(Về bài thơ IM LẶNG của Nguyễn Hữu Quý)

IM LẶNG

Sinh ra kề mắt bão
mẹ bọc tôi trong vạt phù sa
cái cuống rốn người vùi nơi gốc rạ
im lặng rễ đồng nhập vía hồn tôi

Tôi lớn lên với cây lúa ít lời
sau giông gió chỉ nói bằng hạt chín
hạt lép tập bay, hạt đầy học nhịn
lúa dạy tôi ngôn ngữ chiêm mùa

Tôi học ướt từ mưa
học khô từ nắng
học lội từ bùn
học hát từ trăng
học chắt chiu từ chua mặn đồng làng
và, sau nữa tôi học về im lặng

Im lặng rễ, im lặng cành, im lặng…
ừ nhỉ, thảo thơm đâu cần phải nhiều lời
sau vỏ trấu là trắng ngà hạt ngọc
chứa những điều ân nghĩa chẳng xa xôi

Biết im lặng khó hơn mười lần nói
lặng lẽ đi cũng chẳng phải dễ dàng
tôi nín lại tiếng reo mùa ló rạng
để ra đồng cúi mặt cấy mạ non!

(Nguyễn Hữu Quý)

Cảm nhận về tập thơ Im lặng trên cao của Nguyễn Hữu Quý, Nguyễn Đào Nguyên đã viết Đó là cái im lặng hướng thiện, siêu việt thế gian. Đó cũng là một cách tồn tại của con người. Một cách thế nghiêng nhiều hơn về minh triết Á đông. Bởi lên cao là nối với đại không, với vũ trụ, nơi hóa giải vui buôn đắc thất của đời người
Nếu Im lặng trên cao là im lặng của con người đã có nhiều trải nghiệm, của hồn thơ đang chín, là hệ quả của những gì làm nên người thơ Nguyễn Hữu Quý thì Im lặng là một tự sự chân thành nhưng không kém phần sâu lắng khiến người đọc dễ cảm. Nói cách khác để có được im lặng, ngoài sự vượt lên những va đập của sóng đời trước hết anh có hạnh phúc được hưởng nâng niu từ những nguồn thương vô hạn , đã học với những bậc thầy gần gũi nhưng thông tuệ và các bài học mà anh tích góp ấy được nhà thơ thổ lộ trong tác phẩm này.

Hãy nghe anh khai báo: Sinh ra kề mắt bão / mẹ bọc tôi trong vạt phù sa / cái cuống rốn người vùi nơi gốc rạ / im lặng rễ đồng nhập vía hồn tôi .

Là vậy. Người mẹ sinh ra anh đã nhận từ quê hương quà tặng quí báu là vạt phù sa để bọc anh giờ sinh nở và gốc rạ để vùi cuống rốn. Bọc – Vùi – Mẹ – Gốc rạ. Gần gũi quá, thân thiết quá. Có nâng niu nào hơn, thương mến nào bằng. Chính trong khoảnh khắc chào đời ấy im lặng đã trở thành thuộc tính của anh.

Kề mắt bão là miền Trung, nơi lũ tràn qua mặt, bão giật ngang đầu nơi nhạy cảm đến từng tấc non nước ( Miền Trung- NHQ), nơi thử thách sức chịu đựng của con người cũng như cây cỏ đến nỗi ít lời trở thành phẩm chất sở hữu không chỉ riêng của người mà của luôn cỏ cây vùng đất này. Đại diện đặc trưng là cây lúa và anh đã lớn lên với lúa, học từ lúa bài học về sự khiêm tốn thanh cao: Tôi lớn lên với cây lúa ít lời / sau giông gió chỉ nói bằng hạt chín / hạt lép tập bay, hạt đầy học nhịn / lúa dạy tôi ngôn ngữ chiêm mùa

Ngôn ngữ của lúa là âm thanh lao xao, mượt mà khi gió ngang qua cánh đồng thì con gái, là tiếng rì rào trĩu nặng ân tình khi phù sa và mặt trời đã lặn đủ vào hạt. Ngôn ngữ của lúa là màu vàng tươi vui khi được mùa, cũng có thể là màu ủ ê thuở thất bát. Ngôn ngữ bình dị đó chỉ được nói lên bằng hạt chín, cũng là bằng thành quả của những ngày gom nhặt. Lúa học bay, học nhịn. Còn nhà thơ, ta hãy nghe anh tâm sự: Tôi học ướt từ mưa / học khô từ nắng / học lội từ bùn / học hát từ trăng / học chắt chiu từ chua mặn đồng làng

Phải chăng anh đã học thích nghi; rèn giũa kỷ năng sống; kết tinh vẻ đẹp tâm hồn mình từ thiên nhiên của chính quê hương anh để rồi:Và, sau nữa tôi học về im lặng / im lặng rễ, im lặng cành, im lặng…

Dù im lặng rễ đồng nhập vía hồn tôi hay nói cách khác dù im lặng là bẩm tính, anh vẫn chưa bằng lòng bởi cái tự nhiên nhi nhiên đó chưa phải là tinh hoa, chưa làm nên con người đích thực. Vì anh nghiệm ra: ừ nhỉ, thảo thơm đâu cần phải nhiều lời / sau vỏ trấu là trắng ngà hạt ngọc / chứa những điều ân nghĩa chẳng xa xôi

Đọc đến đây có lẽ không ai không thốt lên “Ồ! Giản dị quá. Tinh tế quá. Như ca dao, tục ngữ”. Thật vậy, nhà thơ nói lên điều rất thực sau vỏ trấu là trắng ngà hạt ngọc nhưng tầng tầng ý nghĩa sau cái rất thực đó mới hàm súc, thuyết phục làm sao thảo thơm đâu cần phải nhiều lời”.

Lưu Đại Khôi (đời Thanh) đã kết luận “ giản dị là cảnh giới tận cùng của văn chương”, phải chăng trong khổ thơ này Nguyễn Hữu Qúy đã chạm đến cảnh giới rồi? Người đọc cũng đồng ý rằng một lần nữa lúa lại là người thầy gần gũi, uyên bác nhưng hết sức thầm lặng của anh, giúp anh nhận chân được giá trị của một phẩm chất phải có của kẻ làm người đúng nghĩa nhất mà không cần sách vở hay triết thuyết: Biết im lặng khó hơn mười lần nói / lặng lẽ đi cũng chẳng phải dễ dàng

Người xưa dạy “ uốn lưỡi bảy lần trước khi nói”. Điều đó cho hay NÓI khó biết nhường nào. Vậy mà ở khổ thơ cuối này, anh đã đưa ra kết quả bài toán so sánh độ khó của BIẾT IM LẶNG và NÓI khiến ta thảng thốt: mười lần. Không dễ gì biết im lặng khi quanh ta chất ngất những thứ đầu độc tâm hồn tình cảm trí tuệ khiến ta phải nói dù là hằn học nanh nọc hay bông lơn giễu nhại. Không dễ gì biết im lặng khi ta còn mải mê bơi lặn trong bể si ái. Biết im lặng là chuẩn mực của sự NGỘ, mà mấy ai…?

Có lẽ nhiều người không đồng ý với con số chính xác trong câu thơ này. Sao không phải là năm , bảy, thậm chí một trăm mà lại là mười. Theo tôi số mười ở đây chỉ là cách nói chứ không phải là con số thực. Số mười chỉ sự vẹn toàn; sự khó đạt tới ( !). Điều đó có nghĩa là “ cực kỳ khó, vô cùng khó”.

Bài thơ kết thúc bằng một sự kìm nén : kìm nén niềm vui của người thấy được thành quả nhưng không phải để tự mãn, phỉnh nịnh mình mà để gieo mùa vui mới: Tôi nín lại tiếng reo mùa ló rạng / để ra đồng cúi mặt cấy mạ non

Đọc bài thơ Im lặng cùng lúc ta có thể nhất quán thơ với tính cách, tâm hồn nhà thơ và cảm nhận được sự lớn lao trong từng hoạt động nhỏ của con người miền Trung nói riêng -Việt Nam nói chung – mà cây lúa là biểu tượng gần gũi – là ẩn dụ chủ ý, đồng thời ta vừa tận hưởng cái thú nhẩn nha với câu chữ giản dị vừa thấm thía ý nghĩa sâu xa của sự khiêm tốn thấm đậm triết lý – một phẩm chất ngày càng trở nên thiếu từ trong cả ý nghĩ và cách hành xử của nhiều người giữa cuộc sống đang nhiều thêm bao bộn bề lo toan nhưng ít dần những giờ khắc lắng đọng để mỗi người có thể nhìn lại mình nhằm tự rèn giũa phần NGƯỜI.

Tôn Nữ Ngọc Hoa