Việt Nam đang phải đối mặt với lượng rác thải y tế khổng lồ. Tuy nhiên, chất thải nguy hại này vẫn chưa được kiểm soát chặt chẽ tại nhiều nơi, gây ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng tới sức khỏe cộng đồng.

Để các cơ sở khám, chữa bệnh trong nước thực hiện đúng quy định, cơ quan chức năng cần tăng cường giám sát và xử phạt nghiêm các trường hợp vi phạm. Đồng thời, cần có hướng dẫn cụ thể trong việc phân loại, thu gom và xử lý rác thải y tế, nhằm giúp nhân viên y tế cũng như người dân hiểu rõ và làm đúng.

An An

• Bài 1: Bức tranh toàn cảnh về chất thải y tế tại Việt Nam
• Bài 2: Hệ thống pháp lý về xử lý chất thải y tế: Còn khoảng trống nào?
• Bài 3: Rác thải y tế — thách thức quản lý từ bệnh viện đến phòng khám tư nhân
• Bài 4: Hà Nội tăng tốc kiểm soát rác thải y tế – Cần giải pháp tổng thể, bền vững

***

Bài 1: Bức tranh toàn cảnh về chất thải y tế tại Việt Nam

Chất thải y tế là gì, có bao nhiêu loại chất thải y tế?

Chất thải y tế là bất kỳ chất thải nào có chứa chất nhiễm trùng (hoặc vật liệu có khả năng truyền nhiễm). Bao gồm chất thải phát sinh từ các cơ sở y tế như văn phòng bác sĩ, bệnh viện, phòng khám nha khoa, phòng thí nghiệm, cơ sở nghiên cứu y khoa và phòng khám thú y. Chất thải y tế có thể chứa chất lỏng cơ thể như máu hoặc các chất gây ô nhiễm khác. Đạo luật Theo dõi Chất thải Y tế năm 1988 định nghĩa chất thải y tế là chất thải phát sinh trong quá trình nghiên cứu y học, xét nghiệm, chẩn đoán, tiêm chủng, hoặc điều trị cho người hoặc động vật. Một số ví dụ như thủy tinh, băng gạc, găng tay, các vật dụng sắc nhọn đã bị loại bỏ như kim hoặc dao mổ, gạc và khăn giấy.

Khoản 1 Điều 3 Thông tư 20/2021/TT-BYT định nghĩa về chất thải y tế như sau: Chất thải y tế là chất thải phát sinh từ hoạt động của cơ sở y tế, bao gồm chất thải y tế nguy hại, chất thải rắn thông thường, khí thải, chất thải lỏng không nguy hại và nước thải y tế.

Cũng theo Thông tư 20/2021/TT-BYT, việc phân định chất thải y tế được quy định cụ thể tại Điều 4. Theo đó, chất thải y tế được chia làm 6 loại trong đó chất thải y tế nguy hại bao gồm: Chất thải lây nhiễm và chất thải nguy hại không lây nhiễm.

Chất thải lây nhiễm bao gồm: chất thải lây nhiễm sắc nhọn, chất thải lây nhiễm không sắc nhọn và chất thải có nguy cơ lây nhiễm cao, chất thải giải phẫu. Trong đó:

Chất thải lây nhiễm sắc nhọn bao gồm kim tiêm, bơm liền kim tiêm, đầu sắc nhọn của dây truyền, kim chọc dò, kim châm cứu, lưỡi dao mổ, đinh, cưa dùng trong phẫu thuật, các ống tiêm, mảnh thủy tinh vỡ, các vật sắc nhọn khác đã qua sử dụng thải bỏ có dính, chứa máu của cơ thể hoặc chứa vi sinh vật gây bệnh;

Chất thải lây nhiễm không sắc nhọn bao gồm bông, băng, gạc, găng tay, các chất thải không sắc nhọn khác thấm, dính, chứa máu của cơ thể, chứa vi sinh vật gây bệnh; vỏ lọ vắc xin thuộc loại vắc xin bất hoạt hoặc giảm độc lực thải bỏ; chất thải lây nhiễm dạng lỏng (bao gồm dịch dẫn lưu sau phẫu thuật, thủ thuật y khoa, dịch thải bỏ chứa máu của cơ thể người hoặc chứa vi sinh vật gây bệnh);

Chất thải có nguy cơ lây nhiễm cao bao gồm mẫu bệnh phẩm, dụng cụ đựng, dính mẫu bệnh phẩm, chất thải dính mẫu bệnh phẩm thải bỏ từ các phòng xét nghiệm tương đương an toàn sinh học cấp II trở lên; các chất thải phát sinh từ buồng bệnh cách ly, khu vực điều trị cách ly, khu vực lấy mẫu xét nghiệm người bệnh mắc bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhóm A, nhóm B;

Chất thải giải phẫu bao gồm mô, bộ phận cơ thể người thải bỏ, xác động vật thí nghiệm;

Chất thải nguy hại không lây nhiễm bao gồm: Hóa chất thải bỏ có thành phần, tính chất nguy hại vượt ngưỡng chất thải nguy hại hoặc có cảnh báo nguy hại trên bao bì từ nhà sản xuất;

Dược phẩm thải bỏ thuộc nhóm gây độc tế bào hoặc có cảnh báo nguy hại trên bao bì từ nhà sản xuất;

Vỏ chai, lọ đựng thuốc hoặc hoá chất, các dụng cụ dính thuốc hoặc hoá chất thuộc nhóm gây độc tế bào hoặc có cảnh báo nguy hại trên bao bì từ nhà sản xuất;

Thiết bị y tế bị vỡ, hỏng, đã qua sử dụng thải bỏ có chứa thủy ngân, cadimi (Cd); pin, ắc quy thải bỏ; vật liệu tráng chì sử dụng trong ngăn tia xạ thải bỏ;

Dung dịch rửa phim X- Quang, nước thải từ thiết bị xét nghiệm, phân tích và các dung dịch thải bỏ có yếu tố nguy hại vượt ngưỡng chất thải nguy hại;

Chất thải y tế khác có thành phần, tính chất nguy hại vượt ngưỡng chất thải nguy hại hoặc có cảnh báo nguy hại từ nhà sản xuất.

Chất thải rắn thông thường bao gồm: Chất thải rắn sinh hoạt phát sinh từ hoạt động sinh hoạt thường ngày của nhân viên y tế, người bệnh, người nhà người bệnh, học viên, khách đến làm việc và các chất thải ngoại cảnh trong cơ sở y tế (trừ chất thải sinh hoạt phát sinh từ khu vực cách ly, điều trị người mắc bệnh truyền nhiễm nguy hiểm);

Hóa chất thải bỏ không có thành phần, tính chất nguy hại vượt ngưỡng chất thải nguy hại;

Vỏ chai, lọ đựng thuốc hoặc hoá chất, dụng cụ dính thuốc hoặc hoá chất không thuộc nhóm gây độc tế bào hoặc không có cảnh báo nguy hại trên bao bì từ nhà sản xuất;

Vỏ lọ vắc xin thải bỏ không thuộc loại vắc xin bất hoạt hoặc giảm độc lực;

Chất thải sắc nhọn không lây nhiễm, không có thành phần, tính chất nguy hại vượt ngưỡng chất thải nguy hại;

Chất thải lây nhiễm sau khi đã xử lý đạt quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về môi trường;

Bùn thải từ hệ thống xử lý nước thải không có thành phần, tính chất nguy hại vượt ngưỡng chất thải nguy hại; tro, xỉ từ lò đốt chất thải rắn y tế không có thành phần, tính chất nguy hại vượt ngưỡng chất thải nguy hại;

Chất thải rắn thông thường khác;

Danh mục chất thải rắn thông thường được phép thu gom phục vụ mục đích tái chế quy định tại Phụ lục số 01 ban hành kèm theo Thông tư này.

Khí thải bao gồm khí thải phát sinh từ phòng xét nghiệm tác nhân gây bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, lây truyền qua đường không khí; khí thải từ phòng xét nghiệm an toàn sinh học cấp III trở lên.

Chất thải lỏng không nguy hại bao gồm dung dịch thuốc, hoá chất thải bỏ không thuộc nhóm gây độc tế bào, không có cảnh báo nguy hại từ nhà sản xuất, không chứa yếu tố nguy hại vượt ngưỡng, không chứa vi sinh vật gây bệnh.

Nước thải y tế gồm nước thải phát sinh từ hoạt động chuyên môn trong cơ sở y tế. Trường hợp nước thải sinh hoạt thải chung vào hệ thống thu gom nước thải y tế thì được quản lý như nước thải y tế.

Các nguồn phát sinh chất thải y tế

Nguồn phát sinh chất thải y tế phát sinh chủ yếu tại các bệnh viện; các cơ sở y tế khác như trung tâm vận chuyển cấp cứu, phòng khám sản phụ khoa, nhà hộ sinh, phòng khám ngoại trú, trung tâm lọc máu; các trung tâm xét nghiệm và nghiên cứu y sinh học; ngân hàng máu… và đặc biệt ở các khu vực xét nghiệm, khu phẫu thuật, bào chế dược. Hầu hết các chất thải y tế đều có tính chất độc hại và tính đặc thù khác với các loại chất thải khác.

Lượng chất thải y tế phát sinh trong ngày khác nhau giữa các bệnh viện, cơ sở y tế và tùy thuộc số giường bệnh, bệnh viện chuyên khoa hay đa khoa, trung tâm y tế cũng như các thủ thuật chuyên môn được thực hiện tại bệnh viện, số lượng vật tư tiêu hao được sử dụng…

Theo số liệu thống kê của Bộ Y tế, cả nước có 51.962 cơ sở y tế, bao gồm 13.641 cơ sở y tế công lập và 38.321 cơ sở y tế ngoài công lập, trong đó có 73 cơ sở y tế công lập tuyến trung ương (42 bệnh viện; 31 cơ sở khác); 838 cơ sở y tế công lập tuyến tỉnh (428 bệnh viện; 410 cơ sở y tế dự phòng); 1.599 cơ sở y tế công lập tuyến huyện (570 bệnh viện; 649 trung tâm y tế tuyến huyện và 380 phòng khám đa khoa khu vực); 11.131 trạm y tế xã; 321 bệnh viện ngoài công lập; 38.000 phòng khám ngoài công lập.

Với số lượng cơ sở y tế lớn, các nguồn phát thải cũng theo đó ngày càng gia tăng. Đây cũng là áp lực lớn đối với công tác quản lý, xử lý chất thải, nước thải y tế trong thời gian tới. Với tổng lượng nước thải y tế phát sinh trung bình 130.000 m3/ngày, đêm; tổng lượng chất thải rắn y tế phát sinh trung bình khoảng 441 tấn/ngày, trong đó chất thải rắn y tế nguy hại là 71,5 tấn/ngày trên cả nước thì yêu cầu đặt ra đối với công tác kiểm soát nguồn thải, xử lý chất thải càng nặng nề.

Thế nên để công tác kiểm soát nguồn thải, xử lý chất thải trong lĩnh vực này đạt hiệu quả và đi vào nền nếp thì điều đầu tiên cần làm chính là việc phân loại, thu gom chất thải y tế. Điều này được hướng dẫn cụ thể tại Thông tư số 20/2021/TT-BYT của Bộ Y tế.

Quy định cụ thể về phân loại chất thải y tế

Ngày 26/11/2021, Bộ Y tế đã ban hành Thông tư số 20/2021/TT-BYT quy định về quản lý chất thải y tế trong phạm vi khuôn viên cơ sở y tế. Tại Thông tư trên, Bộ Y tế quy định chi tiết việc phân loại, thu gom, lưu giữ, quản lý chất thải y tế trong phạm vi khuôn viên cơ sở y tế.

Theo đó, về nguyên tắc phân loại chất thải y tế là phải phân loại để quản lý ngay tại nơi phát sinh và tại thời điểm phát sinh; Từng loại chất thải y tế phải phân loại riêng vào trong bao bì, dụng cụ thiết bị lưu chứa chất thải theo quy định tại Điều 5 Thông tư này. Trường hợp các chất thải y tế nguy hại không có khả năng phản ứng, tương tác với nhau và áp dụng cùng một phương pháp xử lý có thể được phân loại chung vào cùng một bao bì, dụng cụ, thiết bị lưu chứa (trừ chất thải lây nhiễm sắc nhọn).

Trường hợp chất thải lây nhiễm để lẫn với chất thải khác thì hỗn hợp chất thải đó phải thu gom, lưu giữ và xử lý như chất thải lây nhiễm và tiếp tục thực hiện quản lý theo tính chất của chất thải sau xử lý.

Về vị trí đặt bao bì, dụng cụ phân loại chất thải: Tại khoa, phòng, bộ phận: bố trí vị trí phù hợp, an toàn để đặt bao bì, dụng cụ, thiết bị lưu chứa để phân loại chất thải y tế; Tại vị trí đặt bao bì, dụng cụ, thiết bị lưu chứa phải có hướng dẫn cách phân loại và thu gom chất thải.

Đối với chất thải lây nhiễm; chất thải lây nhiễm sắc nhọn: bỏ vào trong thùng hoặc hộp kháng thủng và có màu vàng; Chất thải lây nhiễm không sắc nhọn: bỏ vào trong thùng có lót túi và có màu vàng; Chất thải có nguy cơ lây nhiễm cao: bỏ vào trong thùng có lót túi và có màu vàng; Chất thải giải phẫu: bỏ vào trong 2 lần túi hoặc trong thùng có lót túi và có màu vàng; Chất thải lây nhiễm dạng lỏng: chứa trong túi kín hoặc dụng cụ lưu chứa chất lỏng và có nắp đậy kín.

Đối với phân loại chất thải nguy hại không lây nhiễm: Chất thải nguy hại phải được phân loại theo mã chất thải nguy hại để lưu giữ trong các bao bì, dụng cụ, thiết bị lưu chứa phù hợp. Được sử dụng chung bao bì, dụng cụ, thiết bị lưu chứa đối với các chất thải nguy hại có cùng tính chất, không có khả năng gây phản ứng, tương tác lẫn nhau và có khả năng xử lý bằng cùng một phương pháp;

Chất thải nguy hại không lây nhiễm ở dạng rắn: đựng trong túi hoặc thùng hoặc thùng có lót túi và có màu đen; Chất thải nguy hại không lây nhiễm dạng lỏng: chứa trong dụng cụ lưu chứa chất lỏng có nắp đậy kín, có mã, tên loại chất thải lưu chứa.

Về phân loại chất thải rắn thông thường: Chất thải rắn thông thường không sử dụng để tái chế: đựng trong túi hoặc thùng hoặc thùng có lót túi và có màu xanh. Chất thải sắc nhọn đựng trong dụng cụ kháng thủng; Chất thải rắn thông thường sử dụng để tái chế: đựng trong túi hoặc thùng hoặc thùng có lót túi và có màu trắng; Về phân loại chất thải lỏng không nguy hại: chứa trong dụng cụ đựng chất thải lỏng có nắp đậy kín, có tên loại chất thải lưu chứa.

Thực trạng xử lý chất thải y tế tại Việt Nam

Hiện nay, việc xử lý chất thải y tế tại Việt Nam vẫn còn gặp nhiều khó khăn, cụ thể:

• Hệ thống xử lý chưa đồng bộ: Phần lớn bệnh viện tuyến huyện và cơ sở y tế tư nhân chưa có hệ thống xử lý chất thải đạt chuẩn. Nhiều nơi vẫn sử dụng phương pháp đốt lạc hậu, gây ô nhiễm môi trường.

• Thiếu cơ sở hạ tầng: Nhiều địa phương chưa có cơ sở xử lý chất thải y tế tập trung, khiến việc thu gom và vận chuyển gặp nhiều khó khăn, đặc biệt ở khu vực nông thôn và miền núi.

• Tình trạng xử lý không đúng quy trình: Một số đơn vị y tế không tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về phân loại, thu gom và xử lý, dẫn đến nguy cơ phát tán chất thải nguy hại ra môi trường.

• Chi phí xử lý cao: Việc xử lý chất thải y tế nguy hại đòi hỏi công nghệ tiên tiến và nguồn lực tài chính lớn, gây áp lực lên các cơ sở y tế, đặc biệt là bệnh viện công lập.

• Vi phạm trong xử lý chất thải: Một số công ty xử lý chất thải y tế bị phát hiện đổ trộm rác thải nguy hại ra môi trường hoặc xử lý không đạt tiêu chuẩn, gây ô nhiễm nghiêm trọng.

Dù đã có nhiều tiến bộ trong công tác quản lý chất thải y tế, nhưng vẫn còn nhiều thách thức như: Một số bệnh viện chưa thực hiện nghiêm túc việc phân loại rác tại nguồn; Cơ sở hạ tầng xử lý chất thải y tế còn hạn chế, đặc biệt ở tuyến y tế cơ sở; Việc giám sát các đơn vị thu gom, xử lý còn chưa chặt chẽ, dẫn đến nguy cơ chất thải nguy hại bị đổ trộm ra môi trường.

Không để ảnh hưởng tới bệnh nhân

Thông tư số 20/2021/TT-BYT quy định rất cụ thể về hoạt động thu gom chất thải y tế, nhất là chất thải lây nhiễm; chất thải không lây nhiễm; chất thải thông thường.

Cụ thể, đối với thu gom chất thải y tế lây nhiễm: Cơ sở y tế phải quy định luồng đi và thời điểm thu gom chất thải lây nhiễm phù hợp để hạn chế ảnh hưởng đến khu vực chăm sóc người bệnh và khu vực khác trong cơ sở y tế; Dụng cụ thu gom chất thải phải bảo đảm kín, không rò rỉ dịch thải trong quá trình thu gom; Chất thải lây nhiễm phải thu gom riêng từ nơi phát sinh về khu vực lưu giữ chất thải tạm thời trong cơ sở y tế. Trước khi thu gom, túi đựng chất thải phải buộc kín miệng, thùng đựng chất thải phải có nắp đậy kín;

Chất thải có nguy cơ lây nhiễm cao phải xử lý sơ bộ ở gần nơi phát sinh chất thải để loại bỏ mầm bệnh bằng thiết bị khử khuẩn. Đối với cơ sở y tế không có thiết bị khử khuẩn chất thải, trước khi thu gom túi đựng chất thải có nguy cơ lây nhiễm cao phải buộc kín miệng túi và tiếp tục bỏ vào túi đựng chất thải lây nhiễm thứ 2, buộc kín miệng túi và bỏ vào thùng thu gom chất thải lây nhiễm, bên ngoài thùng có dán nhãn “CHẤT THẢI CÓ NGUY CƠ LÂY NHIỄM CAO”, được thu gom, lưu giữ riêng tại khu lưu giữ chất thải lây nhiễm để xử lý hoặc chuyển cho đơn vị có chức năng xử lý theo quy định;

Chất thải lây nhiễm dạng lỏng thu gom vào hệ thống thu gom nước thải y tế của cơ sở y tế và quản lý theo quy định về quản lý nước thải y tế; Tần suất thu gom chất thải lây nhiễm từ nơi phát sinh về khu lưu giữ chất thải trong khuôn viên cơ sở y tế tối thiểu một lần một ngày. Đối với các cơ sở y tế có lượng chất thải lây nhiễm phát sinh dưới 05 kg trong một ngày, chất thải lây nhiễm được thu gom với tần suất tối thiểu một lần một ngày, chất thải lây nhiễm sắc nhọn được thu gom tối thiểu là một lần một tháng.

Đối với thu gom chất thải nguy hại không lây nhiễm: Chất thải nguy hại không lây nhiễm được thu gom, lưu giữ riêng tại khu lưu giữ chất thải trong cơ sở y tế; Thiết bị y tế bị vỡ, hỏng, đã qua sử dụng thải bỏ có chứa thủy ngân được thu gom và lưu giữ riêng trong các hộp bằng nhựa hoặc các vật liệu phù hợp, bảo đảm không bị rò rỉ, phát tán hơi thủy ngân ra môi trường.

Bên cạnh đó, thông tư cũng quy định về thu gom chất thải rắn thông thường; Thu gom chất thải lỏng không nguy hại; Khí thải; Thu gom nước thải.

Có thể thấy, việc xử lý chất thải y tế không chỉ là trách nhiệm của ngành y tế mà cần sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, doanh nghiệp và toàn xã hội. Nếu thực hiện tốt công tác phân loại, thu gom và xử lý đúng quy trình, Việt Nam có thể hạn chế tối đa tác động tiêu cực của chất thải y tế đến môi trường và sức khỏe cộng đồng.

***

Quy định pháp luật về xử lý chất thải y tế

Chất thải y tế là loại chất thải đặc thù, tiềm ẩn nguy cơ lây nhiễm và ô nhiễm môi trường cao, đòi hỏi hệ thống pháp luật chặt chẽ để kiểm soát. Luật Bảo vệ môi trường 2020 và các văn bản hướng dẫn đã quy định rõ trách nhiệm của các cơ sở y tế trong quản lý chất thải, song vẫn còn những khoảng trống cần khắc phục.

Căn cứ theo Điều 4 Thông tư 20/2021/TT-BYT phân định chất thải y tế, cụ thể:

Chất thải y tế nguy hại bao gồm:

Chất thải nguy hại lây nhiễm chia ra thành: chất thải lây nhiễm sắc nhọn; chất thải lây nhiễm không sắc nhọn; chất thải có nguy cơ lây nhiễm cao và chất thải giải phẫu;

Chất thải nguy hại không lây nhiễm;

Chất thải rắn thông thường từ các hoạt động của nhân viên y tế, người bệnh, thân nhân người bệnh, học viên,… tại cơ sở y tế;

Khí thải bao gồm khí thải phát sinh từ phòng xét nghiệm tác nhân gây bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, lây truyền qua đường không khí; khí thải từ phòng xét nghiệm an toàn sinh học cấp III trở lên;

Chất thải lỏng không nguy hại bao gồm dung dịch thuốc, hoá chất thải bỏ không thuộc nhóm gây độc tế bào, không có cảnh báo nguy hại từ nhà sản xuất, không chứa yếu tố nguy hại vượt ngưỡng, không chứa vi sinh vật gây bệnh;

Nước thải y tế gồm nước thải phát sinh từ hoạt động chuyên môn trong cơ sở y tế. Trường hợp nước thải sinh hoạt thải chung vào hệ thống thu gom nước thải y tế thì được quản lý như nước thải y tế.

Hệ thống pháp lý về xử lý chất thải y tế tại Việt Nam được xây dựng trên nền tảng các quy định chung về bảo vệ môi trường, kết hợp với các văn bản chuyên ngành trong lĩnh vực y tế. Hiện nay, hệ thống này bao gồm các văn bản quan trọng như:

• Luật Bảo vệ môi trường 2020: Đưa ra quy định chung về quản lý chất thải, trong đó có chất thải y tế.
• Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023: Xác định trách nhiệm của cơ sở y tế trong quản lý chất thải phát sinh từ hoạt động khám chữa bệnh.
• Nghị định 08/2022/NĐ-CP: Hướng dẫn thi hành Luật Bảo vệ môi trường, quy định cụ thể về quản lý chất thải nguy hại.
• Thông tư 20/2021/TT-BYT của Bộ Y tế: Hướng dẫn chi tiết về quản lý chất thải y tế trong cơ sở y tế.
• Thông tư 02/2022/TT-BTNMT của Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường): Quy định chi tiết về quản lý chất thải nguy hại, bao gồm các yêu cầu về thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải y tế.

Bên cạnh đó, mỗi năm, Bộ Y tế đều có các văn bản chỉ đạo, đôn đốc các Sở Y tế, các đơn vị sự nghiệp trực thuộc Bộ tăng cường quản lý chất thải y tế và kiểm tra, giám sát việc thực hiện. Tổ chức tập huấn hướng dẫn về phân loại, lưu giữ, quản lý chất thải y tế trong phạm vi khuôn viên cơ sở y tế cho các cơ sở y tế trực thuộc Bộ Y tế, các Sở Y tế, các cơ sở y tế tuyến tỉnh, huyện trên toàn quốc…

Chia sẻ về vấn đề này PGS. TS. Phạm Ngọc Châu – Nguyên Chủ nhiệm khoa Vệ sinh – Y học dự phòng Học viện Quân Y cho biết: Toàn ngành y tế hiện có khoảng 1.500-1.600 bệnh viện trong đó bệnh viện ngoài công lập có khoảng gần 400. Chất thải mà phát sinh trong quá trình khám chữa bệnh sẽ bao gồm cả chất thải và nước thải, thậm chí là cả khí thải.

Từ năm 1998 thì đến nay Nhà nước đã quan tâm đến vấn đề về quản lý chất thải trong quá trình khám chữa bệnh. Năm 1999, Bộ Y tế đã ban hành quy chế quản lý chất thải quy định nhiều nội dung rõ ràng. Đến năm 2007, Bộ Y tế Ban hành Quyết định 43/2007/QĐ-BYT hướng dẫn việc quả lý chất thải y tế trong các cơ sở khám trị bệnh. Từ năm 2007 cho đến năm 2016 quy định này được thay đổi điều chỉnh bằng Thông tư liên tịch 58/2015/TTLT-BYT-BTNMT. Tuy nhiên, đến năm 2021 Bộ Y tế đã ban hành Thông tư 20/2021/TT-BYT quy định về quản lý chất thải y tế trong phạm vi khuôn viên cơ sở y tế.

Vậy có thể nói là về chính sách thì nhất quán từ năm 1999 đến nay là các chủ thải và các bệnh viện luôn luôn phải tuân thủ các quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường.

Vận chuyển chất thải y tế được thực hiện như thế nào?

Căn cứ Điều 42, Thông tư 02/2022/TT-BTNMT ngày 10/01/2022 của Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Bảo vệ môi trường về vận chuyển, xử lý chất thải y tế, theo đó:

1. Chất thải y tế thông thường phải được phân loại, thu gom riêng biệt với chất thải y tế nguy hại, chất thải rắn sinh hoạt và được quản lý như đối với chất thải rắn công nghiệp thông thường quy định tại Mục 3 Chương này; không được tái chế chất thải y tế nguy hại để sản xuất các đồ dùng, bao bì sử dụng trong lĩnh vực thực phẩm.

2. Chất thải y tế nguy hại phải được phân loại, thu gom riêng biệt với chất thải rắn công nghiệp thông thường và chất thải rắn sinh hoạt trước khi đưa vào khu vực lưu giữ tại cơ sở phát sinh theo quy định của pháp luật về quản lý chất thải y tế. Trường hợp chất thải y tế nguy hại được tự xử lý, thu hồi năng lượng tại cơ sở thì căn cứ vào công nghệ, kỹ thuật hiện có, chủ nguồn thải chất thải y tế nguy hại được lựa chọn phân loại hoặc không phân loại chất thải y tế nguy hại.

3. Phương tiện, thiết bị vận chuyển chất thải y tế nguy hại phải bảo đảm đáp ứng các quy định tại Điều 36, Điều 37 Thông tư này và các yêu cầu đặc thù về bảo vệ môi trường sau:

a) Chất thải y tế nguy hại trước khi vận chuyển phải đóng gói trong các bao bì, dụng cụ, thiết bị lưu chứa theo quy định của pháp luật về quản lý chất thải y tế, bảo đảm không bị bục, vỡ hoặc phát tán chất thải trong quá trình vận chuyển;

b) Dụng cụ, thiết bị lưu chứa chất thải y tế nguy hại lắp đặt trên phương tiện vận chuyển phải có thành, đáy, nắp kín, kết cấu cứng, chịu va chạm, không bị rách, vỡ, rò rỉ chất thải, bảo đảm an toàn trong quá trình vận chuyển; được lắp cố định hoặc có thể tháo rời trên phương tiện vận chuyển và bảo đảm không bị rơi, đổ trong quá trình vận chuyển chất thải;

c) Phương tiện vận chuyển chất thải y tế nguy hại phải có thùng hoặc khoang kín được bảo ôn; kích thước của thùng chứa gắn trên phương tiện vận chuyển thực hiện theo quy định của pháp luật về giao thông vận tải;

d) Đối với các khu vực không sử dụng được phương tiện vận chuyển chuyên dụng để vận chuyển chất thải y tế nguy hại, được sử dụng các loại phương tiện vận chuyển là xe mô tô, xe gắn máy có thùng chứa và được gắn chặt trên giá để hàng (phía sau vị trí ngồi lái); kích thước của thùng chứa gắn trên xe mô tô, xe gắn máy thực hiện theo quy định của pháp luật về giao thông đường bộ.

4. Chất thải y tế nguy hại được xử lý theo thứ tự ưu tiên sau:

a) Xử lý tại cơ sở thực hiện dịch vụ xử lý chất thải nguy hại có hạng mục xử lý chất thải y tế;

b) Xử lý chất thải y tế nguy hại theo mô hình cụm cơ sở y tế (chất thải y tế của một cụm cơ sở y tế được thu gom và xử lý tại hệ thống, thiết bị xử lý của một cơ sở trong cụm);

c) Tự xử lý tại công trình, thiết bị xử lý chất thải y tế nguy hại trong khuôn viên cơ sở y tế.

5. Sở Tài nguyên và Môi trường lập, trình Ủy ban nhân dân cấp tỉnh phê duyệt quy định về thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải y tế nguy hại trên địa bàn, bảo đảm phù hợp với điều kiện của địa phương và quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường. Quy định thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải y tế nguy hại bao gồm các nội dung chính sau:

a) Địa điểm, mô hình xử lý chất thải y tế nguy hại;

b) Phạm vi, phương thức thu gom, vận chuyển chất thải y tế nguy hại;

c) Thông tin về tổ chức, cá nhân tham gia thực hiện việc thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải y tế nguy hại;

d) Các vấn đề liên quan khác.

Nguyên tắc về phân loại, thu gom chất thải y tế của phòng khám chuyên khoa phải thỏa mãn những gì?

Đối với phòng khám chuyên khoa phải tuân thủ quy định về phân loại và thu gom chất thải y tế theo Điều 6 và Điều 7 Thông tư 20/2021/TT-BYT như sau:

Phải tuân thủ các nguyên tắc phân loại gồm:

Chất thải y tế phải phân loại để quản lý ngay tại nơi phát sinh và tại thời điểm phát sinh;

Từng loại chất thải y tế phải phân loại riêng vào trong bao bì, dụng cụ thiết bị lưu chứa chất thải theo quy định.

Trường hợp các chất thải y tế nguy hại không có khả năng phản ứng, tương tác với nhau và áp dụng cùng một phương pháp xử lý có thể được phân loại chung vào cùng một bao bì, dụng cụ, thiết bị lưu chứa (trừ chất thải lây nhiễm sắc nhọn);

Trường hợp chất thải lây nhiễm để lẫn với chất thải khác thì hỗn hợp chất thải đó phải thu gom, lưu giữ và xử lý như chất thải lây nhiễm và tiếp tục thực hiện quản lý theo tính chất của chất thải sau xử lý.

Phải tuân thủ nguyên tắc thu gom chất thải y tế bao gồm:

Thu gom chất thải lây nhiễm: có luồng đi và thời điểm thu gom phù hợp tránh ảnh hưởng đến người bệnh và thân nhân; đảm bảo kín đáo và không gây rò rỉ; tuân thủ nghiêm ngặt quy định thu gom và xử lý đối với chất thải có nguy cơ lây nhiễm cao; tần suất thu gom chất thải lây nhiễm từ nơi phát sinh về khu lưu giữ chất thải trong khuôn viên cơ sở y tế tối thiểu một lần một ngày;…

Thu gom chất thải nguy hại không lây nhiễm: Chất thải nguy hại không lây nhiễm được thu gom, lưu giữ riêng tại khu lưu giữ chất thải trong cơ sở y tế; thiết bị y tế bị vỡ, hỏng, đã qua sử dụng thải bỏ có chứa thủy ngân được thu gom và lưu giữ riêng trong các hộp bằng nhựa hoặc các vật liệu phù hợp tránh rò rỉ, phát tán các chất ra môi trường;

Thu gom chất thải rắn thông thường: chất thải rắn thông thường sử dụng để tái chế và chất thải rắn thông thường không sử dụng để tái chế được thu gom riêng;

Thu gom chất thải lỏng không nguy hại: chất thải lỏng không nguy hại được thu gom vào hệ thống thu gom nước thải của cơ sở y tế và quản lý theo quy định về quản lý nước thải y tế;

Khí thải phải được xử lý, loại bỏ các vi sinh vật gây bệnh trước khi xả ra môi trường xung quanh;

Thu gom nước thải: có hệ thống gom kín và đảm bảo thu gom được toàn bộ lượng nước thải; xử lý theo quy định pháp luật về quản lý nước thải.

Dụng cụ đựng chất thải y tế sắc nhọn phải đáp ứng yêu cầu gì?

Theo khoản 4 Điều 5, điểm a khoản 3 Điều 6 Thông tư 20/2021/TT-BYT, dụng cụ đựng chất thải sắc nhọn phải có thành, đáy cứng, kháng thủng, miệng thùng, dụng cụ được thiết kế an toàn tránh tràn đổ, rơi vãi chất thải ra bên ngoài. Chất thải sắc nhọn sau khi sử dụng được bỏ vào thùng hoặc hộp kháng thủng và có màu vàng.

Cơ sở y tế phải thực hiện các biện pháp nào để giảm thiểu phát sinh chất thải y tế?

Căn cứ Điều 9 Thông tư 20/2021/TT-BYT, để giảm thiểu chất thải y tế, cơ sở y tế phải thực hiện các biện pháp giảm thiểu phát sinh chất thải y tế sau đây:

Mua sắm, lắp đặt, sử dụng vật tư, thiết bị, dụng cụ, thuốc, hóa chất và các nguyên, vật liệu phù hợp với nhu cầu sử dụng.

Đổi mới thiết bị, quy trình trong hoạt động chuyên môn y tế và các biện pháp khác để giảm thiểu phát sinh chất thải y tế.

Có biện pháp, lộ trình và thực hiện hạn chế sử dụng sản phẩm nhựa sử dụng một lần, túi ni lông khó phân hủy nhằm giảm thiểu phát sinh chất thải nhựa.

Phân loại chất thải nhựa để tái chế hoặc xử lý theo quy định của pháp luật.

Thực trạng xử lý chất thải y tế hiện nay

Tại Việt Nam, việc quản lý chất thải y tế đã được quy định chi tiết trong các văn bản pháp luật như Luật Bảo vệ Môi trường, Luật Y tế, và các nghị định, thông tư liên quan. Theo quy định, các cơ sở y tế phải thực hiện phân loại chất thải tại nguồn, đảm bảo mỗi loại chất thải được xử lý theo quy trình phù hợp.

Nhiều cơ sở y tế nhỏ lẻ, thậm chí cả một số bệnh viện tư nhân, vẫn còn tình trạng xả thải y tế ra môi trường một cách tùy tiện. Việc vứt bỏ kim tiêm, băng gạc, túi đựng máu ra các khu vực sông ngòi, kênh rạch không chỉ gây ô nhiễm nguồn nước mà còn tiềm ẩn nguy cơ lây lan các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng, các loại vi khuẩn, virus gây bệnh có thể tồn tại trong môi trường đất, nước trong thời gian dài, gây ra những hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe con người.

Trên thực tế, phần đa các bệnh viện, cơ sở khám chữa bệnh tại Việt Nam đều chưa có hệ thống xử lý nguồn nước thải đạt chuẩn. Chính vì vậy, khi nước thải được xả trực tiếp sẽ tiếp cận và có thể gây ô nhiễm môi trường nước mặt một cách nghiêm trọng.

Một số vụ việc điển hình có thể kể đến như: Tại Bệnh viện đa khoa tỉnh Bắc Ninh vào năm 2019: Bệnh viện bị phát hiện xả nước thải y tế không qua xử lý trực tiếp ra môi trường. Cơ quan chức năng đã xử phạt và yêu cầu khắc phục hậu quả. Hay tại Hà Nội vào năm 2021, một số phòng khám tư nhân bị phát hiện không ký hợp đồng xử lý chất thải y tế mà lén lút đổ ra hệ thống thoát nước sinh hoạt chung. Tại TP.HCM vào năm 2023, một công ty xử lý chất thải y tế bị phát hiện không thực hiện xử lý mà vận chuyển đổ lén ra bãi rác công cộng.

Những vướng mắc trong thực tiễn

Mặc dù hệ thống pháp lý đã khá đầy đủ, nhưng việc thực thi còn nhiều bất cập cụ thể như:

Thiếu đồng bộ trong hướng dẫn thực hiện

Mặc dù Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã ban hành được hơn ba năm, nhưng nhiều địa phương và cơ sở y tế vẫn gặp khó khăn khi áp dụng do thiếu hướng dẫn cụ thể về công nghệ xử lý, tiêu chuẩn thiết bị, và quy trình vận hành. Hiện nay, Thông tư 20/2021/TT-BYT quy định về quản lý chất thải y tế, nhưng chưa đề cập đầy đủ các phương pháp xử lý phù hợp với từng loại hình cơ sở y tế (bệnh viện tuyến trung ương, tuyến tỉnh, tuyến huyện, phòng khám tư nhân…).

Hạn chế trong phân loại, thu gom và xử lý

Dù quy định phân loại chất thải y tế tại nguồn là bắt buộc, nhưng nhiều cơ sở y tế vẫn chưa thực hiện nghiêm túc do thiếu nhân lực, thiếu kinh phí hoặc nhận thức chưa đầy đủ. Việc thu gom và vận chuyển chất thải y tế đến cơ sở xử lý tập trung còn nhiều bất cập, dẫn đến tình trạng rác thải y tế bị lẫn với rác thải sinh hoạt hoặc xử lý không đúng quy trình.

Công nghệ xử lý lạc hậu, chi phí cao

Hiện nay, công nghệ xử lý chất thải y tế chủ yếu là lò đốt và hấp tiệt trùng. Tuy nhiên, nhiều lò đốt tại bệnh viện tuyến tỉnh và tuyến huyện đã xuống cấp, không đáp ứng tiêu chuẩn khí thải theo QCVN 02:2022/BTNMT. Mặt khác, chi phí xử lý bằng công nghệ tiên tiến như vi sóng, plasma còn quá cao, vượt khả năng tài chính của nhiều bệnh viện.

Kiểm soát chưa chặt chẽ, chế tài xử phạt chưa đủ mạnh

Dù đã có các quy định xử phạt vi phạm trong quản lý chất thải y tế, nhưng thực tế cho thấy việc kiểm tra, giám sát chưa thường xuyên. Một số bệnh viện, phòng khám tư nhân vẫn chưa nghiêm túc thực hiện phân loại, xử lý theo đúng quy định. Các vụ việc rác thải y tế bị vứt bỏ ra môi trường, chôn lấp trái phép vẫn diễn ra nhưng mức xử phạt chưa đủ tính răn đe.

Với khối lượng chất thải y tế lớn và có xu hướng ngày càng tăng theo mức tăng của số cơ sở y tế trong nước. Bên cạnh đó, việc một số địa phương và cơ sở y tế còn “loay hoay” trong việc xử lý chất thải y tế cũng tạo ra một thách thức lớn khác cho toàn ngành y tế. Hệ thống pháp luật về xử lý chất thải y tế tại Việt Nam đã có nền tảng vững chắc với Luật Bảo vệ môi trường 2020 và các văn bản hướng dẫn. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều khoảng trống cần được hoàn thiện để đảm bảo quản lý chất thải y tế hiệu quả, giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và sức khỏe cộng đồng. Việc nâng cao hiệu lực thực thi, hỗ trợ tài chính và công nghệ, cùng với sự giám sát chặt chẽ sẽ là giải pháp quan trọng để khắc phục những bất cập hiện nay.

***

Rác thải y tế không chỉ là vấn đề môi trường mà còn là thách thức đối với sức khỏe cộng đồng và sự phát triển bền vững. Trong bối cảnh lượng chất thải y tế ngày càng gia tăng, đặc biệt tại các đô thị lớn như Hà Nội, TP.HCM, công tác thu gom, quản lý và xử lý đúng quy trình luôn là vấn đề được quan tâm hàng đầu. Tuy nhiên, không phải cơ sở y tế nào cũng thực hiện được.

Những bất cập then chốt

Theo quy định tại Thông tư số 20/2021/TT-BYT của Bộ Y tế, việc phân loại chất thải y tế phải được thực hiện ngay tại nơi phát sinh, đúng thời điểm và đúng quy cách. Các loại rác thải y tế nguy hại, đặc biệt là chất thải lây nhiễm sắc nhọn, bắt buộc phải được phân loại, đóng gói và lưu chứa riêng biệt để tránh phát tán, lây lan dịch bệnh.

Quy định yêu cầu phân loại rác thải y tế tại nguồn đã có nhiều năm, nhưng việc thực thi lại không đồng đều. Tại nhiều bệnh viện tuyến trên việc phân loại tương đối nghiêm túc, có khu vực lưu giữ và hợp đồng xử lý với đơn vị đủ chức năng.

Điển hình như Bệnh viện Bạch Mai, chất thải của bệnh viện được lưu giữ tại một khu riêng tách biệt. Các loại rác thải y tế được phân loại ngay từ các phòng, khoa khám chữa bệnh sau đó được đưa tới khu lưu giữ, sắp xếp theo từng loại chất thải.

Tương tự, các Bệnh viện Việt Đức, Bệnh viện E cũng ghi nhận lượng rác thải y tế tăng từ 20–30% so với trước đại dịch nhưng được bệnh viện đã đầu tư hệ thống lò hấp tiệt trùng và ký hợp đồng thu gom, vận chuyển chất thải y tế bao gồm cả chất thải y tế thông thường và chất thải y tế nguy hại với các đơn vị có đủ chức năng xử lý nên không có sự ô nhiễm đáng tiếc nào xảy ra.

Trong khi việc phân loại rác y tế được thực hiện tương đối nghiêm túc tại những bệnh viện lớn thì một số cơ sở tuyến huyện, phòng khám tư nhân hoặc phòng thí nghiệm nhỏ vẫn phân loại kém, bỏ chung rác y tế nguy hại vào rác sinh hoạt, hoặc lưu giữ không đúng quy cách dẫn tới nguy cơ lây nhiễm và ô nhiễm thứ phát. Nghiên cứu và khảo sát thực địa ở nhiều tỉnh cho thấy kiến thức về phân loại ở một bộ phận nhân viên y tế chưa đầy đủ (tỉ lệ hiểu biết chưa cao), dẫn tới sai sót trong thực hành.

Không ít phòng khám tư nhân và cơ sở y tế nhỏ không ký hợp đồng thường xuyên với đơn vị xử lý chất thải được cấp phép vì chi phí cao hoặc thủ tục rườm rà. Ở những nơi vùng xa, đơn vị xử lý có phép còn hiếm — gây ra việc tích trữ tại chỗ quá lâu, hoặc thuê các đơn vị thu gom không đủ tiêu chuẩn. Một số địa phương cũng vướng quy trình cấp phép môi trường, giấy phép vận chuyển — khiến quy trình pháp lý trở thành rào cản cho việc hợp tác xử lý.

Ngay tại thủ đô Hà Nội, vẫn còn một số cơ sở y tế chưa có khu lưu giữ rác thải đạt chuẩn. Việc phân loại rác chưa được tiến hành triệt để nên vẫn còn tình trạng rác thải y tế lẫn lộn với rác thông thường. Một số cơ sở khám chữa bệnh, phòng khám tư nhân nhỏ lẻ, phòng thí nghiệm nghiên cứu, trạm y tế xã thường không có kho lưu trữ chuyên biệt, không có thùng phân loại đúng chuẩn, hoặc không có bảo hộ lao động và thiết bị cho nhân viên xử lý rác và chưa ký hợp đồng với đơn vị xử lý rác thải hoặc do lượng phát sinh rác thải y tế ít, không đủ để các đơn vị được ký hợp đồng xử lý thu gom,…dẫn đến tình trạng rác thải y tế bị bỏ lẫn với rác sinh hoạt hoặc lâu mới thu gom, tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm môi trường và lây lan dịch bệnh.

Trao đổi về vấn đề này, đại diện Sở Y tế Hà Nội thừa nhận: “Mặc dù 100% bệnh viện, trung tâm y tế trên địa bàn thành phố đã ký hợp đồng thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn y tế nguy hại với các đơn vị có đủ năng lực và thẩm quyền. Qua kiểm tra giám sát, đa số các cơ sở y tế đã nhận thức rõ hơn về tầm quan trọng của việc quản lý chất thải y tế. Tuy nhiên, việc thực hiện vẫn gặp phải một số thách thức liên quan đến tài chính, cơ sở hạ tầng, nhân sự. Các cơ sở y tế tuyến dưới (như trạm y tế xã, phòng khám tư nhân) đôi khi chưa thực hiện đúng thời gian trong việc bàn giao chất thải y tế nguy hại”.

Hậu quả khôn lường

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Liên Hương, Thứ trưởng Bộ Y tế, vấn đề cốt lõi hiện nay là phải siết chặt quản lý rác thải y tế ngay từ khâu phân loại tại nguồn. “Nếu phân loại không đúng, toàn bộ rác thải sẽ bị coi là nguy hại, kéo theo chi phí xử lý gấp nhiều lần và tăng nguy cơ ô nhiễm. Việc đầu tư cho công tác đào tạo, giám sát, cũng như thiết lập hệ thống thu gom riêng biệt cho từng nhóm rác là rất cần thiết,” bà Hương nhấn mạnh.

Theo Sở Y tế Hà Nội, việc phân loại rác thải y tế hiện nay trên địa bàn thành phố thực hiện theo đúng Thông tư 20/2021/TT-BYT ngày 26/11/2021 của Bộ Y tế Thông tư Quy định về quản lý chất thải y tế trong phạm vi khuôn viên cơ sở y tế.

“Về công tác kiểm tra giám sát, Sở Y tế thực hiện theo 02 hình thức, hình thức thứ nhất tự tổ chức kiểm tra giám sát theo kế hoạch kiểm tra giám sát quy chế chuyên môn hàng năm và hình thức thứ hai là cử cán bộ tham gia các đoàn kiểm tra công tác quản lý chất thải y tế với các đoàn kiểm tra liên ngành của Cục Dự phòng và Sở Nông Nghiệp và Môi trường”, đại diện Sở Y tế Hà Nội cho biết.

Tuy nhiên, việc kiểm tra, thanh tra thực tế còn hạn chế do nguồn lực quản lý địa phương mỏng. Nhiều trường hợp vi phạm phát hiện qua báo chí hoặc sự cố mới bị xử lý cho thấy sự thiếu chủ động trong giám sát thường xuyên. Thiếu số liệu thống nhất và minh bạch về lượng rác phát sinh ở từng loại cơ sở cũng gây khó khăn cho quy hoạch năng lực xử lý ở cấp vùng.

Khi rác y tế không được phân loại, lưu giữ và vận chuyển đúng quy định, nguy cơ lây nhiễm chéo và phơi nhiễm hóa chất độc hại gia tăng không chỉ với nhân viên y tế, lao công mà còn với người dân sống xung quanh. Thực tế, đã có trường hợp kim tiêm, bông băng, bệnh phẩm bị lẫn trong rác sinh hoạt, gây mất an toàn và ô nhiễm thứ cấp tại các điểm tập kết.

Không ít cơ sở y tế tư nhân hoặc phòng khám nhỏ do thiếu kinh phí và hạ tầng, đã chọn cách tự xử lý hoặc chôn lấp trái phép rác thải y tế, dẫn tới ô nhiễm đất, nước ngầm và không khí, làm phát tán mầm bệnh và tồn dư hóa chất lâu dài. Trong khi đó, tình trạng thiếu hợp đồng với đơn vị xử lý được cấp phép khiến nhiều địa phương không kiểm soát được lượng rác y tế phát sinh thực tế, dẫn tới “vùng xám” quản lý, nơi rác nguy hại bị “thất thoát” khỏi hệ thống giám sát chính thức.

Được biết, toàn thành phố có 44 cơ sở được cấp phép xử lý chất thải nguy hại, trong đó 10 cơ sở đang trực tiếp hợp đồng thu gom, xử lý chất thải y tế. Theo Sở Y tế Hà Nội, các cơ sở y tế trên địa bàn thành phố đều ký hợp đồng thu gom, vận chuyển chất thải y tế bao gồm cả chất thải y tế thông thường và chất thải y tế nguy hại với các đơn vị có đủ chức năng xử lý chât thải y tế theo quy định của pháp luật như Urenco 10, Urenco 13, công ty Thuận Thành…Tất cả các cơ sở y tế đều bố trí khu lưu giữ chất thải riêng biệt, có biển báo, thùng chứa, sổ giao nhận rác thải đầy đủ, đúng quy định.

Tuy nhiên, liệu 100% các cơ sở y tế khám chữa bệnh và phòng thí nghiệm trên địa bàn thành phố thực hiện tốt việc lưu giữ, thu gom và xử lý rác y tế đúng qui định thì lại là chuyện khác.

Phải Quản lý chặt, xử lý đúng ?

Rác thải y tế không chỉ là vấn đề môi trường mà còn là thách thức đối với sức khỏe cộng đồng và sự phát triển bền vững. Đây là một loại chất thải đặc thù nên câu chuyện về rác thải y tế không chỉ dừng lại ở khía cạnh phân loại và xử lý, mà còn đặt ra những vấn đề lớn hơn về chính sách, công nghệ và ý thức cộng đồng. Làm thế nào để kiểm soát và xử lý rác thải y tế hiệu quả? Những mô hình nào đã thành công trên thế giới? Đâu là giải pháp bền vững cho Việt Nam trong bối cảnh phát triển y tế ngày càng mạnh mẽ?

Theo Sở Y tế Hà Nội thì hàng năm, Sở đều thành lập các đoàn kiểm tra độc lập để giám sát, chấn chỉnh sai phạm và kịp thời đề xuất giải pháp hoàn thiện chính sách. Mục tiêu đặt ra là 100% cơ sở y tế thực hiện đúng quy định về phân loại, thu gom, vận chuyển, lưu giữ và xử lý chất thải y tế.

Chuyên gia môi trường TS Hoàng Dương Tùng, nguyên Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Môi trường (Bộ Tài nguyên và Môi trường), cho rằng: “Quản lý rác thải y tế không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn là bài toán quản trị. Cần quy định rõ trách nhiệm của từng khâu, từ cơ sở y tế, đơn vị thu gom đến nhà máy xử lý và công khai minh bạch dữ liệu rác thải. Công nghệ số hoàn toàn có thể được áp dụng để theo dõi đường đi của rác thải y tế, tránh thất thoát và tái sử dụng trái phép.”

Thống kê của Bộ Y tế cho thấy, cả nước hiện có 51.962 cơ sở y tế, trong đó hơn 13.600 cơ sở công lập và 38.000 cơ sở ngoài công lập. Tổng lượng nước thải y tế phát sinh trung bình hơn 52 triệu m³/năm, tỷ lệ được xử lý đạt 98%, tăng 7% so với thời điểm trước khi Luật năm 2020 có hiệu lực. Lượng chất thải rắn y tế trung bình hơn 184 nghìn tấn/năm, trong đó 29.400 tấn là chất thải nguy hại như kim tiêm, bông gạc, vật sắc nhọn, hóa chất và các loại mẫu bệnh phẩm. Riêng Hà Nội, với gần 50 bệnh viện công lập và hàng trăm cơ sở y tế tư nhân, khối lượng chất thải y tế mỗi ngày lên tới hàng chục tấn.

“

Tội “Vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại”, mức phạt cao nhất đối với cá nhân có thể lên đến 10 năm tù. Đây là chế tài mạnh nhằm răn đe và bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật trong lĩnh vực môi trường y tế.

Điều 236 Bộ luật hình sự 2015

Theo Luật Bảo vệ môi trường 2020, Thông tư 20/2021/TT-BYT và Nghị định 45/2022/NĐ-CP, cơ sở y tế vi phạm quy định về phân loại, thu gom, xử lý rác thải có thể bị phạt từ 500 nghìn đến 30 triệu đồng, thậm chí bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu gây ô nhiễm nghiêm trọng (Điều 235 và 236 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi 2017).

Trao đổi về vấn đề này, Thạc sĩ, Luật sư Hoàng Thị Hương Giang (Văn phòng luật sư Chính Pháp) cho biết theo quy định tại Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và Thông tư 20/2021/TT-BYT của Bộ Y tế, các cơ sở y tế bắt buộc phải phân loại rác thải ngay tại nguồn, phải phân loại riêng vào trong bao bì, dụng cụ thiết bị lưu chứa chất thải theo quy định, lưu giữ tạm thời trong khu vực đạt chuẩn và chuyển giao tới đơn vị có giấy phép phù hợp theo quy định của pháp luật để chuyển giao chất thải y tế nguy hại.

Mỗi loại chất thải như chất thải lây nhiễm, sắc nhọn: kim tiêm, mảnh thủy tinh vỡ, đinh, cưa dùng trong phẫu thuật,… phải thu gom riêng từ nơi phát sinh về khu vực lưu giữ chất thải tạm thời trong cơ sở y tế. Chất thải nguy hại không lây nhiễm: bông, bang, gạc, gang tay…, được thu gom, lưu giữ riêng tại khu lưu giữ chất thải trong cơ sở y tế.

“Với các chất thải y tế, việc thu gom đều phải tuân thủ theo quy định tại Điều 7 Thông tư 20/2021/TT-BYT của Bộ Y tế. Việc không tuân thủ các quy định này đồng nghĩa với việc vi phạm nghĩa vụ pháp lý của cơ sở khám chữa bệnh, gây nguy cơ trực tiếp đến an toàn môi trường và sức khỏe cộng đồng”, luật sư Hoàng Thị Hương Giang phân tích.

Rác thải y tế là hệ quả tất yếu của hoạt động khám chữa bệnh, song nếu được quản lý, phân loại, xử lý đúng quy trình, nó có thể trở thành nguồn tài nguyên tái chế hữu ích thay vì “mối nguy” môi trường.

Hành trình này đòi hỏi sự vào cuộc không chỉ của các cơ quan quản lý mà còn của mỗi cán bộ y tế, bệnh nhân và người dân Thủ đô – những người trực tiếp hưởng lợi từ một môi trường y tế an toàn, trong lành và bền vững.