Việc phát triển hệ thống trường THPT chuyên tại các tỉnh trong nước đặt ra nhiều vấn đề về sự bất bình đẳng và lệch hướng đào tạo trong giáo dục. Trong khi quyền được học tập trong môi trường giáo dục chất lượng tốt, với cơ sở vật chất đầy đủ và hiện đại, là quyền lợi chính đáng của mọi học sinh, thì trên thực tế, những điều kiện này chỉ tập trung chủ yếu ở các trường chuyên.
Trí tuệ của học sinh là tài sản quý của đất nước. Vì vậy, rất mong Nhà nước quan tâm xây dựng và phát triển hệ thống trường học chất lượng cao một cách đồng bộ, để tất cả học sinh ở mọi vùng miền đều có cơ hội học tập, rèn luyện đạo đức và phát triển trí tuệ trong môi trường giáo dục nhân văn, không mang tính phân biệt.
An An
Phát triển trường chuyên: Tạo bất công và học lệch
PLO – 21/07/2010 0:49
Ưu ái đầu tư cho học sinh giỏi trong khi còn rất nhiều học sinh bình thường khó khăn, thiếu trường lớp, tập trung phát triển trường chuyên sẽ gia tăng bất công xã hội và sức ép chạy trường chạy lớp.
Với đề án phát triển trường chuyên với mức đầu tư trên 2.300 tỉ đồng, liệu có phải là Bộ đang thiết kế một nền giáo dục ưu tiên cho học sinh giỏi và bỏ mặc học sinh không giỏi? Trường chuyên liệu có tác dụng tích cực gì cho nền giáo dục hay chỉ tạo ra tình trạng học lệch và sức ép cạnh tranh? Tốt nhất, chỉ nên bồi dưỡng lớp năng khiếu và dành số tiền trên để đầu tư cho những trường vì thiếu phòng học, thiếu nhà công vụ nên chất lượng học tập và thi cử bị ảnh hưởng. Đó là ý kiến của các chuyên gia về đề án phát triển trường chuyên.
GS NGUYỄN XUÂN HÃN, Đại học Quốc gia Hà Nội, Ủy viên Hội đồng Giáo dục quốc gia:
Ưu ái cho trường chuyên là phản giáo dục
 |
Dường như chúng ta đang bước vào lối mòn của nước Pháp mà họ đã mắc phải từ những năm trước. Ở đó, việc phân chia các em học sinh (HS) giỏi thành lớp riêng đã dẫn đến tình trạng tỉ lệ tốt nghiệp thấp hơn. Các trường học thì loay hoay không thể bố trí thời khóa biểu cho HS do các ban quá nhiều và rối rắm. Có những trường HS đăng ký học ban này nhưng vì không đủ số lượng để thành lập một lớp, đành chuyển sang học ban khác hoặc phải chuyển trường, gây sự rối loạn. Việc ra đề, làm bài thi phân ban và không phân ban cũng rắc rối và tốn kém.
Tôi cũng còn nhớ từ năm 1993, nhà nước đã phải bỏ ra gần 700 tỉ đồng, và khoảng 200.000 HS được mang ra “thí điểm” trong ba năm tại chương trình THPT được chia thành ba ban: Ban A (ban tự nhiên), ban C (ban xã hội) và ban B (ban kỹ thuật). Song phân ban đã bị xóa khi Luật Giáo dục được thông qua tháng 12-1998. Luật đã đưa nền giáo dục trở lại quỹ đạo truyền thống. Năm 2002, phân ban lại được khôi phục. Lần này chỉ có hai ban A và C. Năm 2003, phân ban gặp sự cố do thực tiễn trái với dự kiến của Bộ: Dự kiến ban A sẽ có 60% HS, còn ban C: 40%. Thực tế ban A: 90%, ban C: khoảng 10%. Tại những vùng khó khăn có nguyện vọng học một ban với một số môn tự chọn. Điều này cho thấy suốt 15 năm qua, chủ trương phân ban THPT đã ở trong vòng luẩn quẩn, lập rồi lại xóa, xóa xong lại mở, gây nhiều hậu quả. Công bằng là quan trọng nhất trong giáo dục. Việc có trường chuyên không phải là việc làm để khích lệ học sinh. Nếu ta dành ưu ái cho trường chuyên là việc làm phản giáo dục. Không nên tạo ra những học sinh “nhà nòi”.
Theo tôi, mô hình giáo dục của nước Phần Lan được thế giới thừa nhận khá ưu việt hiện nay. Nước bạn xây dựng một nền giáo dục thống nhất toàn quốc, không có trường chuyên, lớp chọn, cùng học theo một chương trình chuẩn. Sau đó, những em nào có năng khiếu sẽ tham gia sinh hoạt thêm tại các câu lạc bộ do trường tổ chức. Tư tưởng chỉ đạo xây dựng một nền giáo dục như Phần Lan – theo ông Vũ Đình Hòe, nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục đầu tiên, đã được Bác Hồ chỉ đạo ngay khi nước nhà giành độc lập năm 1945.
Hầu hết phụ huynh muốn con em mình vào trường chuyên vì có chất lượng đào tạo tốt hơn. Ảnh: HTD
Các nhà giáo dục Việt Nam cũng nên trông người mà ngẫm đến ta. Liệu có thể tránh được tình trạng thiết kế một nền giáo dục cho học sinh giỏi và bỏ mặc học sinh không giỏi không?
GS VĂN NHƯ CƯƠNG, Hiệu trưởng Trường THPT Lương Thế Vinh (Hà Nội):
Đừng tạo ra những đứa con “què quặt”
 |
Thế nào là một trường chuyên? Mấy chục năm gắn bó với ngành giáo dục, tôi cũng không hiểu khái niệm này. Tôi cũng chưa biết được là có khác gì trường phổ thông không.
Tôi đã đọc rất kỹ nội dung đề án này và cũng thấy rằng trường chuyên và trường phổ thông là hai mẫu trường hoàn toàn khác nhau. Tại sao ngành giáo dục lại tách bạch hai loại hình này? Ngoài ra, yêu cầu phấn đấu để trường chuyên đạt tiêu chuẩn như các trường quốc tế mà đề án đưa ra cũng rất khó hiểu vì theo tôi biết, nhiều nước trên thế giới không có trường chuyên. Vậy thì chương trình đào tạo của trường chuyên sẽ lấy gì làm chuẩn và sẽ có kết quả như thế nào đây?
Trong giáo dục phổ thông hiện nay có ba khối phát triển học sinh năng khiếu là ngoại ngữ, khoa học tự nhiên, khoa học xã hội. Thế mà trường chuyên lại chỉ có tập trung một môn chuyên, liệu có cân bằng không? Ví dụ học sinh chuyên toán sẽ chỉ được đào tạo chuyên sâu toán. Các môn còn lại như lý, hóa bị coi là phụ, các em phải học thêm để nắm vững chương trình hơn. Theo tôi, nhà nước bỏ ra hơn 2.300 tỉ đồng để xây dựng những trường sẽ đào tạo ra những đứa con “què quặt, khập khiễng” về kiến thức, có nên không?
Chúng ta đừng tạo ra những đứa con què quặt và tạo thêm sức ép từ phía cha mẹ: “Phải vào bằng được trường chuyên”. Nên chăng chỉ bồi dưỡng lớp năng khiếu và dành số tiền để đầu tư cho những trường vì thiếu phòng học, vì thiếu nhà công vụ nên chất lượng học tập và thi cử bị ảnh hưởng. Hay đầu tư xây dựng thêm những trường mẫu giáo để không còn tình trạng phụ huynh phải thức xếp hàng từ 2-3 giờ sáng.
| Năm tác hại của hệ thống trường chuyên Một là, việc hình thành hệ thống trường chuyên đã tạo ra sự bất công trong giáo dục. Hai là, sự phân biệt đối xử giữa lớp chuyên, lớp thường trong các trường phổ thông gây tác động tâm lý không tốt. Học sinh trường chuyên tự cao, học sinh lớp thường dễ bị tự ti, mặc cảm. Cả hai hình thái tâm lý này đều gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường giáo dục, nơi mà học sinh cần có sự tự tin, nhìn nhận đúng về bản thân, khiêm tốn và biết tôn trọng người khác. Ba là, mô hình đào tạo theo kiểu trường chuyên vừa là hậu quả, vừa là nguyên nhân của căn bệnh thành tích, một căn bệnh trầm trọng của nền giáo dục Việt Nam. Thay vì tập trung nâng cao chất lượng đào tạo toàn diện, người ta tập trung vào việc giành các giải học sinh giỏi và nâng cao tỉ lệ đậu đại học. Bốn là, gây ra tiêu cực trong giáo dục. Thực tế cho thấy ở hầu hết các địa phương, phụ huynh học sinh tìm mọi cách để xin cho con em mình vào trường chuyên vì các trường này được ưu tiên về ngân sách nên có chất lượng đào tạo tốt hơn. Đây chính là nguyên nhân làm phát sinh nhiều tiêu cực. Năm là, gây ra tình trạng học lệch và do đó sẽ cho ra lò những học sinh bị lệch về kiến thức. Học sinh ở trường chuyên ngoài việc được ưu tiên hết mức ở các môn chuyên, các môn còn lại (thường được gọi là môn phụ) coi như được thả lỏng. NGUYỄN THÀNH NAM, nghiên cứu sinh vật lý Trường ĐH Grenoble 1, Cộng hòa Pháp |
***
Bức tranh trường chuyên ở Việt Nam: Đầu tư lớn, kỳ vọng cao, hiệu quả đến đâu?
18/05/2025 08:14
Doãn Nhàn
GDVN – Mỗi tỉnh, thành đều có ít nhất một trường chuyên, đầu tư hàng trăm tỷ đồng nhưng hiệu quả thực sự của mô hình này ra sao, và có còn phù hợp trong bối cảnh mới?
Trường chuyên lâu nay được ví như “vườn ươm nhân tài” của giáo dục phổ thông – nơi quy tụ học sinh giỏi, đội ngũ giáo viên chất lượng và nhận nhiều đặc quyền về đầu tư.
Đi kèm với kỳ vọng là mức chi ngân sách không nhỏ, từ Trung ương đến địa phương. Trong khi đó, hiệu quả thực tế của mô hình này vẫn còn gây tranh cãi, nhất là khi mục tiêu dài hạn là đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao vẫn chưa được thể hiện rõ ràng.
Đặt trong bối cảnh sắp xếp lại đơn vị hành chính cấp tỉnh, câu hỏi “mỗi tỉnh có cần một trường chuyên?” ngày càng trở nên cấp thiết và cần được đánh giá lại một cách toàn diện.
Trường chuyên được đầu tư hàng trăm tỷ đồng cùng nhiều đặc quyền
Không chỉ nhận ngân sách từ các chương trình của Trung ương như Đề án phát triển hệ thống trường trung học phổ thông chuyên giai đoạn 2010-2020 với tổng kinh phí gần 2.313 tỷ đồng, nhiều trường chuyên còn được đầu tư quy mô lớn từ ngân sách địa phương. Tại các tỉnh, hàng trăm tỷ đồng được chi để xây dựng cơ sở vật chất khang trang, hiện đại cho các trường chuyên.
Trong đó, Trường Trung học phổ thông chuyên Bắc Ninh được biết đến là một trong những ngôi trường có mức đầu tư “khủng”, với tổng vốn xây dựng gần 600 tỷ đồng từ ngân sách tỉnh. Tại Hà Nội, Trường Trung học phổ thông Chuyên Hà Nội – Amsterdam được xây dựng với tổng vốn hơn 379 tỷ đồng. Tỉnh Vĩnh Phúc chi 473 tỷ đồng để xây dựng Trường Trung học phổ thông Chuyên Vĩnh Phúc; Tỉnh Ninh Bình đầu tư gần 450 tỷ đồng cho Trường Trung học phổ thông Chuyên Lương Văn Tụy; còn Trường Trung học phổ thông Chuyên Hùng Vương (tỉnh Phú Thọ) cũng được rót hơn 457 tỷ đồng từ ngân sách.
Không chỉ đầu tư “mạnh tay” cho cơ sở vật chất, nhiều tỉnh còn ban hành chính sách đãi ngộ đặc biệt cho giáo viên, học sinh trường chuyên.
Về chính sách hỗ trợ giáo viên, nhiều tỉnh áp dụng các khoản thưởng lớn để thu hút giáo viên có trình độ cao về giảng dạy tại các trường chuyên. Cụ thể, tỉnh Bắc Ninh chi với mức hỗ trợ giáo sư, phó giáo sư và tiến sĩ lên đến 1 tỷ đồng tiền nhà ở nếu về giảng dạy lâu dài, cùng các khoản thưởng tài chính tùy theo học hàm, học vị…(theo Nghị quyết số 02/2021/NQ-HĐND).
Còn tại Hải Phòng, giáo viên từng có học sinh đạt giải quốc tế và cam kết gắn bó lâu dài với trường cũng sẽ được nhận một lần mức hỗ trợ 500 triệu đồng; giáo viên giảng dạy môn chuyên còn được cộng thêm 30% lương hàng tháng.
Tại Hòa Bình, theo Nghị quyết số 166/2022/NQ-HĐND, giáo viên tiến sĩ được hỗ trợ lên đến 300 triệu đồng nếu về công tác lâu dài (từ 10 năm trở lên).
Về chính sách học bổng và khen thưởng học sinh, học sinh tại các trường chuyên được nhận mức thưởng hấp dẫn cho thành tích đạt được trong các kỳ thi quốc gia, khu vực và quốc tế. Tại Hải Phòng, học sinh đoạt giải được khen thưởng từ 20 đến 500 triệu đồng mỗi giải, trong khi giáo viên giảng dạy học sinh đạt giải cũng nhận phần thưởng tương xứng, với 50% tổng mức thưởng của học sinh.
Tỉnh Bắc Ninh cũng thưởng học sinh đạt giải từ 10 đến 500 triệu đồng cho thành tích xuất sắc tại các kỳ thi quốc gia, khu vực và quốc tế.
Khảo sát định mức ngân sách chi sự nghiệp giáo dục tại một số địa phương cũng cho thấy: học sinh trường trung học phổ thông chuyên đang được hưởng mức đầu tư cao hơn đáng kể so với học sinh trường trung học phổ thông bình thường.
Tại thành phố Hà Nội, mỗi học sinh trường chuyên định mức chi được cấp 22 triệu đồng mỗi năm, cao hơn 1,65 lần so với học sinh trường thường. Tại thành phố Đà Nẵng, học sinh Trường Trung học phổ thông Chuyên Lê Quý Đôn được chi gần 7 triệu đồng mỗi năm, gần gấp ba lần so với học sinh trường phổ thông bình thường. Thành phố Cần Thơ cũng phân bổ ngân sách cao hơn cho các lớp chuyên, với mức hỗ trợ dao động từ 13% đến 32% so với lớp học phổ thông.
Học sinh trường chuyên được ưu tiên học bổng, tuyển thẳng đại học
Theo Thông tư 05/2023/TT-BGDĐT về Quy chế tổ chức và hoạt động của trường chuyên, các trường này được ưu tiên đầu tư hệ thống cơ sở vật chất, thiết bị dạy học đồng bộ, hiện đại; bố trí đầy đủ định mức biên chế cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên đạt chuẩn. Ngoài ra, trường còn được cấp kinh phí chi thường xuyên theo quy định, bảo đảm cho các hoạt động giáo dục.
Trường chuyên cũng được ưu tiên xây dựng ký túc xá, nhà ăn cho học sinh nội trú, nhà công vụ cho giáo viên, các công trình thể thao như sân vận động, nhà đa năng, bể bơi, phòng thí nghiệm hiện đại phục vụ dạy học, nghiên cứu và bồi dưỡng học sinh năng khiếu.
Cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên công tác tại trường chuyên được hưởng các chính sách ưu đãi theo quy định của Chính phủ. Ngoài ra, ủy ban nhân dân cấp tỉnh hoặc cơ sở giáo dục đại học chủ quản có thể đề xuất, quyết định các chế độ đãi ngộ bổ sung, khen thưởng dành cho đội ngũ giáo viên, cán bộ có thành tích xuất sắc trong giảng dạy.
Giáo viên, cán bộ giảng dạy lớp chuyên cũng được tạo điều kiện tham gia đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn trong và ngoài nước, nhằm nâng cao chất lượng dạy học và phát triển đội ngũ nhà giáo tinh hoa.
Học sinh trường chuyên đạt giải trong các kỳ thi học sinh giỏi quốc gia, quốc tế hoặc cuộc thi khoa học kỹ thuật được xét cấp học bổng khuyến khích học tập và hưởng chính sách khen thưởng từ ngân sách địa phương hoặc đơn vị chủ quản.
Bên cạnh đó, học sinh trường chuyên còn được ưu tiên xét tuyển, tuyển thẳng vào các cơ sở giáo dục đại học trong nước, hoặc được cử đi đào tạo tại nước ngoài theo các quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Đầu tư khủng nhưng hiệu quả chưa rõ ràng
Trong báo cáo đánh giá kết quả thực hiện Đề án phát triển hệ thống trường trung học phổ thông chuyên giai đoạn 2010 – 2018, Bộ Giáo dục và Đào tạo cho rằng, đề án đã có tác động lớn đến việc thay đổi nhận thức của các cấp chính quyền, cha mẹ học sinh, học sinh và xã hội về mục tiêu trường chuyên.
Mạng lưới trường chuyên từng bước được hoàn thiện, quy mô trường lớp và học sinh được mở rộng, đạt được mục tiêu đề ra. Cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học của các trường chuyên từng bước được tăng cường.
Chất lượng giáo dục tại các trường chuyên có chuyển biến rõ nét, thể hiện qua kết quả xếp loại 2 mặt giáo dục, kết quả thi đại học, kết quả thi Olympic khu vực, quốc tế, thi Intel ISEF trong các năm qua; việc giao lưu, hợp tác với cơ sở giáo dục nước ngoài đã được một số trường chuyên thực hiện.
Ví dụ, giai đoạn 2006 – 2010 trong kỳ thi Olympic quốc tế trường chuyên giành được số huy chương và tỷ lệ trong số huy chương đoạt được là 23 huy chương vàng (chiếm 22,1%), 40 huy chương bạc (chiếm 38,5%), 41 huy chương đồng (chiếm 39,4%). Giai đoạn 2011 – 2018, trường chuyên có 56 huy chương vàng (chiếm 31,3%), 65 huy chương bạc (chiếm 36,3%), 58 huy chương đồng (chiếm 32,4%); tỷ lệ học sinh đoạt huy chương vàng tăng 9,2%. [1]
Tuy nhiên, báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng chỉ ra những hạn chế mang tính hệ thống. Một số địa phương chưa đạt được mục tiêu quy mô học sinh; nhiều trường chuyên chưa đạt chuẩn quốc gia; trình độ ngoại ngữ của giáo viên và cán bộ quản lý còn chưa thể đáp ứng và theo kịp với tốc độ hội nhập quốc tế.
Ở nhiều nơi, trọng tâm vẫn là bồi dưỡng đội tuyển học sinh giỏi, trong khi việc tăng cường năng lực thực hành, thí nghiệm, nghiên cứu khoa học và kỹ năng mềm cho học sinh chưa được chú trọng. Việc tổ chức dạy học thí điểm các môn khoa học bằng tiếng Anh còn hạn chế; liên thông giữa trường chuyên và đại học chưa sâu rộng.
Như vậy, báo cáo hiện vẫn chủ yếu tập trung vào thành tích tại các kỳ thi Olympic quốc tế, mà thiếu thông tin về lộ trình phát triển của học sinh sau khi rời trường chuyên, như tỷ lệ thành công trong học tập, nghề nghiệp, hay mức độ quay trở lại cống hiến cho địa phương. Báo cáo cũng chưa phản ánh rõ sự chênh lệch giữa các trường chuyên ở đô thị lớn với những trường tại địa phương còn khó khăn, nơi điều kiện học tập, đội ngũ giáo viên và cơ sở vật chất còn nhiều hạn chế.
Bên cạnh đó, vai trò lan tỏa sáng kiến giáo dục từ trường chuyên ra hệ thống phổ thông, cũng như việc thí điểm các chương trình quốc tế tiên tiến, vẫn chưa được đánh giá đầy đủ.
Như vậy, dù hệ thống trường chuyên đã khẳng định vai trò trong việc phát hiện, bồi dưỡng học sinh có tố chất, nhưng thực tiễn cho thấy đã đến lúc cần đặt lại những câu hỏi căn bản về mục tiêu, cách tổ chức và tính bền vững của mô hình này. Đáng chú ý, có nơi dù mang danh trường chuyên nhưng lại chưa đáp ứng đầy đủ các điều kiện “chuyên”, từ chất lượng đội ngũ đến chương trình và môi trường học tập.
Với mức đầu tư cao, mô hình này cần được đánh giá lại trên các tiêu chí hiệu quả, công bằng và mục tiêu phát triển lâu dài. Đặc biệt, trong bối cảnh sáp nhập tỉnh đang đặt ra những thay đổi lớn về hệ thống giáo dục và phân bổ nguồn lực, câu hỏi “mỗi tỉnh có cần một trường chuyên?” ngày càng trở nên cấp thiết.
Tính đến nay, hệ thống trường chuyên đã phủ khắp 63 tỉnh, thành phố với hơn 80 trường, trong đó có 8 trường chuyên trực thuộc các cơ sở giáo dục đại học và 74 trường chuyên thuộc các địa phương. Theo thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo, đến năm học 2019-2020, cả nước có 71.345 học sinh lớp chuyên, chiếm khoảng 2,7% tổng số học sinh trung học phổ thông.
Tài liệu tham khảo:
Doãn Nhàn
***
Mục tiêu trường chuyên có mâu thuẫn với sứ mệnh giáo dục con người?
05/07/2020 06:35
Nguyễn Trọng Bình
GDVN– Mục đích đào tạo nhân tài của hệ thống trường chuyên ở Việt Nam hiện nay đang mâu thuẫn với mục tiêu và sứ mệnh đào tạo con người trong giáo dục.
Về mặt từ ngữ, theo tôi hiểu cách nói “bán trường chuyên” của Tiến sĩ Nguyễn Đức Thành thực ra là muốn tư nhân hóa hệ thống này chứ hoàn toàn không phải phủ nhận thành quả hay “xóa sổ” mô hình đào tạo này.
Nếu không sa đà vào chuyện bắt bẻ câu chữ có phần trần trụi và “cực đoan” thì quan điểm và lập luận của ông là những gợi mở rất thú vị.
Và nếu cầu thị và chân thành hơn nữa, tôi cho rằng đây chính là cơ hội để tất cả chúng ta cùng “soi” lại những tồn tại và bất cập của hệ thống giáo dục phổ thông không riêng gì các trường chuyên ở Việt Nam trong bối cảnh ngành giáo dục đang tiến hành “đổi mới căn bản và toàn diện”.
Trường Trung học phổ thông chuyên Hà Nội – Amsterdam. (Ảnh minh họa: Báo Nhân dân)
Phẩm giá quan trọng hơn kiến thức, kỹ năng
Trước hết, tôi muốn dẫn lại đây quan niệm về mục tiêu và sứ mệnh của giáo dục của bác học Albert Einstenin để tất cả chúng ta cùng tham khảo và nhìn lại những việc mà ngành giáo dục của chúng ta đang làm:
“Dạy cho con người một chuyên ngành thì chưa đủ. Bởi bằng cách đó, anh ta tuy có thể trở thành một cái máy khả dụng nhưng không thể trở thành một con người với đầy đủ phẩm giá.
Điều quan trọng là anh ta phải được dạy để có một cảm thức sống động về cái gì đáng được phấn đấu trong cuộc đời. Anh ta phải được dạy để có một ý thức sống động về cái gì là đẹp cái gì là thiện.
…
Anh ta cần phải học để hiểu được những động cơ của con người, hiểu những ảo tưởng và những nỗi thống khổ của họ để tìm được một thái độ ứng xử đúng đắn với từng con người đồng loại của mình cũng như với cộng đồng.”[1]
Nếu chúng ta thống nhất với nhau rằng, mục tiêu và sứ mệnh quan trọng nhất của giáo dục nói cho cùng là giúp con người ngày một hoàn thiện hơn về phẩm giá thì nhìn chung giáo dục ở Việt Nam hiện nay đang bị lệch về một bên.
Điều này có lẽ không phải bàn cãi vì thời gian chúng ta đã được nghe quá nhiều lời than phiền về việc nền giáo dục của chúng ta chỉ chú tâm vào việc nhồi nhét kiến thức phục vụ cho các kỳ thi. Hay nói nôm na là chỉ tập trung vào việc “dạy chữ hơn dạy người”.
Và sự lệch này diễn ra rõ nhất là ở hệ thống các trường chuyên ở Việt Nam hiện nay.
Vì để phục vụ cho các kỳ thi (nhất là các kỳ thi quốc tế nhằm nâng cao “hình ảnh quốc gia”) các môn học về khoa học tự nhiên (Toán, Lý, Hóa…) đang được các phụ huynh định hướng cho con em mình; còn các trường chuyên cũng chú trọng đầu tư nhiều hơn so với việc đầu tư cho các môn về khoa học xã hội và nghệ thuật (Văn, Sử, âm nhạc, mỹ thuật,…).
Sự học lệch này, xét về phương diện tâm lý và văn hóa là rất nguy hiểm. Vì các môn khoa học xã hội và nghệ thuật là con đường để các em từng bước khám phá thế giới tinh thần, thế giới nội tâm của bản thân và cộng đồng, dân tộc nhưng lại ít được đầu tư, quan tâm.
Sự học lệch ấy, có thể giúp các em sau này trở thành những chuyên gia trong lĩnh vực nào đó với những phát minh, phát kiến để tạo ra của cải vật chất cho xã hội nhưng chưa chắc đã có sự phát triển lành mạnh về tâm hồn; hay có một đời sống cá nhân an yên và hạnh phúc.
Một cá nhân nếu những vấn đề của bản thân không được giải quyết thì khó mà có những đóng góp thiết thực cho cộng đồng, dân tộc.
Ngược lại, nếu một cộng đồng, dân tộc chỉ biết thụ hưởng những giá trị được tạo ra bởi một cá nhân nhưng lại bỏ mặc anh ta loay hoay với những khuyết tật trong tâm hồn thì đó là một cộng đồng hời hợt và không xứng đáng.
Giáo dục suy cho cùng là quá trình tôn tạo và sáng tạo các giá trị văn hóa trong quá khứ và hiện tại.
Thế nhưng đáng tiếc thay, vấn đề này rất ít được quan tâm trong hệ thống giáo dục ở Việt Nam hiện nay.
Trong khi đó, lịch sử trưởng thành và phát triển của một cộng động, quốc gia, dân tộc chưa bao giờ được nhìn nhận và quyết định bằng sức mạnh vật chất thuần túy mà chủ yếu thông qua sức mạnh tinh thần, qua chiều sâu và nội lực văn hóa của mỗi cá nhân trong sự tiếp nối và kế thừa từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Thế nên, với cách thức tuyển chọn và đào tạo “nhân tài” của các trường chuyên ở Việt Nam hiện nay thì rất khó để xã hội an tâm về tâm thế “phục vụ đất nước” sau này.
Nói cách khác, nếu mục đích của các trường chuyên chỉ chăm chăm vào việc tuyển chọn những con gà chiến để mang ra thi thố kiến thức và kỹ năng thuần túy thì đó không những rất sai lầm mà trước hết đang mâu thuẫn với mục tiêu giáo dục “con người toàn diện” mà Nhà nước đang tiến hành đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục.
“Nhân tài” ở trường chuyên hay là sự áp đặt và “bệnh thành tích” của thế giới người lớn?
Cá nhân tôi luôn ủng hộ cần có những ngôi trường chuyên với ý nghĩa qua đó kịp thời phát hiện và bồi dưỡng những cá nhân có những tố chất đặc biệt, năng khiếu bẩm sinh về một lĩnh vực nào đó như một sự chuẩn bị tốt nhất để đất nước có những thế hệ kế thừa bền vững.
Bởi đây là một thực tế và nhu cầu chính đáng của con người và xã hội.
Tuy vậy, với những gì đang diễn ra trong đa phần các trường chuyên ở Việt Nam hiện nay (từ cách tư duy đến cách thức tổ chức mô hình này) tôi cho rằng, ý nghĩa trên đang được/bị nhìn nhận và diễn giải khác đi.
Từ đây, tôi cho rằng những lập luận trường chuyên là nơi đào tạo “nhân tài” nhằm “phục vụ đất nước” rất cần phải xem xét lại:
Thứ nhất, các em học sinh phổ thông dù sao vẫn chưa có sự phát triển toàn diện về tâm sinh lý và đương nhiên các em vẫn đang phụ thuộc mọi thứ vào thế giới người lớn chứ chưa tự đi bằng chính đôi chân của mình.
Vậy nên, tài năng của các em nên chăng cần được khu biệt trong phạm vi lứa tuổi chứ không nên chủ yếu được nhìn qua sự kỳ vọng và tham vọng của thế giới người lớn (cha mẹ, thầy cô…).
Một khi người lớn nghĩ rằng con em mình là “nhân tài” của đất nước nên “định hướng” các em phải vào các trường chuyên lớp chọn thì không những là sự áp đặt mà còn vô tình tạo ra một áp lực về tâm lý rất nặng nề cho các bạn trẻ.
Hoặc không thì vô tình tạo ra sự ảo tưởng về bản thân của chính các em trong mối quan hệ với bạn bè cùng trang lứa.
Thứ hai, chúng ta có quyền tự hào về thành tích học tập của học sinh Việt Nam qua các giải thưởng quốc tế nhưng xin đừng nhân danh.
Bởi lẽ “tầm vóc trí tuệ” hay “vị thế” và “hình ảnh quốc gia, dân tộc” không thể và không nên chỉ nhìn nhận qua các giải thưởng quốc tế mà các em học sinh chưa qua 18 đạt được.
Đáng tiếc thay đây lại là một thực tế phổ biến ở Việt Nam.
Đây là gì nếu không phải là biểu hiện của căn bệnh thành tích nếu không muốn nói là sự ích kỷ của thế giới người lớn khi bắt các em học sinh phải dành cả thanh xuân để làm “đẹp mặt” cho không những gia đình dòng tộc mà còn cho cả dân tộc, quốc gia?
Trong khi đó, nhìn nhận những giải thưởng này, các nước có nền giáo dục phát triển chỉ thuần túy xem đó là “cuộc chơi riêng của bọn nhóc”.
Điều họ quan tâm là cảm xúc và tư duy của các em đã được chuẩn bị và tiến triển như thế nào sau khi đã kết thúc chặng đường giáo dục phổ thông.
Cuối cùng, thực tế việc tổ chức và vận hành hệ thống trường chuyên ở Việt Nam hiện nay đã và đang tạo ra một sự ganh đua ngầm giữa không chỉ các em học sinh mà còn trong đội ngũ giáo viên phổ thông.
Các giáo viên giảng dạy ở các trường chuyên một mặt lấy đó làm niềm vinh dự, tự hào thậm chí là ảo tưởng nhưng mặt khác cũng đang chịu một áp lực tâm lý rất nặng về từ các lãnh đạo địa phương về thành tích.
Thay lời kết
Nhiệm vụ quan trọng nhất của giáo dục phổ thông là vun đắp và bồi dưỡng thế giới tinh thần cho những đứa trẻ chưa trưởng thành để chuẩn bị lộ trình để các em phát triển cân bằng và hài hòa trước khi trở thành công dân chính thức và tự đi trên chính đôi chân của mình mà không cần phải vịn vào người khác.
Và dù là chuyên hay không chuyên thì mục tiêu quan trọng nhất của giáo dục giai đoạn này là làm sao giúp các bạn trẻ tự khám phá và nhận ra cái năng khiếu, năng lực riêng của bản thân.
Quan trọng hơn là được trải nghiệm trong một môi trường giáo dục mà ở đó các em được là chính mình với những suy nghĩ, ước mơ chính đáng, hồn nhiên, vô tư không bị áp đặt bởi cái nhìn định kiến hay những toan tính từ thế giới người lớn.
Nếu đi chệch khỏi mục tiêu này thì mọi sự lý giải về việc đào tạo “nhân tài” nhằm “phục vụ đất nước” nếu không là ngụy biện thì cũng khó mang lại hiệu quả và thành công như mong muốn.
Bởi vì, mục đích đào tạo “nhân tài” này đang mâu thuẫn với mục tiêu và sứ mạng trong đào tạo con người của giáo dục nói chung.
Ngoài ra, muốn có nhân tài đích thực thì sự khai phóng và tự do trong thế giới tinh thần của mỗi cá nhân là yếu tố quan trọng nhất mà giáo dục phải hướng đến.
Chú thích nguồn tham khảo:
[1]: Albert. Einstenin (2007),“Thế giới như tôi thấy”, Nhà xuất bản Tri thức.
Nguyễn Trọng Bình
Đọt Chuối Non 