổ tiên ta còn sót lại?

Tiên và rồng tương khắc nhưng tương hợp. Đây rất rõ là phản ánh của triết lý âm dương có tự ngàn xưa–âm dương tương khắc, nhưng cũng tương sinh—tiên rồng, non nước, cao thấp. Ngoài ra, trên phương diện lịch sử, có thể đây là cuộc gặp gở giữa hai nhóm dân—một từ phương Bắc (miền nam sông Dương Tử) đi xuống và một nhóm có sẳn ở phương Nam?

Và 100 đứa con. Người Mường cũng có truyền thuyết trăm con. 100 đương nhiên là chỉ số nhiều, nói đến phát triển và sinh sôi nẩy nở–đến 80 triệu ngày nay! Và 100 cũng là tổng số của các số trong Lạc Thư của dịch học, ám chỉ toàn thể.

Nhưng tại sao sinh ra trứng mà không sinh con ngay? Theo các hình khắc trên trống đồng Đông Sơn thì vật tổ ta là chim, mà chim thì đẻ trứng. Âu Cơ là tiên, tiên cũng là chim, dịu dàng bay bỗng. Đặc biệt, rồng cũng là linh vật có thể bay. Như vậy rõ ràng , chim, rồng và bay, rất linh thiêng đối với tổ tiên ta. Chim không cần manh mẽ như voi, dũng mãnh như hổ, nhưng chim yêu tự do, chim muốn có cả bầu trời. Chim là tự do, là sáng tạo, là khai phá.

Và dĩ nhiên là 100 con còn nói rất rõ ý niệm anh chị em và bình đẳng. Vợ chồng thì ly dị được, nhưng anh chị em thì không ly dị được. Sống hay chết, thích hay không thích, thì cũng vẫn là anh chị em. Đây là ý nguyện đoàn kết và bình đẳng rất rõ. Cho nên nếu anh chị em , vì bất kỳ lý do gì mà gọi nhau là kẻ thù, thì đó là cái tội cực kỳ nặng nề đối với tổ tiên và dân tộc.

2. Mười tám đời vua hùng vương. Con số 18 này rất đặc biệt. Các trống đồng Đông Sơn có 18 vành khắc và mỗi vành có 18 con chim. Đời vua Hùng Vương thứ 6 không truyền ngôi cho con trưởng mà cho Lang Liêu, con thứ 18, người tìm ra bánh dày bánh chưng. Vòng trong của thành Cổ Loa có 18 cái u hỏa hồi. Tục rước nõn nường cùa dân gian xưa ở miền trung du và đồng bằng Bắc bộ, rước 18 cái nõn và 18 cái nường (tượng trưng cho thịnh vượng).

Truyền thuyết Mường, cũng nói 100 con chia ra 50 người con về miền đồng bằng trở thành tổ tiên người kinh; 47 người đi lên miền núi, họ là tổ tiên của các dân tộc miền núi, còn lại 3 người sinh ra từ những trứng đầu tiên: Tá Cài, Tá Cần, và Dạ Kịt. Sau khi anh cả là Tá Cài bị rắn cắn chết, các mường mời Tá Cần lên ngôi vua. Tá Cần lấy bà Chu Bà Chương sinh được 18 con: 9 con trai và 9 con gái. Họ trở thành lang (thủ lĩnh) và chia nhau đi coi giữ các bản Mường.

Con số 18 rất rõ là 2 lần 9. Số 9 là số lớn nhất trong Hà Đồ của dịch học. Và là số mạnh nhất, vì đó là số thái dương. Cho nên 9 là lớn và mạnh. Và hai lần chín là tăng lên đến mức đa số của 9. Số 9 của văn hóa ta, xem ra giống như số 7 trong nền văn minh Do thái cổ, với 7 ngày tạo nên thế giới và tuần 7 ngày ta có ngày nay.

3. Tăng thưởng theo công sức. Điểm quan trọng rất đáng chú ý là khái niệm về tăng thưởng tùy theo công sức (meritology) đã nằm sâu trong tâm thức người Việt, cho nên người con nào tài giỏi thì được nối ngôi vua, chứ không nhất thiết là con trưởng. Vì vậy Lang Liêu là con thứ 18 vẫn được nối ngôi cha. “Tăng thưởng tùy theo công sức” là nền tảng của ý niệm dân chủ ngày nay.

4. Bánh dày bánh chưng: là biểu tượng cha mẹ, trời đất, trời tròn đất vuông, trời dương đất âm. Đây lại cũng là khái niệm âm dương rất căn bản trong dịch học. Đồng tiền xu của người Việt khi xưa gọi là đồng âm dương vì nó tròn và có lỗ vuông chính giữa.

Điều rất quan trọng mà nhiều người không nắm được là âm dương là triết lý bình đẳng, không phải là dương thì tốt âm thì xấu, đàn ông (dương) thì tốt, đàn bà (âm) thì xấu như các quí vị không hiểu nguyên lý âm dương nói bậy bạ. Nếu các bạn nhìn vòng thái cực (mà các võ sinh Thái Cực Đạo mang trên áo, hay trên lá cờ Hàn quốc) thì âm dương (xanh và đỏ) hòa quyện với nhau như lượn sóng di động rất bình đẳng, nữa vòng là âm nữa vòng là dương. Hai điều khác nhau, như âm dương, như nam nữ, hòa hợp bình đẳng với nhau và cùng chuyển dịch thì tạo ra vũ trụ. Cho nên nếu nói âm dương, là trời đất, là cha mẹ, thì đó là khái niệm hòa hợp bình đẳng.

Và dĩ nhiên nói đến cha mẹ là nói đến hiếu thảo. Hơn nữa, lá chuối và gạo nếp để làm bánh là biểu tượng rất sâu đậm của đời sống nông nghiệp, tức là sức sống chính của nước ta nghìn xưa. Người biết được hiếu thảo và nước non sâu đến như vậy đương nhiên là có cái nhìn của người có thể gánh vác nước nhà.

5. Dưa hấu: Chuyện Mai An Tiêm có lẽ là câu chuyện đầu tiên mang tinh thần Phật học. An tiêm là người nước khác, được vua nhận làm con nuôi, và An Tiêm tin vào tiền kiếp và nhân quả. Như vậy An Tiêm có thể là biểu tượng cho văn minh Phật giáo du nhập vào Việt Nam.

An Tiêm sau này bị đày ra hoang đảo và được đàn chim từ phương Tây bay ngang nhả hột dưa xuống đảo. Phương Tây là phương Ấn độ và Nepal, tức là phương Phật, là phương mà Đường Tam Tạng đi thỉnh kinh trong Tây Du Ký. Phương Tây cũng là Tây phương Cực lạc, thế giới tịnh độ của Phật A-di-đà.

Và quả dưa hấu thì rất rõ là biểu tượng của lòng khiêm tốn và sức mạnh bên trong. Dựa hấu xanh vỏ đỏ lòng. Bên ngoài chẳng có gì hấp dẫn cả–sống hay chín thì vỏ vẫn xanh, vẫn chẳng tí mùi vị gì cả. Chỉ khi bổ ra, người ta mới thấy bên trong đỏ, rất đẹp, rất ngọt, và rất mát.

Và dĩ nhiên, khi nói đến lấy cái tâm bên trong làm chính, thì đó là cốt tủy của Phật giáo.

6. Truyện trầu cau có vẻ gì như là sự luyến tiếc về chế độ mẫu hệ và tục lệ nào đó tương tự như tục “nối dây” vẫn còn tồn tại trong một số bộ lạc miền cao ở Việt Nam, trong đó người phụ nữ có quyền lấy em chồng hoặc anh chồng khi chồng chết.

7. Truyện Trọng Thủy Mỵ Châu là truyện nói lên tình cảm mạnh mẽ và hơi lạ lùng của người Việt ta. “Phe ta” là Mỵ Châu và An Dương Vương. Trọng Thủy và Triệu Đà là “phe địch.” Trọng Thủy là gián điệp cho địch, dối vợ, hại cha vợ, hại cả quốc gia nhà vợ. Nhưng dân ta lại rất yêu Trọng Thủy, trong văn hóa và nghệ thuật. Lại còn gọi chàng ta với một cái tên rất đáng yêu , rất đáng kính—Trọng Thủy, người quí trọng thủy chung. Và Mỵ Châu, người phụ nữ bị chồng lường gạt, thì bị xử chết. Tại sao có sự bất công lạ thường này?

Rõ ràng là nhiệm vụ bảo vệ quốc gia được đặt lên hàng đầu trong truyện này—trung thành và bảo vệ quốc gia đến mức tuyệt đối. Trọng Thủy làm đủ mọi thứ tội chỉ vì trung thành với quốc gia của chàng. Trung thành với quốc gia là nhiệm vụ tối cao. Vì nhiệm vụ đó mà mang các tội khác, thì các tội khác có thể được cảm thông.

Dĩ nhiên tội dối vợ, phản vợ , phản cha vợ và tổ quốc của vợ, dù là có lý do chính đáng vẫn là một tội, và tự tìm cái chết để rửa tội thì cũng có thể sạch tội và vẫn được hậu thế ca tụng .

Mỵ châu dù chỉ là nạn nhân của lường gạt, nhưng đã không làm tròn bổn phận đối với quốc gia–bảo vệ bí mật quốc phòng (về nỏ thần) tuyệt đối. Cho nên đã phải tội chém. Dù vậy ai cũng nhận ra được là Mỵ Châu chỉ là nạn nhân của những trò chơi chính trị, vì vậy nàng rất được yêu kính trong nền văn hóa Việt. Nhưng thực sự thì Mỵ Châu chẳng có một công đức gì trong truyện cả. Nàng được yêu và được thờ tự (đến tận ngày nay; am thờ Mỵ Châu nằm trong đền thờ An Dương Vương tại ở Cổ Loa), chỉ vì nàng là nạn nhân.

Yêu mến là một chuyện, nhưng thờ tự? Phải chăng đó là vì người ta quá yêu mến tính thành thật của nàng, dù là thành thật đến mức khờ khạo? Như vậy phải chăng dó là hệ quả của một hệ thống luân lý đặt giá trị rất lớn vào thành thật–thành thật là tính thánh, dù có bị gạt thì vẫn là thánh nhân?

Đằng nào đi nữa thì truyện Trọng Thủy Mỵ Châu nói lên lòng bao dung rất bao la của người Việt. Triệu Đà ban đầu là phe địch, đã giết vua ta. Sau lên cai trị ta, và lại được ta xem như là vua tốt của ta, vì gia đình họ Triệu chống lại nhà Hán ở Trung quốc. Chống lại kẻ ức hiếp ta là anh em, là gia đình ta.

8. Có lẽ huyền thoại hấp dẫn nhất của ta là truyện Thánh Gióng, Phù Đổng Thiên Vương. Lúc quốc biến, vua cho đi tìm nhân tài trong thiên hạ, tức là vua trông cậy, hỏi nhờ đến dân. Cậu bé 3 tuổi mà không biết nói có nghĩa là dân thì ngày thường xem ra yếu ớt ngu dốt. Tuy nhiên, khi quốc biến, nếu vua (cho sứ giả) đến gặp dân trực tiếp, nghe dân nói, và tin vào lời dân, dù là nói nghe rất điên, như con nít lên ba nói làm ngựa sắt và roi sắt, nhưng cứ làm theo dân, thì dân sẽ biến từ đứa bé câm ba tuổi thành đại dũng sĩ giết giặc. Đó là cái dũng của dân, khởi động được nhờ đức khiêm tốn và lòng tin của vua.

Và xong việc rồi thì dân biến mất, mạnh ai về nhà nấy, như Thánh Gióng về trời, chẳng ai ngồi đó để đòi vua trả công. Tức là, để khởi động sức mạnh của dân thì dùng đức khiêm tốn và lòng tin, chứ không cần phải mị dân bằng lợi lộc.

Các huyền thoại của một dân tộc là những giấc mơ, những ước muốn, những cảm xúc, những khôn ngoan, những suy tư của dân tộc đó. Huyền thoại là một phần chính của cái mà ta có thể gọi là tiềm thức dân tộc. Chúng ta không thể hiểu dân tộc và văn hóa dân tộc nếu ta không suy tư sâu xa một tí về các huyền thoại dân tộc. Trong tương lai, chúng ta sẽ đi sâu vào mỗi huyền thoại trên Đọt Chuối Non. Tuy nhiên, trong thời gian chờ đợi, các bạn nên đọc thêm và suy tư thêm một tí, và có thể chia sẻ suy tư của các bạn trên trang web này.

Chúc các bạn một ngày vui !!

Mến,

Hoành

© Copyright 2009, TDH
Licensed for non-commercial use