Đại biểu Quốc hội Trương Trọng Nghĩa nói rất đúng: “Một chính phủ thông minh là một chính phủ có ý thức bảo tồn di sản” (trích).

Từ năm 2019 trở về trước, báo chí thường nói về quy hoạch di sản với những câu chuyện đau lòng về mất mát di sản ở khắp nơi. Nhưng từ 2020 đến nay (2026), google “quy hoạch di sản” thì gần như không có kết quả. Có vẻ chỉ có Huế có thực hiện quy hoạch di sản nhưng ở mức độ cầm chừng. 

Xem ra, Chính phủ của chúng ta nên tích cực hơn trong việc bảo tồn di sản.

PTH

• Quy hoạch khảo cổ: Làm sớm, nếu không ‘bảo vệ di sản’ chỉ là ‘xảo chính sách’
• Cố đô Huế sau 9 năm triển khai Quy hoạch Khảo cổ: Bảo tồn di sản để phát triển bền vững

***

Quy hoạch khảo cổ: Làm sớm, nếu không ‘bảo vệ di sản’ chỉ là ‘xảo chính sách’

 22/11/2019 – 06:47

PNO – Lò gốm Hưng Lợi đã bị “xóa sổ”, Giồng Cá Vồ bị bỏ quên trong sự thờ ơ của TP.HCM. Di tích Phùng Nguyên (Phú Thọ) nay chỉ là một lò gạch.

Lò gốm Hưng Lợi (TP.HCM) – di tích khảo cổ học quốc gia trở thành “phế tích”

Hơn 50% di tích thuộc thời đại Đông Sơn (Thanh Hóa) “biến mất”. Hơn nửa thế kỷ “kêu cứu”, tới nay, di chỉ Vườn Chuối (Hà Nội) vẫn “quẫy đạp” trong tuyệt vọng… Và rất nhiều di tích, di chỉ khảo cổ sau khi được phát hiện rơi vào lãng quên. Trước ngày Di sản văn hóa Việt Nam 23/11, những dấu hỏi bỏ ngỏ về một quy hoạch khảo cổ suốt chục năm vẫn đang treo lơ lửng như một thách thức đối với Luật Di sản văn hóa.

“Lệnh Hà Nội và TP.HCM” không bằng… xe ủi, máy xúc?

Chọn Hà Nội và TP.HCM mở đầu, để nói, ở hai trung tâm kinh tế, xã hội, văn hóa, lịch sử lớn nhất cả nước, với một thiết chế văn hóa dù chưa hoàn chỉnh nhưng cũng đầy đủ ban bệ hơn các địa phương khác, việc thực thi pháp luật về di sản cũng đang tồn tại nhiều vấn đề bất cập. Dường như những mệnh lệnh hành chính (từ Luật Di sản văn hóa cho tới các văn bản pháp luật của thành phố ban bố) bằng cách nào đó đã bị vô hiệu hóa bởi cái máy xúc, máy ủi (từ phía doanh nghiệp, cá nhân). 

Thế nên, mới có chuyện, một di tích khảo cổ dù được xếp hạng di tích quốc gia như Lò gốm Hưng Lợi (TP.HCM), hết lần này tới lần khác vẫn bị người dân cho xe ủi vào san lấp. Sau cú “san phẳng” cuối cùng hồi tháng ba tới nay, dư luận vẫn chưa nhận được một câu trả lời xác đáng từ phía chính quyền thành phố, cũng như các cấp quản lý địa phương. 

Thế nên mới có chuyện, dù được các nhà khảo cổ học phát hiện cả nửa thế kỷ, tới nay, một di chỉ có niên đại 3.500 tuổi như Vườn Chuối (Hà Nội) vẫn đang “ngắc ngoải” trong cuộc chiến giữa bảo tồn và phát triển. Mới đây, ngay trước ngày Di sản văn hóa Việt Nam với loạt hoạt động kỷ niệm rình rang, dù đã có lệnh tạm dừng thi công từ phía chính quyền thành phố, đơn vị thi công vẫn đưa máy xúc vào, xâm phạm, san ủi toàn bộ di tích Gò Mỏ Phượng và 50% di tích Gò Dền Rắn nằm trong cụm di chỉ này để làm đường nội bộ. Đến nỗi, người ở Viện Khảo cổ học phải thốt lên: “Luật Di sản văn hóa đang bị thách thức ở đây”.

Đây không phải lần đầu tiên, các nhà khoa học đưa ra cảnh báo cũng như những nguy cơ về tình trạng suy thoái di tích, di chỉ khảo cổ; thế nhưng, những cảnh báo này dường như chỉ là câu chuyện riêng của các nhà khảo cổ học. Một nghịch lý vẫn tồn tại: số di tích, di chỉ, những thành quả nghiên cứu được công bố mới, tiếp tục khẳng định giá trị các nền văn hóa, văn minh, văn hiến Đại Việt, có vẻ tỷ lệ nghịch với số lượng những di tích được bảo vệ; thậm chí, có xu hướng biến mất, bị xóa sổ ngày càng tăng. 

Một thống kê chưa đầy đủ được các nhà khoa học đưa ra cũng đủ khiến chúng ta giật mình: Ở Phú Thọ, Vĩnh Phúc, các di tích thời đại Hùng Vương và tiền Hùng Vương mất tới 90%. Hơn 50% di tích thuộc thời đại Đông Sơn (Thanh Hóa) cũng có số phận tương tự. Sau ba mươi hai năm khai quật, lập quy hoạch, di tích văn hóa Óc Eo cỏ mọc um tùm… Lò gốm Hưng Lợi dù được xếp hạng di tích cấp quốc gia cũng không tránh khỏi số phận “phế tích”…  PGS-TS Tống Trung Tín, Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam, từng kêu lên: “Nếu không bảo vệ được các di tích, di chỉ, có nghĩa, ngành khảo cổ học sẽ chết!”.

Loay hoay quy hoạch khảo cổ

Một trong những công cụ giảm thiểu tình trạng suy thoái di tích, di chỉ khảo cổ mà các nhà khoa học đã nói rất nhiều suốt thời gian qua, là phải xây dựng một quy hoạch, một bản đồ cho khảo cổ học Việt Nam. Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Di sản văn hóa năm 2009 cũng đã quy định các địa phương có trách nhiệm xây dựng quy hoạch khảo cổ, kèm theo phương án bảo vệ hoặc thăm dò khai quật khi cần. Thế nhưng, cho tới nay, trên cả nước, chưa có địa phương nào hoàn thiện và đưa quy hoạch này vào áp dụng trong thực tiễn, kể cả Hà Nội và TP.HCM. 

Dù có lệnh ngừng thi công nhưng máy ủi vẫn tiến hành xâm phạm khu di chỉ Vườn Chuối

Thực tế ở nhiều nơi đã chỉ rõ, những xung đột giữa bảo tồn và phát triển xảy ra thời gian qua cũng bắt nguồn từ việc chưa có quy hoạch. Chỉ khi nào có quy hoạch, ta mới xác định và bảo vệ được những khu vực trọng yếu của khảo cổ. Nếu có quy hoạch, vừa giữ được di sản, lại không làm khó nhà đầu tư. Nếu có quy hoạch, tránh được chuyện “cha chung không ai khóc”. 

Đặc biệt, khi có một quy hoạch khảo cổ với các nội dung cơ bản như số lượng và loại hình di tích, vị trí, phạm vi của di tích, mức độ quan trọng của di tích, tiềm năng nghiên cứu và phát huy giá trị của di tích, những nguy cơ tác động đến di tích…  cơ sở khoa học để xây dựng các dự án phát triển và thực hiện Luật Di sản văn hóa một cách đầy đủ và đúng luật cũng sẽ mạnh mẽ hơn. Đó cũng là căn cứ để quyết định bảo tồn hay xóa bỏ khi đặt trong mục tiêu phát triển.

Thế nhưng, chẳng hiểu vì lý do gì, cả chục năm trôi qua, vẫn chưa có một địa phương nào tiến hành quy hoạch khảo cổ. Cần làm sớm, nếu không, bảo vệ và phát huy giá trị di sản chỉ là một “xảo chính sách”. 

Đại biểu Quốc hội Trương Trọng Nghĩa:  “Một chính phủ thông minh là một chính phủ có ý thức bảo tồn di sản” Một dân tộc có văn hóa cao là một dân tộc biết bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Một nhà nước được gọi là nhà nước văn minh, hiện đại; một chính phủ gọi là chính phủ thông minh; chỉ khi đó là một nhà nước, một chính phủ có ý thức bảo tồn di sản, không hủy hoại di sản, không hy sinh di sản cho miếng ăn, lợi ích trước mắt. Nhiều loại di sản không có khả năng tự tái tạo được. Vì thế, một chính phủ biết nhìn xa trông rộng là một chính phủ phải biết khuyến khích nhân dân và ban hành, thực thi luật pháp bảo tồn di sản. Hiện nay công tác bảo tồn, xếp hạng di tích, quy hoạch khảo cổ còn chậm trễ. Điều này cần khắc phục, nếu không, những di sản sẽ mất đi, sẽ mất luôn, không thể nào khôi phục được. Ta sẽ phải trả giá sớm!

Du Nguyên

***

Cố đô Huế sau 9 năm triển khai Quy hoạch Khảo cổ: Bảo tồn di sản để phát triển bền vững

svhtt – 18/08/2025

Ngày 17/10/2016, UBND tỉnh Thừa Thiên Huế ban hành Quyết định số 2466/QĐ-UBND phê duyệt Quy hoạch Khảo cổ tỉnh Thừa Thiên Huế đến năm 2020, định hướng 2030. Đây không chỉ là một văn bản quản lý nhà nước, mà là một tầm nhìn chiến lược nhằm bảo vệ, khai thác và phát huy giá trị hệ thống di tích, di chỉ khảo cổ – vốn được xem là lớp trầm tích văn hóa đặc sắc của Cố đô Huế. Trong quy hoạch ấy, quần thể di tích cố đô giữ vai trò trung tâm, vừa là kho tàng di sản, vừa là điểm hội tụ và lan tỏa giá trị.

Từ định hướng bảo tồn đến động lực phát triển

Theo Quy hoạch, công tác khảo cổ của Huế phải gắn liền với bảo tồn và phát huy di sản văn hóa, bảo đảm đồng bộ với quy hoạch phát triển kinh tế – xã hội và chiến lược ngành văn hóa – du lịch. Nhà nước ưu tiên đầu tư cho các di tích tiêu biểu, đồng thời khuyến khích xã hội hóa, tạo điều kiện để tổ chức, cá nhân cùng tham gia. Mục tiêu không dừng ở gìn giữ, mà còn hướng tới khai thác hợp lý để hình thành các sản phẩm du lịch đặc sắc, gia tăng giá trị kinh tế từ di sản.

Những bước đi trọng tâm

Quy hoạch đặt ra loạt nhiệm vụ then chốt: điều tra – phân loại toàn diện các di tích khảo cổ; lập kế hoạch thám sát, thăm dò, khai quật có trọng điểm; bảo tồn, trùng tu và phục nguyên di tích; bảo tồn tại chỗ các di tích Champa, Sa Huỳnh gắn với đời sống tín ngưỡng; quản lý chặt chẽ qua cắm mốc, khoanh vùng, số hóa dữ liệu; tăng cường quảng bá và hợp tác nghiên cứu – đào tạo nhân lực.Tổng kinh phí dự kiến khoảng 21,2 tỷ đồng, chia thành hai giai đoạn: 2016–2020 khoảng 9,8 tỷ đồng; 2021–2030 khoảng 11,4 tỷ đồng, từ ngân sách trung ương, địa phương và nguồn xã hội hóa.

9 năm nhìn lại: thành tựu và hạn chế

Sau gần 9 năm (2016-2025) triển khai quy hoạch Khảo cổ, Huế đã đạt nhiều kết quả nổi bật:

– Hoàn thành công tác quy hoạch chung toàn tỉnh và quy hoạch đô thị đến 2030, tầm nhìn 2050, trong đó tích hợp toàn bộ quy hoạch di tích, danh thắng (trừ Quy hoạch quần thể di tích cố đô được làm riêng);

– khai quật một số di tích quan trọng như Đàn tế Giao thời Tây Sơn (núi Bân), tháp Đôi Liễu Cốc, Hải Vân Quan, Văn Miếu, Đại Cung môn, Điện Cần Chánh, Thái Miếu…;

– Xây dựng hồ sơ khoa học, công nhận 10 di tích liên quan khảo cổ, trong đó có 5 di tích cấp quốc gia (Thành Lồi, tháp Chăm Phú Diên, tháp Đôi Liễu Cốc, làng cổ Phước Tích và Hải Vân Quan) và 5 di tích cấp thành phố (Đình Thai Dương Hạ, Đình Thai Dương-Miếu Âm Linh, Chùa Thành Trung, Miếu Linh Quang và Miếu Bà Giàng);

– Hoàn tất cắm mốc, khoanh vùng bảo vệ toàn bộ di tích thuộc quy hoạch;

– Bổ sung 2 di tích cấp thành phố và lập hồ sơ công nhận 2 bảo vật quốc gia là Bộ chóp tháp Champa Linh Thái và Bệ thờ Vân Trạch Hòa…

Tuy nhiên, hạn chế vẫn hiện hữu: nguồn kinh phí chưa đủ để khai quật đồng bộ; một số di tích quan trọng như Thành Hóa Châu, Thành Lồi chưa được bảo vệ đúng mức; số lượng di tích được xếp hạng vẫn chưa tương xứng với tiềm năng phong phú.

Hợp lực để tiến xa

Sở Văn hóa & Thể thao đóng vai trò chủ trì, tích hợp công tác khảo cổ vào các dự án văn hóa – xã hội, phối hợp chặt chẽ với các sở, ngành và chính quyền địa phương để triển khai. Cơ chế phối hợp liên ngành và huy động xã hội hóa được xem là chìa khóa để đẩy nhanh tiến độ và mở rộng phạm vi bảo tồn.

Tăng tốc giai đoạn 2025–2030

Để tạo bước đột phá trong giai đoạn mới, sau khi trở thành Thành phố trực thuộc trung ương và định hướng phát triển theo mô hình đô thị di sản, Sở Văn hoá và Thể thao sẽ tham mưu lãnh đạo thành phố tập trung đầu tư, ưu tiên khai quật các di tích có nguy cơ xâm hại hoặc biến mất; lập quỹ bảo tồn từ nguồn xã hội hóa và hợp tác quốc tế; mở rộng hợp tác với chuyên gia khảo cổ học Nhật Bản, Pháp, Thái Lan, Ấn Độ… để nghiên cứu sâu di tích Champa và tiền Champa; ứng dụng công nghệ số, xây dựng cơ sở dữ liệu 3D và triển khai tham quan thực tế ảo; kết hợp bảo tồn với phát triển du lịch thông qua các tour chuyên đề như “Dấu tích Champa ở Huế” hay “Hành trình khảo cổ Cố đô”; tăng cường giáo dục cộng đồng và hoàn thiện cơ chế quản lý với chế tài đủ mạnh.

Khẳng định vị thế trung tâm di sản

Quy hoạch Khảo cổ không chỉ là một bản kế hoạch, mà là tuyên ngôn của Huế về trách nhiệm và khát vọng bảo tồn di sản. Bằng sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và cộng đồng, giai đoạn 2025–2030 sẽ là thời kỳ tăng tốc, kết hợp nhuần nhuyễn giữa bảo tồn và phát triển, đưa Huế xứng tầm trung tâm di sản đặc sắc của Việt Nam và vươn ra thế giới.

Hương Bình